Zapisz si─Ö na m├│j newsletter i otrzymuj powiadomienia o nowych tre┼Ťciach!

Rynki kapita┼éowe nie od dzi┼Ť przyci─ůgaj─ů t┼éumy ┼╝─ůdne zarobienia pieni─Ödzy. ┼üatwo us┼éysze─ç skrajne opinie na temat inwestowania czy tradingu: jedni widz─ů w tym prost─ů drog─Ö do szybkiego wzbogacenia si─Ö, jeszcze inni, uwa┼╝aj─ů ┼╝e na gie┼édzie mo┼╝na tylko straci─ç. A jak jest w rzeczywisto┼Ťci?

Dzi┼Ť moim go┼Ťciem jest Krzysztof ┼üucjan, zawodowy trader, specjalizuj─ůcy si─Ö w handlu kontraktami terminowymi, wsp├│┼étw├│rca Stooq — najbardziej popularnego portalu finansowego w Polsce. Krzysiek na rynku jest obecny ju┼╝ od 20 lat, a zwie┼äczeniem jego kariery by┼é moment, w kt├│rym m├│g┼é odej┼Ť─ç z pracy, ┼╝eby handlowa─ç ju┼╝ wy┼é─ůcznie na sw├│j rachunek. Rozmawiam z Krzy┼Ťkiem o jego pocz─ůtkach na gie┼édzie, o jego sukcesach i pora┼╝kach, a tak┼╝e o tym, jak wygl─ůda jego obecne podej┼Ťcie do rynk├│w.

W tym odcinku dowiesz si─Ö

  • Kim jest Krzysiek i jakie ma do┼Ťwiadczenie w inwestowaniu na rynkach finansowych
  • Jakie jest podej┼Ťcie Krzy┼Ťka do inwestowania na rynkach finansowych
  • Na jakich rynkach Krzysiek inwestuje i dlaczego nie jest obecny na Forexie
  • W jaki spos├│b Krzysiek zarz─ůdza ryzykiem chroni─ůc sw├│j kapita┼é
  • Co to jest system trading i jak korzysta z niego Krzysiek
  • Z jakich narz─Ödzi korzysta Krzysiek do tworzenia w┼éasnych strategii inwestycyjnych
  • Jakie s─ů g┼é├│wne przyczyny pora┼╝ek trader├│w na rynkach finansowych
  • Jak wygl─ůda ┼╝ycie z profesjonalnego tradingu
  • Co radzi Krzysiek ka┼╝demu, kto chce odnie┼Ť─ç sukces na rynkach finansowych

Przydatne linki do tego odcinka

Zaproszenie do dyskusji

Serdecznie zapraszam Ci─Ö do komentowania i zadawania pyta┼ä, bezpo┼Ťrednio na tej stronie poni┼╝ej, lub na mojej stronie na FacebookÔÇÖu lub moim profilu TwitterÔÇÖowym.

Alternatywnie mo┼╝esz zada─ç pytanie g┼éosowe, nagrywaj─ůc si─Ö na SpeakPipe. Pami─Ötaj tylko, ┼╝e masz 90 sekund na nagranie ­čÖé

Bardzo zale┼╝y mi na Twoim g┼éosie, za kt├│ry ju┼╝ teraz z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö ­čÖé

Ôťĺ TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Jacek: Cze┼Ť─ç, Krzysiek.

Krzysztof: Cze┼Ť─ç, Jacek.

Jacek: Bardzo Ci dzi─Ökuj─Ö, ┼╝e znalaz┼ée┼Ť dla mnie czas na rozmow─Ö i zgodzi┼ée┼Ť si─Ö podzieli─ç swoj─ů wiedz─ů i do┼Ťwiadczeniem ze s┼éuchaczami podcastu. Tytu┼éem wst─Öpu wyja┼Ťni─Ö, ┼╝e pozna┼éem Krzy┼Ťka pierwszy raz w 2008 roku na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie, gdzie robi┼éem wtedy podyplomowe studia po┼Ťwi─Öcone w┼éa┼Ťnie inwestowaniu na rynkach kapita┼éowych, a Krzysiek wyk┼éada┼é analiz─Ö techniczn─ů. Dla takich pocz─ůtkuj─ůcych jeszcze wyja┼Ťni─Ö, ┼╝e analiza techniczna to taki rodzaj analizy wykres├│w gie┼édowych. By┼éy to bardzo ciekawe wyk┼éady, poniewa┼╝ Krzysiek na tle wi─Ökszo┼Ťci wyk┼éadowc├│w by┼é przede wszystkim praktykiem, takim cz┼éowiekiem zaprawionym w boju i nie by┼éa to zatem sucha akademicka teoria, tylko wiedza poparta przede wszystkim wieloletnim do┼Ťwiadczeniem. Jak pami─Ötam, Krzysiek, ty wtedy chyba te┼╝ pracowa┼ée┼Ť w Stooq, bo komentowa┼ée┼Ť chyba w tamtym czasie rynki na ┼╝ywo, prawda?

Krzysztof: Tak, tak. Ju┼╝ nie pami─Ötam, kiedy my┼Ťmy si─Ö spotkali, ale jest taka du┼╝a szansa, ┼╝e wtedy jeszcze tworzy┼éem, wsp├│┼étworzy┼éem ten jeden z najbardziej znanych wci─ů┼╝ w Polsce portali Stooq. Tam rzeczywi┼Ťcie komentowa┼éem rynek na ┼╝ywo.

Jacek: Pocz─ůtki tego portalu si─Ögaj─ů gdzie┼Ť pocz─ůtk├│w lat dwutysi─Öcznych, tak?

Krzysztof: Tak, tak. Najpierw to by┼éy akcje.net, p├│┼║niej zamieni┼éy si─Ö w┼éa┼Ťnie… kiedy┼Ť to by┼éa w og├│le, nie pami─Ötam, jak to nazwa┼éem, to brzmia┼éo chyba gie┼édacif.pl czy co┼Ť w tym stylu, p├│┼║niej akcje.net, a p├│┼║niej stooq.pl. Tam sp─Ödzi┼éem ┼é─ůcznie mniej wi─Öcej 10 lat, albo 8, co┼Ť w tym stylu.

Jacek: Ja te┼╝ pami─Ötam akurat dobrze ten 2008 rok, bo to jako┼Ť chyba na jesieni by┼éo – i to taki dodatkowy smaczek – i akurat przez rynki przetacza┼é si─Ö taki masakryczny walec, gie┼édy lecia┼éy na ┼éeb na szyj─Ö i by┼éa panika. Ja by┼éem wtedy pocz─ůtkuj─ůcy, a widzia┼éem, zreszt─ů nie tylko ja, ale i wielu innych student├│w nas┼éuchiwa┼éo, co masz mi─Ödzy innymi ty do powiedzenia. I jak tak kojarz─Ö, to wtedy w sumie od ciebie bi┼é raczej taki spok├│j i opanowanie, jako┼Ť specjalnie nie by┼éo wida─ç, ┼╝eby┼Ť si─Ö tym stresowa┼é.

Krzysztof: Ja już nie pamiętam, ale być może miałem krótkie, dlatego byłem spokojny.

Jacek: Jak mia┼ée┼Ť kr├│tkie na jesieni w tamtym czasie, to z pewno┼Ťci─ů tak. A powiedz mi, bo z tego co widz─Ö na twojej stronie do dzisiaj wyk┼éadasz analiz─Ö techniczn─ů, czy co┼Ť si─Ö zmieni┼éo w tych wyk┼éadach od tamtego czasu?

Krzysztof: Nie, generalnie – opr├│cz kilku szczeg├│┼é├│w – wyk┼éad wci─ů┼╝ jest podobny. Najpierw si─Ö wychodzi z zakresu takiej podstawy analizy technicznej, p├│┼║niej przez wykresy ┼Ťwiecowe, wykresy kagi i ko┼äcz─Ö na takim w─ůtku troch─Ö bardziej profesjonalnym, i┼╝ to wszystko gdzie┼Ť tam jeszcze trzeba sobie ┼éadnie potestowa─ç, zobaczy─ç, ┼╝e nie zawsze, czy te┼╝ bardzo cz─Östo, ta teoria ksi─ů┼╝kowa ma niewiele wsp├│lnego z rzeczywisto┼Ťci─ů. No i w takim, w tym momencie 5-6-godzinnym bloku, jest to dalej przeze mnie wyk┼éadane.

Jacek: A jak to si─Ö w og├│le sta┼éo, ┼╝e ty zainteresowa┼ée┼Ť si─Ö gie┼éd─ů?

Krzysztof: Je┼╝eli chodzi o ten temat, to nigdy do ko┼äca nie mog─Ö sobie dobrze przypomnie─ç, natomiast najbardziej podejrzany jest m├│j brat, kt├│ry jest 5 lat starszy i gdzie┼Ť tam, kiedy ja mia┼éem 16-17 lat, zarazi┼é mnie gie┼éd─ů bardziej od strony fundamentalnej. Ja nieszczeg├│lnie podzieli┼éem jego zainteresowania, je┼╝eli chodzi o t─Ö stron─Ö rynkow─ů, ale sam rynek rzeczywi┼Ťcie, same mo┼╝liwo┼Ťci, jakie daje rynek, przem├│wi┼éy mi do wyobra┼║ni i zacz─ů┼éem mniej wi─Öcej t─ů tematyk─ů si─Ö mocniej interesowa─ç, wybieraj─ůc w┼éa┼Ťnie analiz─Ö techniczn─ů. No i gdzie┼Ť tam od 18. roku ┼╝ycia, czy te┼╝ troszeczk─Ö wcze┼Ťniej ju┼╝, zacz─ů┼éem realnie inwestowa─ç.

Jacek: A tw├│j brat do dzisiaj si─Ö dalej interesuje t─ů gie┼éd─ů? Bo ty poszed┼ée┼Ť w stron─Ö analizy technicznej, a m├│wisz, ┼╝e brat interesowa┼é si─Ö bardziej od strony fundamentalnej…

Krzysztof: Tak, on dosy─ç d┼éugo pracowa┼é w biurach maklerskich, teraz pracuje w innej dziedzinie. Natomiast on trzyma┼é si─Ö tego bardziej, by┼é taki ustawiony na jakie┼Ť prospekty, na wprowadzanie sp├│┼éek na gie┼éd─Ö i w tym kierunku poszed┼é, a ja bardziej na spogl─ůdanie na wykresy.

Przebieg kariery Krzy┼Ťka

Jacek: S┼éuchaj Krzysiek, czy m├│g┼éby┼Ť nam nieco przybli┼╝y─ç tutaj sw├│j przebieg kariery? Bo jak wszed┼éem na twoj─ů stron─Ö, to tam ca┼ékiem bogate to CV u ciebie jest. Jak by┼Ť tak chronologicznie m├│g┼é tutaj zarysowa─ç, jak to wygl─ůda┼éo od pocz─ůtku?

Krzysztof: To znaczy ja wyszed┼éem, tak jak m├│wi┼éem, od bycia takim inwestorem indywidualnym, oczywi┼Ťcie niezbyt du┼╝ym, jak na tamte czasy. P├│┼║niej dosy─ç szybko zosta┼éem gdzie┼Ť tam przyuwa┼╝ony przez zarz─ůd Penetratora, bo handlowa┼éem w Penetratorze, te wyniki by┼éy na tyle jakie┼Ť pewnie zach─Öcaj─ůce, ┼╝e zaproponowano mi prac─Ö w dziale analiz, kt├│ry si─Ö wtedy tworzy┼é. Poszed┼éem t─ů drog─ů tak─ů zawodowo-firmow─ů, czyli przez kilka nast─Öpnych lat najpierw by┼éem rzeczywi┼Ťcie tym analitykiem. P├│┼║niej to by┼éy takie dosy─ç trudne czasy te┼╝ dla samej firmy, wi─Öc na dwa lata przeszed┼éem do konkurencji, do IDM-u, s┼éawnego lub nies┼éawnego, gdzie stworzy┼éem od podstaw dzia┼é analiz i rekomendacji, maj─ůc w zamy┼Ťle, ┼╝eby to by┼é taki dzia┼é, kt├│ry rzeczywi┼Ťcie pomaga inwestorom, czyli by┼éy tylko trzy zalecenia: kupuj, sprzedaj lub ewentualnie trzymaj pozycj─Ö. I przez dwa lata to tworzy┼éem. P├│┼║niej zaproponowano mi powr├│t do Penetratora, ale ju┼╝ do dzia┼éu zarz─ůdzania, tam sp─Ödzi┼éem kolejnych kilka lat zarz─ůdzaj─ůc portfelami akcyjnymi. Gdzie┼Ť tam na ko┼äcu zosta┼éem dyrektorem tego dzia┼éu i tak trzyma┼éam si─Ö, szczerze powiedziawszy, tego Krakowa non stop. Jak wiadomo, Krak├│w nie jest mo┼╝e najlepszym miejscem do mieszkania, je┼╝eli chodzi o prac─Ö w takim sektorze finansowym, ale udawa┼éo mi si─Ö to przez dosy─ç d┼éugi czas. Nawet p├│┼║niej, po przej┼Ťciu ju┼╝ do TFI Copernicusa, utworzyli┼Ťmy dzia┼é zarz─ůdzania, taki zamiejscowy, w Krakowie. P├│┼║niej to wszystko gdzie┼Ť tam zako┼äczy┼éo si─Ö moim wyjazdem do Stan├│w, tam ju┼╝ prowadzi┼éem w┼éasn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç w ramach tego, co robi─Ö teraz, czyli w ramach Lucjan Trade. A to wszystko gdzie┼Ť tam jeszcze by┼éo podparte, tak jak m├│wili┼Ťmy, prac─ů czy te┼╝ tworzeniem r├│┼╝nych portali, zaczynaj─ůc kiedy┼Ť od Euromoney, p├│┼║niej w┼éa┼Ťnie przez Stooq-a, a ko┼äcz─ůc kilka lat temu, dwa-trzy lata temu na macroNEXT-cie. Tak ┼╝e tak szczerze powiedziawszy, je┼╝eli spojrze─ç na to, co robi┼éem, to zawsze gdzie┼Ť tam mo┼╝na powiedzie─ç, by┼éy to dwa etaty naraz, czyli jaka┼Ť praca w dzia┼éach zarz─ůdzania, a przy okazji pr├│ba dzielenia si─Ö przemy┼Ťleniami przez portale finansowe czy te┼╝ portale gie┼édowe. Tak ┼╝e tak to wygl─ůda┼éo.

Jacek: Ten w─ůtek ameryka┼äski tak mnie zainteresowa┼é, bo Lucjan Trade to jest rozumiem twoja prywatna firma i wyjecha┼ée┼Ť do Stan├│w, ┼╝eby tradeÔÇÖowa─ç bezpo┼Ťrednio tam?

Krzysztof: Wyjecha┼éem z innych powod├│w, natomiast przy okazji handlowa┼éem, oczywi┼Ťcie ju┼╝ wtedy ca┼ékowicie na w┼éasny rachunek. P├│┼║niej zamieni┼éo si─Ö to w taki ma┼éy fundusz ameryka┼äski, gdzie zarz─ůdza┼éem ekspozycj─ů na rynki europejskie, natomiast to ju┼╝ wszystko opiera┼éo si─Ö na tym, co robi─Ö do dzisiaj, czyli na w┼éasnych systemach transakcyjnych i w takim zakresie mniej wi─Öcej pomaga┼éem tam kolegom w zarz─ůdzaniu takim globalnym portfelem, czy to akcyjnym czy kontraktowym. Tak┼╝e i wtedy przy okazji jeszcze tworzy┼éem macroNEXT, a p├│┼║niej to wszystko ju┼╝ potoczy┼éo si─Ö troszeczk─Ö innymi torami. Wr├│ci┼éem do Polski, zosta┼éem w tym Lucjan Trade, nazwijmy to, natomiast ju┼╝ bez macroNEXT-u.

Jacek: Czyli mniej wi─Öcej tak od 2015 roku mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e jeste┼Ť ju┼╝ na swoim, czyli tradeÔÇÖujesz g┼é├│wnie na sw├│j rachunek i de facto nie pracujesz ju┼╝ na ┼╝adnym innym etacie, tylko to jest twoje g┼é├│wne zaj─Öcie.

Krzysztof: Tak. Jeszcze po przyje┼║dzie do Polski spr├│bowa┼éem, z takich bardziej czynnik├│w towarzyskoÔÇôprzyjacielskich, poci─ůgn─ů─ç jeden projekt, ale dosy─ç szybko z tego zrezygnowa┼éem i rzeczywi┼Ťcie skupiam si─Ö ju┼╝ tylko na handlu na w┼éasny rachunek, kt├│ry tak naprawd─Ö istnieje od tego wyjazdu ze Stan├│w, bo tam pomimo tego funduszu, to wszystko toczy┼éo si─Ö w┼éa┼Ťnie w oparciu o to, co robi┼éem ju┼╝ na w┼éasny rachunek.

Podej┼Ťcie do rynk├│w

Jacek: Super. To dzi─Öki wielkie za informacje. Szczeg├│lnie ciekawy jest ten moment, kiedy jak m├│wisz, przeszed┼ée┼Ť ca┼ékowicie ju┼╝ na handel na sw├│j rachunek, bo to do┼Ť─ç rzadki przypadek. Ludzie raczej s─ů jako┼Ť zwi─ůzani z rynkiem finansowym, szczeg├│lnie jak to nie jest ich praca zawodowa, ale tak, ┼╝eby kto┼Ť si─Ö stricte utrzymywa┼é z tego nie pracuj─ůc na etacie, tylko po prostu z tego co, ┼╝e tak powiem, wyszarpie z tego rynku, to jest rzadko┼Ť─ç. Tak zwany system trading, kt├│ry ty wykorzystujesz, czyli taki trading, w kt├│rym decyzje o otwarciu czy zamkni─Öciu pozycji na rynku podejmowane s─ů na podstawie uprzednio przygotowanej strategii, algorytmu, to temat, kt├│ry b─Öd─Ö chcia┼é z tob─ů jeszcze nieco bli┼╝ej przedyskutowa─ç w tym wywiadzie, ale zanim do tego dojdziemy, to chcia┼éem si─Ö podpyta─ç tak bardziej og├│lnie, jak wygl─ůda twoje obecne podej┼Ťcie do rynk├│w, jak ono si─Ö zmienia┼éo na przestrzeni lat? No bo w ko┼äcu jeste┼Ť na tym rynku ju┼╝ ponad 20 lat, wi─Öc na pewno co┼Ť si─Ö w tym czasie zmienia┼éo. Jak to wygl─ůda┼éo na pocz─ůtku i jak to wygl─ůda mniej wi─Öcej teraz?

Krzysztof: Tak z dzisiejszego punktu widzenia, to zaczyna┼éo si─Ö oczywi┼Ťcie totalnie amatorsko, od jakiej┼Ť pr├│by kupowania na mniej lub bardziej powa┼╝nych powodach. Kiedy┼Ť, jeszcze w ko┼äc├│wce lat dziewi─Ö─çdziesi─ůtych, to by┼éy g┼é├│wnie powody jakie┼Ť wyimaginowane, chocia┼╝by cofaj─ůc si─Ö dywidendne, czyli dywidendy, tylko jaka┼Ť kwestia na przyk┼éad podatkowa Stalexportu przez 2 lata, czy to przez rok, 2 lata szukali┼Ťmy okazji, kupuj─ůc D─Öbic─Ö, na kt├│r─ů zawsze mia┼éo by─ç wezwanie, no i takie historie dominowa┼éy. P├│┼║niej zamieni┼éo si─Ö to rzeczywi┼Ťcie delikatnie w taki handel quasi-profesjonalny, oparty ju┼╝ na jakich┼Ť decyzjach wynikaj─ůcych z wykres├│w, i powoli z biegiem lat, kiedy ta wiedza rzeczywi┼Ťcie by┼éa coraz wi─Öksza, te decyzje wynikaj─ůce z sygna┼é├│w analizy technicznej zacz─Ö┼éy dominowa─ç w moim handlu. Z biegiem kolejnych lat zamieni┼éo si─Ö to w taki handel praktycznie automatyczny, oparty na systemach transakcyjnych i to do dzisiaj si─Ö utrzymuje.

Jacek: Ale generalnie to wszystko, przynajmniej w wi─Ökszo┼Ťci, teraz opiera si─Ö tak naprawd─Ö na analizie technicznej – ja wiem, to jest bardzo szerokie poj─Öcie – natomiast t─ů analiz─Ö fundamentaln─ů ju┼╝ zupe┼énie odstawi┼ée┼Ť sobie na tor boczny, tak?

Krzysztof: Tak, jako┼Ť nieszczeg├│lnie nigdy wierzy┼éem w wykorzystanie analizy fundamentalnej na rynkach. Mo┼╝e nie tyle nie wierzy┼éem, co nie potrafi┼éem na jej podstawie podejmowa─ç decyzji, dlatego nigdy to nie by┼éo jak─ů┼Ť domen─ů mojego handlu. Natomiast zdecydowanie r├│┼╝ne techniki, jakie z biegiem czasu wykorzystywa┼éem, doprowadzi┼éy do tego, i┼╝ analiza techniczna sta┼éa si─Ö t─ů podstawow─ů i na tej podstawie ju┼╝ tak mniej wi─Öcej od, mo┼╝na powiedzie─ç, 2001-2002 roku (szczeg├│lnie, ┼╝e ja dosy─ç szybko wszed┼éem te┼╝ na rynek terminowy) to analiza techniczna by┼éa tutaj podstaw─ů.

Jako┼Ť nigdy szczeg├│lnie nie wierzy┼éem w wykorzystanie analizy fundamentalnej na rynkach. Click To Tweet

Jacek: Ale analiza techniczna to te┼╝ jest bardzo szerokie zagadnienie i tam jest wiele, ┼╝e tak powiem, r├│┼╝nych nurt├│w. Czy m├│g┼éby┼Ť tutaj nakre┼Ťli─ç, co mniej wi─Öcej z tej analizy technicznej szczeg├│lnie cieszy si─Ö twoim g┼é├│wnym zainteresowaniem, na przyk┼éad czy stosujesz jakie┼Ť oscylatory, czy to raczej s─ů rzeczy, kt├│re nie za bardzo Ci odpowiadaj─ů, mo┼╝e co┼Ť innego preferujesz?

Krzysztof: Je┼╝eli chodzi o oscylatory, to nieszczeg├│lnie, chocia┼╝ wydaje mi si─Ö, ┼╝e niekt├│re elementy, kt├│re zbudowa┼éem w kontek┼Ťcie w┼éa┼Ťnie system├│w transakcyjnych, mo┼╝na nazwa─ç jakimi┼Ť tam w┼éasnymi oscylatorami, natomiast te powszechnie znane nieszczeg├│lnie mnie przekonuj─ů ani zach─Öcaj─ů do u┼╝ywania. Je┼╝eli chodzi o sam─ů analiz─Ö techniczn─ů, to tak jak m├│wi─Ö zawsze w┼éa┼Ťnie na Akademii Ekonomicznej, jest to na tyle z┼éo┼Ťliwa dziedzina, i┼╝ musimy sobie wybra─ç kilka element├│w z niej, kt├│re bierzemy pod uwag─Ö, bo w innym wypadku w ka┼╝dym punkcie wykresu, kt├│ra┼Ť technika analizy technicznej pozwoli nam kupi─ç lub sprzeda─ç walor, przewa┼╝nie pozwoli nam usprawiedliwi─ç si─Ö, ┼╝e trzymamy jak─ů┼Ť stratn─ů pozycj─Ö. Ja poszed┼éem w kierunku, oczywi┼Ťcie przechodz─ůc przez ca┼é─ů teori─Ö Dowa i ca┼é─ů teori─Ö liniow─ů, tak naprawd─Ö zatrzyma┼éem si─Ö na ┼Ťwiecach i to g┼é├│wnie na nich opiera┼éem swoje decyzje, plus wykresy kagi. Zbi├│r tych dw├│ch technik gdzie┼Ť tam doprowadza┼é do tego, i┼╝ w kt├│rych┼Ť momentach mia┼éem, otrzymywa┼éem sygna┼éy kupna, p├│┼║niej jakie┼Ť stopy rynkowe i tak dalej, i tak dalej. Tak ┼╝e g┼é├│wnie te dwie metody i nigdy nie interesowa┼éy mnie chocia┼╝by fale Elliota, jakie┼Ť tam sieci neuronowe – to nie m├│j klimat.

Jacek: Rozumiem. Tak, je┼╝eli chodzi o te techniki japo┼äskie, przynajmniej o formacje ┼Ťwiecowe, w og├│le o wykresy ┼Ťwiecowe, to to jest do┼Ť─ç popularny temat, natomiast wykresy kagi, o kt├│rych tutaj wspomnia┼ée┼Ť, to one s─ů powiedzmy raczej tak─ů niszow─ů tematyk─ů. M├│g┼éby┼Ť tutaj jako┼Ť tak w prostych kilku s┼éowach przybli┼╝y─ç, co si─Ö kryje za tymi wykresami?

Krzysztof: Wykresy kagi s─ů wykresami, kt├│re ÔÇô mo┼╝e w bardziej taki przyst─Öpny dla polskiego u┼╝ytkownika spos├│b – to s─ů wykresy, kt├│re imituj─ů tak naprawd─Ö k├│┼éko i krzy┼╝yk. K├│┼éko i krzy┼╝yk, kiedy┼Ť w latach 2000-2005 by┼éa taka technika, nawet przez niekt├│rych na naszym rynku wykorzystywana. Ja zag┼é─Öbia┼éem si─Ö akurat w wykresy kagi z powod├│w, o kt├│rych pewnie za chwil─Ö jeszcze powiemy, natomiast jest to technika, kt├│rej g┼é├│wn─ů zalet─ů jest zaburzenie jednostki czasu i g┼é├│wnie na tej podstawie otrzymujemy troszeczk─Ö inne informacje, je┼╝eli por├│wnamy je do chocia┼╝by wykres├│w liniowych czy wykres├│w ┼Ťwiecowych.

Jacek: My┼Ťl─Ö, ┼╝e to jest du┼╝a korzy┼Ť─ç tutaj. Ja tak troch─Ö wyja┼Ťni─Ö s┼éuchaczom. Je┼Ťli mamy taki klasyczny wykres ┼Ťwiecowy, za┼é├│┼╝my jedna ┼Ťwieca odpowiada za interwa┼é jednej godziny, to w├│wczas ka┼╝da ┼Ťwieca oznacza up┼éyni─Öcie jednej godziny i ka┼╝da kolejna ┼Ťwieczka, to jest ka┼╝da kolejna godzina. Natomiast w przypadku wykresu kagi to oryginalne podej┼Ťcie polega na tym, ┼╝e tak, jak powiedzia┼ée┼Ť, ta jednostka czasu jest zaburzona, czyli tutaj bardziej jest nacisk na informacje o rynku, a wi─Öc mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e po prostu ten wykres niejako stoi w miejscu, bo po prostu nie ma innego sygna┼éu z rynku. Ten wykres wcale nie jest zsynchronizowany z czasem, ta o┼Ť czasu wcale nie jest jeden do jeden na wykresie kagi.

Krzysztof: Dokładnie tak jest.

Jacek: OK. Jeżeli chodzi o otwieranie pozycji, to teraz, jak otwierasz te pozycje na rynku, to na jak długo?

Krzysztof: Moja strategia opiera si─Ö na otwarciu pozycji maksymalnie na kilka godzin, przy czym jest to pozycja na ka┼╝dym rynku i na ka┼╝dym zestawie jedna. Ja jestem takim day traderem, kt├│ry otwiera kilka pozycji dziennie, natomiast rzeczywi┼Ťcie one otwierane s─ů w czasie sesji i zamykane albo na stopach, albo na zamkni─Öciu. Tak ┼╝e ja mam taki interwa┼é jednodniowy, przy czym maksymalnie mog─Ö otworzy─ç te┼╝ jedn─ů pozycj─Ö, je┼╝eli chodzi o ka┼╝dy system.

Jacek: Czyli nie masz tego problemu, mo┼╝esz spokojnie spa─ç sobie w nocy i nie ba─ç si─Ö tego, ┼╝e Korea P├│┼énocna wystrzeli┼éa rakiet─Ö w stron─Ö Stan├│w Zjednoczonych, a ty jeste┼Ť na d┼éugiej pozycji na przyk┼éad.

Krzysztof: Tak, to ryzyko ju┼╝ mnie nie dotyczy, chocia┼╝ musz─Ö uczciwie przyzna─ç, i┼╝ kilka moich system├│w rzeczywi┼Ťcie przytrzymywa┼éo pozycje na noc i zamyka┼éo je na otwarciu, mam tu g┼é├│wnie na my┼Ťli polski rynek i te wyniki, historyczne przynajmniej, by┼éy znacz─ůco lepsze, ni┼╝ w momentach, kiedy t─Ö pozycj─Ö zamyka┼éem na koniec dnia. Natomiast trzeba tutaj te┼╝ wzi─ů─ç pod uwag─Ö pewien stres, kt├│ry rzeczywi┼Ťcie pojawia┼é si─Ö w tych nocnych lukach wydarze┼ä takich dosy─ç znacz─ůcych, chocia┼╝by Brexit czy jakie┼Ť wybory w r├│┼╝norakich krajach i tak dalej, i tak dalej. To doprowadzi┼éo do tego, ┼╝e jednak zdecydowa┼éem si─Ö w stu procentach to ryzyko nocne zlikwidowa─ç.

Zarz─ůdzanie ryzykiem

Jacek: Ja kiedy┼Ť s┼éysza┼éem tak─ů opini─Ö, ┼╝e te strategie, kt├│re zostawiaj─ů pozycje na noc, maj─ů jak gdyby wyp┼éacan─ů od rynku premi─Ö za to ryzyko. No bo to ryzyko jest takie, jak w┼éa┼Ťnie tutaj przed chwil─ů wspomnia┼ée┼Ť, ┼╝e mo┼╝e nas spotka─ç co┼Ť bardzo zaskakuj─ůcego, a my jeste┼Ťmy akurat po tej z┼éej strony rynku. Natomiast jak gdyby per saldo, je┼╝eli ta strategia jest zarabiaj─ůca, to s┼éysza┼éem, ┼╝e rynek tutaj w pewnym sensie jest sk┼éonny da─ç nam pewn─ů premi─Ö za to ryzyko. Ta kwestia tego, ┼╝e ty zamykasz te pozycje na noc, to to ju┼╝ jest te┼╝ pewien element zarz─ůdzania ryzykiem, ale chcia┼éem Ci─Ö jeszcze bardziej podpyta─ç o strategi─Ö, twoj─ů strategi─Ö zarz─ůdzania ryzykiem i o kwestie wielko┼Ťci pozycji. Czy mo┼╝esz jako┼Ť w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci prosto przybli┼╝y─ç tutaj swoj─ů strategi─Ö zarz─ůdzania wielko┼Ťci─ů pozycji, ryzyka, jakie jeste┼Ť sk┼éonny ponie┼Ť─ç na otwieranej ka┼╝dorazowo pozycji?

Krzysztof: Je┼╝eli chodzi o ryzyko, to oczywi┼Ťcie ono zale┼╝y od oczekiwa┼ä, jakie mamy w stosunku do konkretnego systemu. Je┼╝eli we┼║miemy pod uwag─Ö obecne moje cele inwestycyjne, kt├│re zawieraj─ů si─Ö powiedzmy w granicach 10-15% rocznie, to lewar, kt├│ry to wykorzystuje na rynku jest stosunkowo niewielki. Oczywi┼Ťcie to jest jedna strona medalu. Druga, to jest dostosowanie konkretnych strategii do konkretnych rynk├│w. Wiadomo, i┼╝ na rynku niemieckim mo┼╝emy troszeczk─Ö bardziej zaszale─ç, na rynku polskim jeste┼Ťmy ograniczeni p┼éynno┼Ťci─ů kontrakt├│w. Natomiast tak de facto ju┼╝ wchodz─ůc w troch─Ö wi─Öksze szczeg├│┼éy, oczywi┼Ťcie zale┼╝y to te┼╝ od zmienno┼Ťci, od odleg┼éo┼Ťci mi─Ödzy sygna┼éem kupna i stopy, i to wszystko suma summarum ma dosy─ç du┼╝y wp┼éyw na wielko┼Ť─ç pozycji. Natomiast globalnie, w stosunku do zaanga┼╝owanych teoretycznie ┼Ťrodk├│w na tym rynku, pozycje s─ů stosunkowo niewielkie.

Jacek: A czy z g├│ry zak┼éadasz jak─ů┼Ť maksymaln─ů wyrw─Ö w swoim portfelu, gdyby co┼Ť posz┼éo nie tak? Czy nie masz takiego z g├│ry za┼éo┼╝onego poziomu, ┼╝e b─Ödzie to na przyk┼éad procent, dwa, trzy na kapitale, gdy wszystkie te pozycje oka┼╝─ů si─Ö stratne.

Krzysztof: Szczerze powiedziawszy, przy tym wszystkim co ja tutaj posiadam, to nie wiem, czy jestem w stanie odpowiedzie─ç na to pytanie, bo ju┼╝ sam nie pami─Ötam, jak to dok┼éadnie wszystko dzia┼éa. Natomiast tak rdzennie rzeczywi┼Ťcie te straty na ka┼╝dym systemie w uk┼éadach dziennych nie przekraczaj─ů u mnie w tym momencie jednego czy dw├│ch procent. Wiadomo, ┼╝e je┼╝eli nast─ůpi jaki┼Ť nieszcz─Ö┼Ťliwy zbieg okoliczno┼Ťci, to te obsuni─Öcia mog─ů by─ç troch─Ö wi─Öksze, ale my┼Ťl─Ö, ┼╝e w jakim┼Ť czarnym scenariuszu nie przekraczaj─ů one trzech-czterech procent. Przy czym od razu powiem, ┼╝e to jest stosunkowo du┼╝o, tak? Bo je┼╝eli zak┼éadamy sobie stopy zwrotu na poziomie 10-15%, to obsuni─Öcie dzienne rz─Ödu dw├│ch-trzech procent jest naprawd─Ö niezbyt przyjemnym do┼Ťwiadczeniem.

Jacek: Ale generalnie z tego co m├│wi┼ée┼Ť na pocz─ůtku, to te pozycje, kt├│re otwierasz, s─ů wzgl─Ödem wielko┼Ťci portfela relatywnie niewielkie?

Krzysztof: Tak, je┼╝eli chodzi o to, to rzeczywi┼Ťcie w tym momencie one s─ů stosunkowo niewielkie, przy czym mam tu na my┼Ťli g┼é├│wnie stosunek depozyt├│w do og├│┼éu portfela, natomiast wiadomo, ┼╝e ta pozycja kontraktowa jest lewarowana, wi─Öc de facto ona jest i tak stosunkowo du┼╝a. Natomiast na pewno nie ma takiej sytuacji, ┼╝e ten lewar jest wykorzystywany, nie wiem, w jakich┼Ť 50% got├│wki dost─Öpnej na ka┼╝dym rynku.

Jacek: Jeszcze w kontek┼Ťcie zarz─ůdzania pozycj─ů, wielko┼Ťci─ů pozycji – czy ty stosujesz tak zwane skalowanie, to znaczy, ┼╝e ta pozycja, na przyk┼éad na pocz─ůtku, jest nieco mniejsza, a p├│┼║niej j─ů zwi─Ökszasz, p├│┼║niej j─ů by─ç mo┼╝e znowu zmniejszasz? Czy jak wchodzisz na rynek, to wchodzisz z g├│ry ustalon─ů stawk─ů i tak─ů stawk─ů te┼╝ schodzisz z tego rynku?

Krzysztof: Dokładnie tak jest.

Jacek: Czy poza cenami wykorzystujesz jeszcze jakie┼Ť inne typy danych z rynku w swoich strategiach, na przyk┼éad kwestie wolumenu, czy te┼╝ mo┼╝e analizujesz jako┼Ť arkusz zlece┼ä, korzystasz z danych tickowych, danych fundamentalnych – to ju┼╝ raczej wiem, ┼╝e nie – czy s─ů to tylko czyste ceny?

Krzysztof: Generalnie czyste ceny, przy czym staram si─Ö dociera─ç do mniej lub bardziej profesjonalnych narz─Ödzi, je┼╝eli chodzi o g┼é─Öboko┼Ť─ç rynku i arkusz zlece┼ä. I to rzeczywi┼Ťcie te┼╝ jest w jakim┼Ť stopniu przeze mnie analizowane, ale ju┼╝ nie pod k─ůtem budowania system├│w, tylko ewentualnie sprawdzania, jakim kapita┼éem na konkretnym rynku mo┼╝emy tutaj powalczy─ç, ┼╝eby to mia┼éo r─Öce i nogi, je┼╝eli chodzi o realizacj─Ö zlece┼ä.

Wykorzystanie strategii algorytmicznych

Jacek: A powiedz mi, czy te twoje decyzje, kt├│re teraz podejmujesz na rynku, czy one s─ů w stu procentach oparte na stworzonych przez ciebie strategiach mechanicznych, czy te┼╝ dajesz sobie jeszcze pewne pole na wykorzystanie w┼éasnej intuicji, w┼éasnego, takiego osobistego czynnika, ┼╝e tak powiem, intuicyjnego, na podstawie kt├│rego decydujesz ostatecznie, czy otworzy─ç czy nie dan─ů pozycj─Ö?

Krzysztof: Zdecydowanie nie u┼╝ywam czynnika takiego wewn─Ötrznego czy te┼╝ osobistego, jakiego┼Ť przeczucia, wr─Öcz przeciwnie. Zawsze, je┼╝eli mam obiekcje, takie wewn─Ötrzne, ┼╝eby pozycj─Ö otworzy─ç, to ona przewa┼╝nie jest niezwykle korzystna, a w przypadku, kiedy czuj─Ö si─Ö z ni─ů komfortowo i jest ona zgodna z moimi oczekiwaniami czy przeczuciami, to przewa┼╝nie ko┼äczy si─Ö to na stopie lub na stracie. Dlatego ja generalnie szczerze zawsze m├│wi─Ö, ┼╝e je┼╝eli u┼╝ywa┼ébym do inwestycji jakiego┼Ť w┼éasnego do┼Ťwiadczenia i przeczucia, to nie ko┼äczy┼éoby si─Ö to na pewno dobrze. Rynek jednak zachowuje si─Ö w moim uznaniu w przewa┼╝aj─ůcej ilo┼Ťci przypadk├│w ma┼éo logicznie i na inwestycje oparte na przeczuciu, do┼Ťwiadczeniu, zdecydowanie nie ma miejsca.

Je┼╝eli u┼╝ywa┼ébym do inwestycji jakiego┼Ť w┼éasnego do┼Ťwiadczenia i przeczucia, to nie ko┼äczy┼éoby si─Ö to na pewno dobrze. Click To Tweet

Jacek: Je┼╝eli chodzi o systemy transakcyjne u ciebie, to czy one s─ů tak w pe┼éni zautomatyzowane, ┼╝e nawet finalnie one sk┼éadaj─ů zlecenie na rynku i zamykaj─ů pozycje, czy one tylko s┼éu┼╝─ů Ci do tego, ┼╝eby wygenerowa─ç jak gdyby sygna┼é kupna-sprzeda┼╝y, a ty ju┼╝ to zlecenie r─Öcznie sk┼éadasz?

Krzysztof: Z kilku powod├│w nie automatyzuj─Ö tych strategii tak do ko┼äca. Je┼╝eli chodzi o przeniesienie tego mechanizmu ju┼╝ do konkretnej platformy, czyli rzeczywi┼Ťcie system pokazuje mi dok┼éadnie miejsce do otwarcia pozycji, to tak. Natomiast ju┼╝ te zlecenia aktywacji czy otwarcia, zamkni─Öcia, to mam ich o tyle niewiele, i┼╝ robi─Ö to r─Öcznie. Wynika to mo┼╝e w┼éa┼Ťnie z kilku takich wydarze┼ä, kt├│re mia┼éy miejsce na rynku, mniej lub bardziej uczciwych, kt├│re pokaza┼éy, ┼╝e jednak lepiej po┼Ťwi─Öci─ç temu 2-3 minuty, ni┼╝ zda─ç si─Ö tylko i wy┼é─ůcznie na automaty. Tak ┼╝e strategia jest automatyczna, natomiast z takim r─Öcznym wklepywaniem.

Jacek: Czyli mia┼ée┼Ť jakie┼Ť konkretne z┼ée do┼Ťwiadczenia z tak─ů automatyzacj─ů?

Krzysztof: By┼éo kilka wydarze┼ä, kt├│re pokaza┼éy, ┼╝e taka totalna automatyzacja mo┼╝e nas doprowadzi─ç do jakich┼Ť niezbyt ciekawych wynik├│w. Mam tu na my┼Ťli kilka chocia┼╝by tych sesji na naszym polskim rynku, kiedy przez manipulacje PKC-owe te systemy w┼é─ůcza┼éy si─Ö i wy┼é─ůcza┼éy praktycznie w jednej chwili w skrajnych punktach. I to nauczy┼éo mnie, ┼╝e taka pe┼éna automatyzacja, nie jest dobra, bo p├│┼║niej wiadomo, i┼╝ przy takiej pe┼énej automatyzacji nasza czujno┼Ť─ç mo┼╝e troszeczk─Ö spada─ç. Wi─Öc ja jednak, zwa┼╝ywszy na to, ┼╝e zajmuj─Ö si─Ö tylko tym, wol─Ö to zrobi─ç r─Öcznie.

Jacek: Chodzi Ci tutaj o u┼╝ywanie w spos├│b manipulacyjny zlece┼ä typu PKC. M├│g┼éby┼Ť to troch─Ö bli┼╝ej wyja┼Ťni─ç?

Krzysztof: Chodzi mi g┼é├│wnie o te kilka sesji na naszym rynku, gdzie mieli┼Ťmy jakie┼Ť manipulacje kursem kontrakt├│w o kilkadziesi─ůt, czy nawet kilkaset w skrajnym wypadku, punkt├│w. Ju┼╝ nie pami─Ötam, kt├│re to by┼éy dok┼éadnie daty, ale gdy si─Ö cofniemy w przesz┼éo┼Ť─ç, to takowe znajdziemy. Jedna z nich szczeg├│lnie utkwi┼éa mi w pami─Öci, w┼éa┼Ťnie pod egid─ů zarz─ůdzania w Penetratorze zaliczyli┼Ťmy dosy─ç du┼╝─ů pora┼╝k─Ö w czasie takiego jednego dnia, kiedy to rzeczywi┼Ťcie te zlecenia by┼éy tworzone automatem, no i p├│┼║niej musieli┼Ťmy troszeczk─Ö t─Ö strategi─Ö zmodyfikowa─ç. Pomimo wszystko lepiej czasami przy takich anomaliach nie zaj─ů─ç nawet tego sygna┼éu w skrajnym punkcie, ni┼╝ uczestniczy─ç w ca┼éej tej zabawie, tworzonej w mniej lub bardziej uczciwy spos├│b. Ale to s─ů oczywi┼Ťcie jakie┼Ť skrajne przypadki. Zreszt─ů zawsze sprawia mi to jakie┼Ť takie wra┼╝enie troszeczk─Ö wi─Ökszego kontrolowania sytuacji, je┼╝eli codziennie na ten rynek musz─Ö spojrze─ç od strony takiej mechanicznej, czyli rzeczywi┼Ťcie to zlecenie wklepa─ç, zobaczy─ç, czy jest wszystko w porz─ůdku z poprzednimi i tak dalej, i tak dalej.

Rentowno┼Ť─ç inwestycji

Jacek: A jakie s─ů twoje oczekiwania co do osi─ůganych st├│p zwrotu, obsuni─Ö─ç? Troch─Ö ju┼╝ poniek─ůd tutaj odpowiada┼ée┼Ť na to pytanie, ale jakby┼Ť tak m├│g┼é powiedzie─ç. Samo oczekiwanie co do stopy zwrotu jest troch─Ö ma┼éo m├│wi─ůc─ů informacj─ů, bo bardzo istotne jest po drodze jeszcze obsuni─Öcie na kapitale. Jak to u ciebie wygl─ůda obecnie? Jakie masz swoje prywatne oczekiwania?

Krzysztof: Te oczekiwania, mo┼╝na powiedzie─ç, z ka┼╝dym rokiem malej─ů. W tym momencie oscyluj─ů, tak jak m├│wi┼éem, w granicach 10-15%, gdzie mo┼╝e dla wielu os├│b nie s─ů to stopy zwrotu zbytnio wy┼Ťrubowane czy nawet warte uwagi, natomiast je┼╝eli rzeczywi┼Ťcie robimy je rok do roku, to wszystko jest OK. Oczywi┼Ťcie te stopy zwrotu teoretycznie mog┼éyby by─ç wi─Öksze, natomiast tak jak powiedzia┼ée┼Ť, wi─ů┼╝e si─Ö to z wi─Ökszymi obsuni─Öciami. W tym momencie, z tego powodu i g┼é├│wnie te┼╝ z powod├│w p┼éynno┼Ťciowych, moje pozycje s─ů dostosowane w┼éa┼Ťnie dla takich st├│p zwrotu w stylu 10-15%.

Jacek: Rozumiem. A ten spadek na zapotrzebowanie, ┼╝e tak powiem, wi─Ökszej stopy zwrotu albo raczej, mo┼╝e ┼║le powiedzia┼éem, zapotrzebowanie na ┼Ťwi─Öty spok├│j, czyli na mniejsze ryzyko, wi─ů┼╝e si─Ö z tym, ┼╝e w tym momencie jest to twoje ju┼╝, jak rozumiem, g┼é├│wne ┼║r├│d┼éo utrzymania i nie mo┼╝esz sobie pozwoli─ç na to, ┼╝eby sobie zrobi─ç w portfelu dziur─Ö typu 50%?

Krzysztof: Z jednej strony tak, z drugiej wiadomo, wraz ze wzrostem aktyw├│w te stopy, ta rentowno┼Ť─ç tych inwestycji mo┼╝e by─ç troszeczk─Ö ni┼╝sza. Ja raczej w tym kierunku id─Ö, raczej nie staram si─Ö trzyma─ç jakich┼Ť wy┼Ťrubowanych st├│p zwrotu, niezale┼╝nie od wysoko┼Ťci kapita┼éu. By─ç mo┼╝e doprowadzi┼éoby to do jakich┼Ť spektakularnych sukces├│w, natomiast na pewno by┼éoby okraszone dosy─ç du┼╝ym stresem. Raczej staram si─Ö i┼Ť─ç w kierunku rozs─ůdnego, systematycznego handlu.

Jacek: Tutaj, tak jak spojrza┼éem sobie na twoj─ů stron─Ö, to widz─Ö, ┼╝e historycznie te twoje stopy zwrotu, szczeg├│lnie na kontraktach terminowych opartych o indeks WIG20, by┼éy naprawd─Ö niez┼ée, rz─Ödu 40-50% rocznie. I to – co te┼╝ ciekawe – przy stosunkowo bardzo ma┼éych obsuni─Öciach, bo te obsuni─Öcia rzadko kiedy przekracza┼éy 5%, a wszystkie by┼éy poni┼╝ej 10%. Gratulacje, naprawd─Ö ┼Ťwietne wyniki. Rozumiem, ┼╝e po takim okresie lepszych wynik├│w, jak powiedzia┼ée┼Ť, jest wi─Ökszy kapita┼é, kt├│rym si─Ö zarz─ůdza, to wtedy faktycznie mo┼╝na sobie troch─Ö ju┼╝ odpu┼Ťci─ç i bardziej si─Ö skupi─ç na ochronie kapita┼éu, ni┼╝ na podwajaniu tego kapita┼éu co roku.

Krzysztof: Tak tytu┼éem jeszcze wyja┼Ťnienia, to te wyniki s─ů przeskalowane. Tak naprawd─Ö te wyniki w latach, w okolicach powiedzmy 2010 roku, by┼éy zdecydowanie powy┼╝ej 100%, oczywi┼Ťcie te obsuni─Öcia te┼╝ by┼éy wi─Öksze, natomiast dzi┼Ť przeskalowa┼éem to do ryzyk, kt├│rych u┼╝ywam teraz i mniej wi─Öcej tak to si─Ö prezentuje. Ale nie ukrywam, ┼╝e kilkana┼Ťcie lat temu ta moja sk┼éonno┼Ť─ç do obsuni─Ö─ç oscylowa┼éa nawet w rejonie 30-40%, tak ┼╝e jako┼Ť trzeba by┼éo na pocz─ůtku troch─Ö bardziej hardkorowo inwestowa─ç, ┼╝eby ten kapita┼é si─Ö w jaki┼Ť rozs─ůdny spos├│b pomno┼╝y┼é.

Kilkana┼Ťcie lat temu ta moja sk┼éonno┼Ť─ç do obsuni─Ö─ç kapita┼éu oscylowa┼éa nawet w rejonie 30-40%. Click To Tweet

Jacek: Jasne, rozumiem.

Krzysztof: Hardkorowo, ale rozs─ůdnie, tak? Bo oczywi┼Ťcie przy obecnych d┼║wigniach, to stopy rz─Ödu 100% mo┼╝emy zrobi─ç w dwa dni, tak? Natomiast chodzi o to, ┼╝eby to te┼╝ by┼éo tworzone przy jakim┼Ť kontrolowanym ryzyku.

Wykorzystywane rynki i instrumenty finansowe

Jacek: Powiedz mi, na jakich rynkach handlujesz, bo z tego, co widz─Ö, to g┼é├│wnie s─ů to kontrakty terminowe, ale czy to jest jedyny rynek, na kt├│rym jeste┼Ť obecny, czy te┼╝ jeste┼Ť na przyk┼éad obecny na bardzo popularnym, ostatnimi czasy zw┼éaszcza, Forexie?

Krzysztof: Je┼╝eli chodzi o Forex, to raczej staram si─Ö akurat tego rynku, mo┼╝e jako jeden z nielicznych, unika─ç. Jestem na rynkach, kt├│re najlepiej znam, czyli na rynkach regulowanych, kontraktowych, mam tu g┼é├│wnie na my┼Ťli nasz rodzimy WIG20, chocia┼╝ co roku w troch─Ö mniejszym stopniu mam analogiczne kontrakty na indeks niemiecki i od jakiego┼Ť czasu te┼╝ na rynek ameryka┼äski. Tak ┼╝e tylko te trzy rynki, bez wykorzystywania rynk├│w surowcowych i walutowych.

Je┼╝eli chodzi o Forex, to raczej staram si─Ö akurat tego rynku, mo┼╝e jako jeden z nielicznych, unika─ç. Click To Tweet

Jacek: Czyli s─ů to kontrakty terminowe na indeksy gie┼édowe. Je┼╝eli chodzi o Stany Zjednoczone, to jakie to s─ů indeksy?

Krzysztof: Na Standard & PoorÔÇÖs i na Dow JonesÔÇÖie.

Jacek: Rozumiem.

Krzysztof: Jako┼Ť inne indeksy na NASDAQ nigdy mnie do siebie nie przekona┼éy.

Jacek: Z jakich powod├│w? To s─ů takie twoje osobiste odczucia, czy co┼Ť konkretniejszego?

Krzysztof: Szczerze powiedziawszy rynek NASDAQ jako┼Ť we wszelkiego rodzaju moich pomys┼éach zawsze przynosi┼é najs┼éabsze wyniki, tak ┼╝e sobie go darowa┼éem i skupi┼éem si─Ö g┼é├│wnie na indeksie Dow Jones i Standard & PoorÔÇÖs.

Jacek: A powiedz mi, z twojej perspektywy, masz teraz do┼Ťwiadczenie na polskiej gie┼édzie, na gie┼édzie we Frankfurcie oraz Stanach Zjednoczonych, co m├│g┼éby┼Ť tutaj powiedzie─ç o takich najwi─Ökszych r├│┼╝nicach pomi─Ödzy rynkiem kontrakt├│w terminowych w Polsce, a na przyk┼éad w Niemczech czy w Stanach Zjednoczonych? Jest co┼Ť takiego, co tak rzuca si─Ö na pierwszy rzut oka najbardziej?

Krzysztof: Z mojego punktu widzenia najbardziej w oczy rzuca si─Ö prowizja. To jest dla mnie bardzo wa┼╝na rzecz. Jeszcze w momentach, kiedy nasz polski rynek oparty by┼é na kontraktach terminowych ze znacznikiem 10, to zawsze ten wsp├│┼éczynnik prowizji do wielko┼Ťci zlecenia by┼é wielce niekorzystny, je┼╝eli por├│wnali┼Ťmy go chocia┼╝by z rynkiem niemieckim. Tak ┼╝e ta prowizja zawsze by┼éa wa┼╝nym czynnikiem, zw┼éaszcza przy moim stylu handlu, gdzie co prawda nie jestem jakim┼Ť wielkim day traderÔÇÖem, natomiast ilo┼Ť─ç tych transakcji rocznie i tak jest stosunkowo du┼╝a. To pierwsza rzecz. Druga to zmienno┼Ť─ç, chocia┼╝ na to mo┼╝na spogl─ůda─ç r├│┼╝norako, i kwestia g┼é─Öboko┼Ťci rynku, kt├│ra na rynku ameryka┼äskim i niemieckim jest zdecydowanie wi─Öksza ni┼╝ u nas – to te┼╝ dla mnie mia┼éo w pewnym momencie dosy─ç du┼╝e znaczenie.

Jacek: A od strony takiej, powiedzmy grywalno┼Ťci na rynku. Je┼╝eli masz t─Ö strategi─Ö, to czy widzisz tutaj w poziomie r├│┼╝nicy jakie┼Ť kwestie, kt├│re inaczej wygl─ůdaj─ů na rynku niemieckim, a inaczej na rynku, ameryka┼äskim i polskim? To znaczy, czy kt├│ry┼Ť z tych rynk├│w, twoim zdaniem, przynajmniej przy tych strategiach, kt├│re ty wykorzystujesz, jest ┼éatwiejszy b─ůd┼║ trudniejszy, czy to trudno w ten spos├│b tak oceni─ç?

Krzysztof: Trudno powiedzie─ç, natomiast pomimo wszystko wydaje mi si─Ö, nie wiem, by─ç mo┼╝e to kwestia d┼éugo┼Ťci czasu sp─Ödzonego na konkretnym rynku, ale wydaje mi si─Ö, ┼╝e pomimo wszystko nasz rynek jest ┼éatwiejszy ni┼╝ rynek niemiecki i ameryka┼äski. To ci─Ö┼╝ko powiedzie─ç, natomiast wydaje mi si─Ö, ┼╝e je┼╝eli mia┼ébym komu┼Ť powiedzie─ç, gdzie ma zaczyna─ç, to zdecydowanie zach─Öca┼ébym go, ┼╝eby zaczyna┼é u nas, ni┼╝ anga┼╝owa┼é si─Ö w zdominowany tak naprawd─Ö przez profesjonalnych traderÔÇÖ├│w rynek niemiecki czy ameryka┼äski, kt├│ry ma jeszcze kilka takich swoich ameryka┼äskich niuans├│w. Tak ┼╝e my┼Ťl─Ö, ┼╝e naj┼éatwiej zacz─ů─ç od naszego.

Jacek: Wymogi kapita┼éowe te┼╝ s─ů na pewno zdecydowanie mniejsze, bo tutaj szczeg├│lnie takim ekstremum to jest kontrakt na DAX-a niemieckiego, gdzie sam depozyt pocz─ůtkowy to jest, je┼Ťli si─Ö nie myl─Ö, ponad 20000 ÔéČ na jeden kontrakt.

Krzysztof: Tak, z marszu trzeba wy┼éo┼╝y─ç dosy─ç poka┼║n─ů kwot─Ö, chocia┼╝ ten depozyt oczywi┼Ťcie te┼╝ jest ju┼╝ – mam tutaj na my┼Ťli handel z mniejszymi troch─Ö poziomami oczekiwanego zysku i ryzyka – ten depozyt jest dla nas w jakim┼Ť tam zakresie korzystny, bo sytuacje, ┼╝e jeste┼Ťmy wzywani do wype┼énienia depozytu czy do dop┼éacenia do depozytu, s─ů stosunkowo rzadkie. U nas, przy maksymalnym wykorzystaniu d┼║wigni, taka sytuacja mo┼╝e wyst─Öpowa─ç cz─Ö┼Ťciej.

Jacek: A powiedz mi, je┼Ťli to nie jest tajemnic─ů, z jakiego brokera zagranicznego korzystasz?

Krzysztof: Je┼Ťli chodzi o zagranic─Ö, to ja jestem zadeklarowanym zwolennikiem Interactive Brokers plus mam te┼╝ dwa-trzy konta w takich standardowych biurach niemieckich. Natomiast nie mam zagranicznego konta, je┼╝eli chodzi o naszych rodzimych broker├│w.

Jacek: Ten Interactive Brokers, jak rozumiem, daje Ci dost─Öp, ekspozycj─Ö na rynek i niemiecki, i ameryka┼äski w jednym. A je┼Ťli chodzi o broker├│w niemieckich, biura maklerskie w Niemczech, to chyba taka wi─Öksza, z punktu widzenia Polaka, egzotyka. Nie wiem, czy to przez Internet w og├│le mog┼ée┼Ť otworzy─ç, czy musia┼ée┼Ť tam si─Ö pofatygowa─ç?

Krzysztof: Nie, to s─ů analogiczne biura, to takie Interactive Brokers, mo┼╝na otworzy─ç konto zdalnie. Kiedy┼Ť tych biur by┼éo troch─Ö wi─Öcej, teraz – g┼é├│wnie z powod├│w nacisk├│w na przej┼Ťcie na rynek CFD – tych biur jest troch─Ö mniej, ale one pr├│buj─ů, tak jak i u nas, walczy─ç o klienta i te prowizje te┼╝ s─ů OK, a jakie┼Ť narz─Ödzia rzeczywi┼Ťcie skoncentrowane na rynku niemieckim, chocia┼╝by pokazuj─ůce nam g┼é─Öboko┼Ť─ç rynku, mog─ů si─Ö przyda─ç.

Jacek: Interactive Brokers, z tego co m├│wisz, jednak jest dobrym brokerem, czyli Ci, kt├│rzy my┼Ťl─ů o wyj┼Ťciu gdzie┼Ť za granic─Ö, powinni spojrze─ç na tego brokera, tak?

Krzysztof: Nie robi─ůc reklamy my┼Ťl─Ö, ┼╝e to jest ca┼ékiem wiarygodny i dobry broker oferuj─ůcy dobre prowizje.

Jacek: Ja nie dostaj─Ö w ┼╝aden spos├│b od nich pieni─Ödzy, wi─Öc jest to informacja taka bardzo prawdziwa, nie podszyta jak─ů┼Ť reklam─ů.

Krzysztof: Wielkiej tajemnicy nie trzeba z tego robi─ç, z kt├│rego biura si─Ö korzysta, wiadomo, ┼╝e nikt nam nie ka┼╝e m├│wi─ç, ┼╝e korzystamy akurat z tego. Z kt├│rego┼Ť trzeba korzysta─ç.

Dlaczego Krzysiek preferuje rynki regulowane, i nie interesuje si─Ö Forexem

Jacek: Nie b─Öd─Ö wypytywa┼é Ci─Ö, z jakiego biura w Polsce korzystasz, zreszt─ů tych biur jest tak du┼╝o, ┼╝e ka┼╝dy sobie mo┼╝e ┼éatwo sprawdzi─ç, jakie s─ů r├│┼╝nice mi─Ödzy tymi biurami i bez problemu otworzy─ç konto, je┼╝eli chce. Ale chcia┼éem Ci─Ö podpyta─ç o jedn─ů rzecz, bo wspomnia┼ée┼Ť w┼éa┼Ťnie o CFD, czyli o takich kontraktach, b─Öd─ůcych sztucznymi tworami, na┼Ťladuj─ůcymi te prawdziwe kontrakty na rynkach regulowanych. Te kontrakty CFD, ┼╝eby s┼éuchacze wiedzieli, Ci mniej zaawansowani, to s─ů kontrakty, kt├│re s─ů dost─Öpne, oferowane przez broker├│w forexowych. Ich pewn─ů zalet─ů mo┼╝e by─ç to, ┼╝e ┼╝eby gra─ç na przyk┼éad na takiego DAX-a, to nie trzeba takiego depozytu typu dwadzie┼Ťcia par─Ö tysi─Öcy euro wy┼éo┼╝y─ç, a pewnie dla wielu pocz─ůtkuj─ůcych traderÔÇÖ├│w kapita┼é pocz─ůtkowy jest mniejszy, i mo┼╝na tam gra─ç za naprawd─Ö du┼╝o mniejsze stawki. Natomiast nie jest to prawdziwy kontrakt, notowany na gie┼édzie, tylko jest to taki syntetyczny tw├│r, kt├│ry dostarcza nam broker. I powiedz mi, czy ty widzisz tutaj jak─ů┼Ť r├│┼╝nic─Ö ze swojej perspektywy pomi─Ödzy rynkami regulowanymi, a tymi rynkami, takimi jak Forex?

Krzysztof: Dla mnie g┼é├│wn─ů r├│┼╝nic─ů s─ů oczywi┼Ťcie oficjalne dane, na kt├│rych bazuj─ů nasze zlecenia, rynek CFD nigdy tak naprawd─Ö do ko┼äca nie b─Ödzie w 100% mia┼é tych samych chocia┼╝by minim├│w i maksim├│w sesji, co rynek regulowany. I tutaj zaczynaj─ů si─Ö schody, bo niekt├│re zlecenia nam si─Ö powinny zrealizowa─ç, niekt├│re zlecenia nam si─Ö nie powinny zrealizowa─ç, oczywi┼Ťcie je┼╝eli bazujemy na danych oficjalnych, tak? Bo je┼╝eli bazujemy na danych, kt├│re dostarcza nam broker, to wiadomo, to wtedy sytuacja jest troszeczk─Ö inna. Natomiast ja si─Ö opieram na danych oficjalnych, czyli chocia┼╝by je┼╝eli chodzi o nasze kontrakty, to oficjalne dane kontrakt├│w z GPW, tak samo oficjalne dane kontrakt├│w z Deutche B├Ârse, i tak dalej, i tak dalej. Wtedy, je┼╝eli por├│wnamy to do poziom├│w, kt├│re pokazuje nam taki rynek CFD, one s─ů troszeczk─Ö inne. Oczywi┼Ťcie to nie musi mie─ç jakiego┼Ť wielkiego kluczowego znaczenia, ale dla takiego profesjonalnego handlu jest to jedna z g┼é├│wnych przeszk├│d wykorzystywania w┼éa┼Ťnie rynku CFD.

Jacek: Z twojej perspektywy ten handel na rynku regulowanym jest bardziej przejrzysty, bo dane, na kt├│rych dzia┼éasz, na kt├│rych budujesz te strategie, wiesz, ┼╝e to s─ů realne ceny, a nie jakie┼Ť wirtualne kwotowania brokera, kt├│re by─ç mo┼╝e nie maj─ů wiele wsp├│lnego z rzeczywisto┼Ťci─ů.

Krzysztof: Dok┼éadnie tak. Je┼╝eli mam zlecenie 46,5, to ta cena rzeczywi┼Ťcie musi wyst─ůpi─ç, a czasami jest 46, a wszystkie zlecenia realizowane na rynku CFD po 46,5 tak┼╝e by┼éyby zrealizowane. No i zaczynaj─ů si─Ö jakie┼Ť problemy.

Jacek: Natomiast pewnym problemem dla rynk├│w regulowanych jest fakt popularyzacji rynk├│w forexowych, to znaczy na tyle one s─ů teraz powszechne, ┼╝e wielu ludzi decyduje si─Ö od razu i┼Ť─ç do broker├│w forexowych i tym sposobem jest odp┼éyw klient├│w z rynk├│w regulowanych. Czy ty my┼Ťlisz, ┼╝e to jest trend, kt├│ry mo┼╝e jeszcze bardziej si─Ö pog┼é─Öbi─ç, czy b─Ödziemy w pewnym momencie by─ç mo┼╝e w takiej sytuacji, jak to b─Ödzie sz┼éo dalej w t─Ö stron─Ö, ┼╝e te rynki forexowe nie b─Öd─ů mia┼éy czego na┼Ťladowa─ç, bo rynki regulowane wyschn─ů?

Krzysztof: Dok┼éadnie. Kilkukrotnie ju┼╝ powtarza┼éem, ┼╝e tak w┼éa┼Ťnie mo┼╝e by─ç, ┼╝e to jest taki poci─ůg, kt├│ry zaraz mo┼╝e si─Ö sk┼éada─ç z samych wagonik├│w, a nie b─Ödzie lokomotywy, bo t─ů lokomotyw─ů zawsze jest ten rynek, nazwijmy go, kasowy czy te┼╝ regulowany. I teraz sytuacja jest taka, ┼╝eby to zobrazowa─ç, ┼╝e ja na przyk┼éad sprzedaj─Ö dziesi─Ö─ç kontrakt├│w na DAX-a przy jakiej┼Ť ograniczonej p┼éynno┼Ťci, kurs spada, powiedzmy o 10 punkt├│w i wtedy na wszystkich tych platformach CFD ten kurs te┼╝ spada 5-10 punkt├│w tylko dlatego, ┼╝e ja gdzie┼Ť nadzia┼éem si─Ö na jak─ů┼Ť nisk─ů p┼éynno┼Ť─ç. I mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e w pewnym momencie jestem jakim┼Ť masterem, je┼╝eli chodzi o kszta┼étowanie ceny. Tak ┼╝e ja zdecydowanie zauwa┼╝y┼éem, ┼╝e od pewnego momentu kapita┼éy, szczeg├│lnie takie kapita┼éy indywidualne lub te┼╝ jakich┼Ť ma┼éych funduszy, odchodz─ů na rynki CFD, zamiast trzyma─ç si─Ö na rynkach regulowanych i robi si─Ö to, przynajmniej je┼╝eli chodzi o takie indeksy, jak chocia┼╝by indeks niemiecki, zauwa┼╝alnym problemem. Ta ilo┼Ť─ç, g┼é─Öboko┼Ť─ç rynku zdecydowanie si─Ö pogorszy┼éa.

Jacek: A czy ten trend jako┼Ť dalej si─Ö pog┼é─Öbia, czy jest szansa, ┼╝e…

Krzysztof: My┼Ťl─Ö, ┼╝e on si─Ö chwilowo zatrzyma┼é i teraz mam tak─ů cich─ů nadziej─Ö, ┼╝e b─Ödzie si─Ö minimalnie odwraca┼é, natomiast tak do ko┼äca oczywi┼Ťcie nie jestem tego pewien, to wszystko zale┼╝y od si┼éy marketingu lobby forexowego. My┼Ťl─Ö, ┼╝e jest te┼╝ ju┼╝ coraz wi─Öksze grono uczestnik├│w, brokerzy, generalnie dzia┼éalno┼Ť─ç na rynku CFD jest by─ç mo┼╝e ┼éatwiejsza, by─ç mo┼╝e mniej kapita┼éoch┼éonna, natomiast obarczona na tyle du┼╝ym ryzykiem, ┼╝e warto mo┼╝e mniejsz─ů ┼éy┼╝eczk─ů, ale jednak zdecydowa─ç si─Ö na zaanga┼╝owanie w rynek regulowany.

Jacek: O ile jako┼Ť bardzo nie boj─Ö si─Ö o rynek we Frankfurcie czy kt├│r─ů┼Ť z gie┼éd ameryka┼äskich, o tyle chcia┼éem Ci─Ö zapyta─ç, jak twoim zdaniem wygl─ůda, jak si─Ö twoim zdaniem rysuje przysz┼éo┼Ť─ç Gie┼édy Papier├│w Warto┼Ťciowych w Warszawie, bo tutaj ten odp┼éyw klient├│w te┼╝ by┼é do┼Ť─ç znacz─ůcy w ostatnich latach. I o ile lata temu byli┼Ťmy takim, mo┼╝na powiedzie─ç, tygrysem Europy, tak przynajmniej m├│wiono i pr─Ö┼╝nie si─Ö ta gie┼éda rozwija┼éa, to teraz si─Ö niestety zwija. I pytanie, czy my┼Ťlisz, ┼╝e to jest przej┼Ťciowe i pewne kroki naprawcze gdzie┼Ť zosta┼éy ju┼╝ poczynione, chocia┼╝by w kontek┼Ťcie kontrakt├│w terminowych, podniesienie tego mno┼╝nika, co uatrakcyjni┼éo nieco ten instrument, my┼Ťlisz, ┼╝e przysz┼éo┼Ť─ç b─Ödzie jeszcze jako┼Ť r├│┼╝owa dla GPW?

Krzysztof: To trzeba na to spojrze─ç dwutorowo. Ta przysz┼éo┼Ť─ç by─ç mo┼╝e b─Ödzie bardziej r├│┼╝owa, je┼╝eli chodzi o takie podstawy gie┼édy, czyli o IPO i wprowadzanie sp├│┼éek na gie┼éd─Ö, chocia┼╝ chyba taki boom na to ju┼╝ za nami, bo i sp├│┼éek ma┼éo, przynajmniej tych du┼╝ych, ┼╝eby wprowadza─ç je na gie┼éd─Ö, tak ┼╝e by─ç mo┼╝e tutaj poczynione zostan─ů jakie┼Ť kroki, kt├│re uatrakcyjni─ů nasz rynek. Natomiast od strony takiej, nazwijmy to, spekulowania na tym rynku, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e na razie zostaniemy na tym poziomie, na kt├│rym jeste┼Ťmy i b─Ödzie si─Ö to mniej wi─Öcej toczy─ç na tych poziomach p┼éynno┼Ťci, kt├│re s─ů obecnie. Nie widz─Ö tu jakich┼Ť wielkich powod├│w do tego, ┼╝eby co┼Ť mia┼éo nast─ůpi─ç takiego, i┼╝ nasz rynek stanie si─Ö wielce atrakcyjny lub te┼╝ wielce nieatrakcyjny.

Jacek: Rozumiem.

Krzysztof: Pomijaj─ůc oczywi┼Ťcie, ┼╝e m├│g┼éby zosta─ç wprowadzony jaki┼Ť pomys┼é, chocia┼╝by zawieszenia podatku gie┼édowego, to wiadomo, ┼╝e wtedy mia┼éoby to jakie┼Ť jednoznaczne pozytywne skutki, ale na to przy obecnych problemach bud┼╝etowych raczej si─Ö nie zanosi.

Jacek: A czy na przyk┼éad, je┼╝eli chodzi o Polsk─Ö, to twoim zdaniem ryzyko polityczne to jest co┼Ť, co jako┼Ť warto w og├│le bra─ç pod uwag─Ö, czy to jest tak, ┼╝e gie┼éda sobie, a polityka sobie.

Krzysztof: Zale┼╝y, czy patrzymy przez pryzmat, jak ta gie┼éda si─Ö zachowuje. Je┼╝eli chodzi o poziomy, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e gie┼éda sobie, a polityka sobie. Je┼Ťli patrzymy na rozw├│j, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e polityka b─Ödzie mia┼éa tutaj dosy─ç du┼╝e znaczenie, ale te┼╝ mo┼╝na wr├│ci─ç do tego, co by┼éo w okolicach wybor├│w ostatnich, kiedy by┼é pomys┼é wysadzenia podatku od obrot├│w, od transakcji. Polityka oczywi┼Ťcie gdzie┼Ť tam si─Ö na pewno b─Ödzie przewija─ç, a czy w stopniu pozytywnym czy negatywnym? Znaj─ůc polityk─Ö pewnie negatywnym, ale by─ç mo┼╝e stanie si─Ö te┼╝ co┼Ť pozytywnego.

System trading, czyli handel oparty na algorytmach

Jacek: OK, Krzy┼Ťku, to mam do ciebie takie pytanie na temat system tradingu. Ju┼╝ troch─Ö tutaj powiedzieli┼Ťmy w tej kwestii, ale gdyby tak przysz┼éo Ci w kilku s┼éowach najkr├│cej zdefiniowa─ç, czym dla ciebie w og├│le jest system trading, to jakby taka definicja brzmia┼éa?

Krzysztof: M├│wi─ůc najpro┼Ťciej jest to narz─Ödzie, kt├│re pozwala nam opanowa─ç emocje rynkowe, kt├│re pozwala nam wykorzystywa─ç konkretn─ů zmienno┼Ť─ç, g┼é├│wnie cen na rynku, nie kombinowa─ç, tylko pr├│bowa─ç utrzyma─ç si─Ö na tym rynku. I my┼Ťl─Ö, ┼╝e tak naprawd─Ö system trading to jedna z nielicznych metod, kt├│ra pozwala nam systematycznie zarabia─ç na rynku g┼é├│wnie poprzez wy┼é─ůczenie emocji, kt├│re s─ů g┼é├│wnym, negatywnym doradc─ů na parkietach. Czy to w momentach jakich┼Ť mocniejszych wzrost├│w czy spadk├│w, kiedy ju┼╝ nam si─Ö wydaje, ┼╝e co┼Ť jest niemo┼╝liwe, wtedy wkrada si─Ö jaka┼Ť taka naturalna sk┼éonno┼Ť─ç do robienia czego┼Ť odwrotnie, a system trading dalej nam nakazuje robi─ç to, co robi─ç powinni┼Ťmy. Tak ┼╝e dla mnie jest to g┼é├│wnie narz─Ödzie, kt├│re pozwala wyeliminowa─ç emocje i oczywi┼Ťcie dawa─ç konkretne wskaz├│wki, kt├│re przek┼éadaj─ů si─Ö finalnie na mniejszy lub wi─Ökszy sukces.

System trading to jedna z nielicznych metod, kt├│ra pozwala nam systematycznie zarabia─ç na rynku g┼é├│wnie poprzez wy┼é─ůczenie emocji, kt├│re s─ů g┼é├│wnym, negatywnym doradc─ů. Click To Tweet

Jacek: Krzysiek, z mojej strony ja tak bym tutaj doda┼é od siebie troch─Ö, bo nie ukrywam, dla mnie system trading to te┼╝ jest takie podej┼Ťcie do rynku, kt├│re preferuj─Ö, ale z moich takich osobistych obserwacji widz─Ö, ┼╝e ludzie najcz─Ö┼Ťciej zaczynaj─ů swoj─ů przygod─Ö na rynkach stosuj─ůc takie podej┼Ťcie, powiedzmy, dyskrecjonalne, czyli takie oparte na osobistych przeczuciach, intuicji, pr├│bie wyczucia sentymentu rynkowego. I nawet je┼Ťli m├│wi─ů, ┼╝e stosuj─ů jak─ů┼Ť konkretn─ů analiz─Ö, wr─Öcz strategi─Ö, to tak naprawd─Ö na ko┼äcu zawsze zostawiaj─ů sobie pole do podj─Öcia ostatecznej decyzji. Czyli nawet je┼╝eli kto┼Ť wykorzystuje formacje ┼Ťwiecowe i ta formacja ┼Ťwiecowa, powiedzmy, na bazie jakiego┼Ť nawet by─ç mo┼╝e kodu programu zostaje zidentyfikowana na wykresie, to finalnie ludzie podejmuj─ů t─Ö decyzj─Ö, czy – a je┼╝eli tak – to po ile wej┼Ť─ç na rynek, kiedy t─Ö decyzj─Ö zamkn─ů─ç. I wydaje mi si─Ö, ┼╝e pozornie dla takiego pocz─ůtkuj─ůcego podej┼Ťcie oparte na intuicji wydaje si─Ö ┼éatwiejsze, albo nawet sensowniejsze, bo ja widz─Ö u ludzi tak─ů niech─Ö─ç do zaufania algorytmom. Wr─Öcz kiedy┼Ť nawet us┼éysza┼éem takie powiedzenie od jednej osoby, kt├│ra zapytana, czy stosuje algorytmy powiedzia┼éa, ┼╝e ona w og├│le nie wierzy, ┼╝e to jest mo┼╝liwe, bo po prostu rynek jest tak skomplikowany, ┼╝e nie wyobra┼╝a sobie, ┼╝eby m├│c zachowania rynku zamkn─ů─ç w obr─Öbie jakiego┼Ť tam algorytmu. Ale wydaje mi si─Ö te┼╝, ┼╝e jest tu aspekt taki psychologiczny, bo jak wykorzystujemy swoj─ů intuicj─Ö, to daje nam to takie poczucie wi─Ökszej kontroli sytuacji, bo wydaje nam si─Ö, ┼╝e na bie┼╝─ůco mo┼╝emy analizowa─ç wiele r├│┼╝nych wariant├│w. Ale powiedz mi ty, Krzysiek, po tylu latach obecno┼Ťci na rynku, masz jakby nie by┼éo ponad 20 lat do┼Ťwiadczenia, to pomimo takiego wielkiego baga┼╝u tego do┼Ťwiadczenia, ty jednak nadal sobie w pewnym sensie, mo┼╝na powiedzie─ç, nie ufasz, je┼╝eli chodzi o kwesti─Ö emocji i jednak podpierasz si─Ö takim systemem. Czyli my┼Ťlisz, ┼╝e w og├│le kiedykolwiek si─Ö to zmieni, ┼╝e kiedy┼Ť powiesz, ┼╝e nie potrzebujesz systemu i jednak ju┼╝ b─Ödziesz chcia┼é podejmowa─ç decyzje w oparciu o swoje przeczucia, czy my┼Ťlisz, ┼╝e tak ju┼╝ Ci, ┼╝e tak powiem, zostanie do ko┼äca ┼╝ycia?

Krzysztof: Zdecydowanie zostanie mi to do ko┼äca ┼╝ycia, a przynajmniej tak─ů mam nadziej─Ö. Moj─ů najwi─Öksz─ů pora┼╝k─ů w tym momencie by┼éoby, gdybym odszed┼é od takiego system tradingu na rzecz budowania jakich┼Ť transakcji opartych na wyczuciu, to zdecydowanie nie jest moja droga. Tym bardziej, ┼╝e przez te lata toczy┼éa si─Ö walka w┼éa┼Ťnie o to, o czym wspomnia┼ée┼Ť, ┼╝eby przekona─ç si─Ö do tego, i┼╝ w┼éa┼Ťnie taki system trading jest zdecydowanie m─ůdrzejszy od ludzkiego umys┼éu. Ja nie jestem w stanie sobie wyobrazi─ç, ┼╝e kto┼Ť analizuje kilkana┼Ťcie zmiennych i podejmuje na tej podstawie jak─ů┼Ť dobr─ů decyzj─Ö, i robi to przez lata. To wydaje mi si─Ö ca┼ékowicie nierealne, chocia┼╝ w teorii istniej─ů tacy ludzie. Dla mnie system trading jest zdecydowanie podstaw─ů. Ale trzeba tutaj te┼╝ powiedzie─ç, ┼╝e jest to system trading oparty na tradingu systemowym zrobionym przez nas, tak? Czyli mniej wi─Öcej wiemy, z czego te pozycje wynikaj─ů, a to nas tylko ma prowadzi─ç do tego, ┼╝eby by─ç konsekwentnym. Natomiast zgodzi┼ébym si─Ö z t─ů teori─ů, ┼╝e trudno jest handlowa─ç na bazie systemu gdzie┼Ť zakupionego lub stworzonego na bazie jakich┼Ť sztywnych automat├│w, wtedy sam zdecydowanie bym takiemu systemowi nie ufa┼é. Tak ┼╝e wiadomo, ┼╝e podej┼Ťcie manualne przez ile┼Ť tam lat jest podstaw─ů, bo ┼╝eby stworzy─ç jaki┼Ť zyskowny system, to nie jest to kwestia, ┼╝eby sobie si─ů┼Ť─ç i co┼Ť tam napisa─ç w pi─Ö─ç minut, i zobaczy─ç, ┼╝e co┼Ť dzia┼éa i to stosowa─ç. Tylko do tego musimy mie─ç konkretn─ů wiedz─Ö i te┼╝ konkretne do┼Ťwiadczenie, ┼╝eby taki system na pocz─ůtku stworzy─ç, a dopiero p├│┼║niej martwimy si─Ö, ┼╝eby go stosowa─ç.

Jacek: W┼éa┼Ťnie wydaje mi si─Ö, ┼╝e z punktu widzenia kogo┼Ť pocz─ůtkuj─ůcego, kto chce i┼Ť─ç w stron─Ö system├│w, to tutaj takie pewne niebezpiecze┼ästwo mo┼╝e polega─ç na tym, ┼╝e kto┼Ť sobie wyobra┼╝a spraw─Ö w ten spos├│b, ┼╝e by─ç mo┼╝e zdob─Ödzie gdzie┼Ť taki system albo wr─Öcz go kupi, a p├│┼║niej ju┼╝ tylko b─Ödzie liczy┼é kolejne zera na koncie. Natomiast to jest droga donik─ůd, bo tak jak powiedzia┼ée┼Ť, ┼╝eby z takim systemem wytrzyma─ç te gorsze momenty, zachowa─ç t─Ö konsekwencj─Ö i dyscyplin─Ö, to trzeba go rozumie─ç, trzeba wiedzie─ç, co za nim stoi i trzeba rozumie─ç przyczyny tych gorszych okres├│w. A je┼╝eli my tego systemu nie znamy albo wr─Öcz jest to zupe┼énie taki black box, kt├│ry nie wiemy na podstawie czego generuje te sygna┼éy, to w og├│le tutaj mo┼╝na zapomnie─ç o tym, ┼╝e my b─Ödziemy mie─ç jak─ůkolwiek dyscyplin─Ö przy takim systemie.

Gdy ty budujesz takie systemy dla siebie, to pr├│bujesz r├│┼╝nych wariant├│w, co dzia┼éa, co nie dzia┼éa. Ale czy wed┼éug ciebie system musi mie─ç jakie┼Ť logiczne uzasadnienie, czy je┼╝eli dodasz jaki┼Ť warunek do takiego systemu, warunek, kt├│ry nie wydaje si─Ö jako┼Ť sensowny, przynajmniej z punktu widzenia cz┼éowieka, ale jednak podnosi wyniki, poprawia wyniki systemu, czy ty zwracasz uwag─Ö na takie kwestie, ┼╝e jednak by┼Ť nie zaufa┼é takiej zmianie systemu, kt├│ry ma jakie┼Ť warunki, kt├│re wygl─ůdaj─ů niezbyt logicznie?

Krzysztof: O tak, tak, raczej bym nie zaufa┼é. T─ů podstaw─ů do budowania system├│w s─ů g┼é├│wnie jakie┼Ť logiczne czynniki, kt├│re maj─ů nam okre┼Ťla─ç g┼é├│wny nurt tego systemu, p├│┼║niej jest to w pewnym stopniu rzeczywi┼Ťcie minimalnie optymalizowane przez inne parametry, natomiast z mojego punktu widzenia wszystko to musi mie─ç swoj─ů logik─Ö. Nawet wprowadzenie przyk┼éadowo jakiego┼Ť schematu, na przyk┼éad sztywnej liczby, ┼╝e po siedmiu wzrostowych sesjach co┼Ť tam na przyk┼éad zamykamy i historycznie pokazuje nam to, i┼╝ to ma sens, to takie podej┼Ťcie by mnie do siebie nie przekona┼éo, ┼╝e co┼Ť tam si─Ö kiedy┼Ť sprawdza┼éo, ┼╝e po sztywnej liczbie ┼Ťwiec nast─Öpuje jakie┼Ť zachowanie. Tak ┼╝e takich schemat├│w raczej nie wykorzystuj─Ö, wykorzystuj─Ö schematy, kt├│re s─ů podparte podstawow─ů wiedz─ů ksi─ů┼╝kow─ů, maj─ůc─ů wyt┼éumaczenie i sens, i to p├│┼║niej rozbudowuj─Ö, ale w takim sensie rzeczywi┼Ťcie id─ůcym w stron─Ö logiki, a nie jakiej┼Ť czystej matematyki i statystyki. Tak bym to nazwa┼é.

Jacek: Powiedz mi, czy wa┼╝ne jest dla ciebie, na ile strategia jest skomplikowana, to znaczy czy d─ů┼╝ysz jako┼Ť specjalnie do prostoty, czy przedk┼éadasz prostot─Ö rozwi─ůzania nad te bardziej skomplikowane, nawet je┼Ťli w symulacji okupione jest to nieco gorszymi wynikami?

Krzysztof: To znaczy ja generalnie jestem zdania, ┼╝e im co┼Ť jest bardziej proste, tym lepsze i raczej nie id─Ö w stron─Ö wielkiego skomplikowania systemu, wr─Öcz przeciwnie. Je┼╝eli ju┼╝ mia┼ébym si─Ö zag┼é─Öbia─ç, to bardziej id─Ö w stron─Ö skomplikowania algorytm├│w, je┼╝eli chodzi o zarz─ůdzanie pozycj─ů, zarz─ůdzanie ryzykiem, ni┼╝ algorytm├│w zmierzaj─ůcych do takiego core systemu czy opieraj─ůcych si─Ö na takim core systemie, czyli gdzie s─ů sygna┼éy kupna i sprzeda┼╝y. Tutaj raczej staram si─Ö wykorzystywa─ç dosy─ç proste metody i tak, te kody rzeczywi┼Ťcie nie s─ů rozbudowane do kilkunastu stron, tylko oparte na kilku podstawowych czynnikach.

Jacek: Wspomnia┼ée┼Ť o tym, ┼╝e nie za bardzo wierzysz w takie schematy typu, ┼╝e co┼Ť mia┼éo si─Ö wydarzy─ç przez siedem dni czy siedem dni temu, to wtedy co┼Ť tam i tak dalej. M├│wi─ůc kr├│tko, ja tutaj pij─Ö w stron─Ö parametr├│w strategii i p├│┼║niej ewentualnej reoptymalizacji. Jak to u ciebie wygl─ůda, bo w pewnym momencie, nawet w logice systemu, gdzie┼Ť jakie┼Ť warto┼Ťci liczbowe pewnie si─Ö pojawiaj─ů. Czy to s─ů jakie┼Ť zmienne, czy to jest tak, je┼╝eli one si─Ö ju┼╝ pojawiaj─ů, bo si─Ö musz─ů pojawi─ç, to to jest sta┼éa liczba, kt├│ra nie ulega zmianie w czasie?

Krzysztof: Je┼╝eli chodzi o mnie, to jest sta┼éa liczba, kt├│ra nie ulega zmianie w czasie, nie s─ů to nigdy parametry skrajnie przeoptymalizowane, to jest ten zakres parametr├│w, kt├│ry w jakim┼Ť przedziale zachowuje si─Ö mniej wi─Öcej podobnie. Tak ┼╝e czy to b─Ödzie liczba 3, czy 15, czy 4 czy 5, kt├│ra odnosi si─Ö do jakiego┼Ť g┼é─Öbszego parametru, nie ma to wi─Ökszego, globalnego znaczenia dla systemu. Czyli je┼╝eli we┼║miemy sobie, chocia┼╝by wracaj─ůc do tego przyk┼éadu siedmiu wzrostowych sesji, to je┼╝eli te siedem wzrostowych sesji historycznie pokazuje nam zysk, 6 i 8 nie, to ja bym si─Ö raczej tutaj ba┼é takiego systemu u┼╝ywa─ç, raczej szed┼ébym w kierunku budowania system├│w, kt├│re nam pokazuj─ů, ┼╝e te wyniki przy sze┼Ťciu, siedmiu i o┼Ťmiu tych wzrostowych sesjach s─ů podobne. Tak ┼╝e w tym kierunku.

Jacek: Jasne, czyli tym samym po prostu minimalizujesz ryzyko nadmiernego dopasowania si─Ö do danych historycznych, odpada Ci tutaj te┼╝ kwestia cookresowego reoptymalizowania tych parametr├│w. Powiedz mi, jak w takim razie budujesz t─Ö strategi─Ö, to znaczy ile powiniene┼Ť mie─ç twoim zdaniem historycznych transakcji, ┼╝eby m├│c wyci─ůgn─ů─ç jakie┼Ť wnioski na przysz┼éo┼Ť─ç, ┼╝eby m├│c powiedzie─ç: OK, to jest ju┼╝ jaka┼Ť regu┼éa, kt├│ra nie jest przypadkow─ů sytuacj─ů, tylko faktycznie jest to co┼Ť powtarzalnego.

Krzysztof: Ja u┼╝ywam maksymalnej ilo┼Ťci dost─Öpnych danych na konkretnym rynku. My┼Ťl─Ö, ┼╝e ja bym nie schodzi┼é, przynajmniej je┼╝eli chodzi o moje systemy, je┼╝eli chodzi o ich testowanie, w rejony poni┼╝ej, nie wiem, pi─Öciu-sze┼Ťciu lat. Wiadomo, je┼╝eli chodzi o rynek niemiecki, to ta ilo┼Ť─ç danych jest jeszcze wi─Öksza, tak ┼╝e ja bior─Ö praktycznie maksymaln─ů, oczywi┼Ťcie maj─ůc na uwadze, ┼╝e tak naprawd─Ö rynek gdzie┼Ť tam dopiero od lat 90. nabra┼é jakich┼Ť wielkich rumie┼äc├│w. Natomiast na rynek polski te┼╝ mo┼╝na sobie ju┼╝ potestowa─ç w tym momencie na dosy─ç du┼╝ej ilo┼Ťci danych i nie ma z tym jakiego┼Ť wi─Ökszego problemu. Natomiast raczej nie opiera┼ébym si─Ö tutaj na testach takich, ┼╝e co┼Ť sobie testujemy, oczywi┼Ťcie m├│wi─Ö tutaj, ┼╝e je┼╝eli zajmujemy pozycje dzienne, czyli opieramy si─Ö na danych dziennych, to jakie┼Ť testy, powiedzmy, ┼╝e ten rok by┼é taki, a ten taki, to sobie zmienimy parametry do tego roku, a tu do tego – to wed┼éug mnie odpada.

Jacek: Ale czy w twoim przypadku jest tak, ┼╝e oczekujesz, ┼╝e ta strategia, kt├│r─ů stworzy┼ée┼Ť, to ona b─Ödzie dzia┼éa┼éa dzi┼Ť, ale te┼╝ powinna, przynajmniej historycznie, dzia┼éa─ç 10 lat temu, czy te┼╝ dopuszczasz tak─ů sytuacj─Ö, ┼╝e te rynki i ich charakterystyka si─Ö zmieniaj─ů, wi─Öc z czasem i twoje systemy musisz jako┼Ť do tego modyfikowa─ç.

Krzysztof: To jest w┼éa┼Ťnie dosy─ç cz─Östo zadawane mi pytanie. Natomiast ja jestem tutaj konsekwentny i m├│wi─Ö, ┼╝e te systemy mia┼éy dzia┼éa─ç i maj─ů dzia┼éa─ç w przysz┼éo┼Ťci, nie b─Öd─Ö ich zmienia┼é. Takie w─ůtpliwo┼Ťci pojawia┼éy si─Ö chocia┼╝by przy zmianach godzin zamkni─Öcia sesji polskiej, bo kiedy┼Ť te godziny zmienia┼éy si─Ö kilka razy, zmienia┼éy si─Ö kilka razy w ci─ůgu powiedzmy dw├│ch-trzech lat i mo┼╝na by┼éo mie─ç w─ůtpliwo┼Ťci, czy zamkni─Öcie sesji w czasie trwania sesji ameryka┼äskiej na pocz─ůtku tego procesu, to wtedy ten system b─Ödzie zachowywa┼é si─Ö tak, a je┼╝eli dodamy jeszcze dodatkow─ů godzin─Ö, to b─Ödzie zachowywa┼é si─Ö inaczej, tak? Tak samo, jak z niemieckim rynkiem kasowym, kt├│ry kiedy┼Ť zamyka┼é si─Ö o godzinie 20:00, a p├│┼║niej zn├│w o 17:30 – to wszystko rodzi jakie┼Ť ryzyko i w─ůtpliwo┼Ťci. Tak samo jak chocia┼╝by u nas, czy zmiana tego mno┼╝nika z 10 na 20 mia┼éa jakie┼Ť znaczenie, czy nie mia┼éa? Tak ┼╝e takie wydarzenia mo┼╝emy bra─ç pod uwag─Ö, natomiast ja ich staram si─Ö nie bra─ç, czyli bior─Ö rzeczywi┼Ťcie to, co jest, je┼╝eli chodzi o dane i system ma dzia┼éa─ç i koniec.

Jacek: Rozumiem. Czy masz mimo wszystko jak─ů┼Ť, powiedzmy, procedur─Ö monitorowania jako┼Ťci takiej strategii, kt├│ra jest uruchomiona na rynku? Czy jest taki punkt, w kt├│rym mo┼╝esz stwierdzi─ç, ┼╝e strategia po prostu si─Ö popsu┼éa i trzeba si─Ö od┼é─ůczy─ç z rynku?

Krzysztof: Wiadomo, je┼╝eli mamy przebywanie systemu na maksymalnych obsuni─Öciach przez d┼éugi okres czasu, je┼╝eli taka sytuacja ma miejsce, to te w─ůtpliwo┼Ťci gdzie┼Ť tam si─Ö pojawiaj─ů. Je┼╝eli to obsuni─Öcie jest osi─ůgane wielokrotnie w jakim┼Ť okresie, w stosunku kiedy nie wyst─Öpowa┼éo to obsuni─Öcie w poprzednich okresach, to te w─ůtpliwo┼Ťci si─Ö nasilaj─ů, natomiast nie mam takiego sztywnego punktu, kt├│ry powoduje, i┼╝ strategi─Ö wy┼é─ůczam. Ale gdyby taka strategia, powiedzmy przez 2 lata, nie osi─ůgn─Ö┼éa ekstremum ÔÇô mam tu na my┼Ťli maksimum oczywi┼Ťcie – to pewnie musia┼ébym si─Ö zacz─ů─ç zastanawia─ç, czy jej dalsze stosowanie ma sens.

Jacek: Masz jakie┼Ť mo┼╝e sekretne sposoby na to, ┼╝eby utrzyma─ç dyscyplin─Ö w stosowaniu obranej strategii? Bo to jest taki bardzo cz─Östy problem, ┼╝e ludzie zaczynaj─ů stosowa─ç jak─ů┼Ť strategi─Ö, kt├│r─ů by─ç mo┼╝e nawet sami zbudowali – ju┼╝ pomijam kwesti─Ö, czy robili to poprawnie czy nie – i my┼Ťl─Ö tak ze swojego nawet do┼Ťwiadczenia, mamy tendencj─Ö do tego, ┼╝e nie doceniamy ilo┼Ťci emocji, jakie w mi─Ödzyczasie tam by mia┼éy miejsce, gdyby┼Ťmy byli w├│wczas z tym systemem na rynku. Bo my si─Ö skupiamy na tym, ┼╝e widzimy jak ta linia kapita┼éu si─Ö pnie w g├│r─Ö. Czy ty masz jakie┼Ť swoje techniki, kt├│re Ci pozwalaj─ů zachowa─ç dyscyplin─Ö w stosowaniu strategii?

Krzysztof: Ci─Ö┼╝ko mi powiedzie─ç, czy mam jakie┼Ť techniki. My┼Ťl─Ö, ┼╝e to jest taka sfera psychologii na rynku i pr├│ba jakiego┼Ť, nie wiem, oderwania si─Ö. Ja to tak zawsze na roboczy spos├│b powtarzam sobie, i┼╝ ja jestem g┼éupi, a systemy s─ů m─ůdre i po prostu musz─Ö si─Ö ich s┼éucha─ç, bo inaczej to b─Ödzie kiepsko. Natomiast wydaje mi si─Ö, ┼╝e w┼éa┼Ťnie rola psychologii na rynku jest ogromna i tutaj, tak jak ju┼╝ m├│wili┼Ťmy, emocje s─ů naszym g┼é├│wnym negatywnym doradc─ů i bez jakiego┼Ť takiego przygotowania psychologicznego rzeczywi┼Ťcie ci─Ö┼╝ko jest pozycj─Ö utrzymywa─ç zgodnie z tym, co nam pokazuje system. Ka┼╝dy pewnie ma sw├│j spos├│b, ja staram si─Ö to jako┼Ť tak w bardziej roboczy spos├│b przek┼éada─ç – musz─Ö to robi─ç, koniec i kropka, bo jak przestan─Ö, to…

Jacek: Bo tutaj cz─Östo te┼╝ pojawia si─Ö taka opinia, ┼╝e systemy nie maj─ů emocji. No tak, system sam w sobie, komputer nie ma emocji, natomiast cz┼éowiek, kt├│ry za t─ů strategi─ů pod─ů┼╝a emocje ju┼╝ ma i moje zdanie przynajmniej jest takie, ┼╝e strategia, owszem, pomaga trzyma─ç te emocje w ryzach, natomiast to nie jest tak, ┼╝e handel przy pomocy strategii, przy pomocy algorytmu, to jest taki po prostu kompletny lajcik, ┼╝e jest fajnie i po prostu tylko liczymy zyski. Twoim zdaniem, jakby┼Ť mia┼é tak skatalogowa─ç najwi─Öksze b┼é─Ödy, jakie robi─ů ludzie przy budowie i testowaniu strategii, to co by to by┼éo?

Krzysztof: Ci─Ö┼╝ko mi powiedzie─ç, bo nie mam jakiego┼Ť wielkiego do┼Ťwiadczenia w ocenianiu innych strategii, natomiast wydaje mi si─Ö, ┼╝e g┼é├│wnym problemem to jest jednak pr├│ba przeoptymalizowania systemu i dopasowania go do panuj─ůcych w kr├│tkich okresach czasu warunk├│w. I wydaje mi si─Ö, ┼╝e to jest pierwszy b┼é─ůd. Drugi to jest przeskomplikowanie system├│w, czyli gdzie┼Ť tam prze┼Ťwiadczenie, ┼╝e im bardziej system b─Ödzie skomplikowany i zawiera┼é wi─Öcej parametr├│w, jakich┼Ť rzeczy, kt├│re z przesz┼éo┼Ťci przefiltruj─ů jakie┼Ť sygna┼éy, to tym lepiej. Ja, tak jak ju┼╝ m├│wili┼Ťmy, jestem bardziej zdania, i┼╝ im pro┼Ťciej, tym lepiej. Tak spogl─ůdam na to, co si─Ö dzieje i takie dwa g┼é├│wne b┼é─Ödy dostrzegam. Natomiast wybitnie si─Ö nad tym problemem nie schylam, bo te┼╝ nie mam powodu, ┼╝eby ocenia─ç systemy innych os├│b.

Jestem zdania, i┼╝ im pro┼Ťciej, tym lepiej. Click To Tweet

Jacek: Skupiasz si─Ö na swoim podw├│rku. A je┼╝eli chodzi o narz─Ödzia do budowy i testowania strategii, to z czego tutaj korzystasz?

Krzysztof: Ja g┼é├│wnie buduj─Ö wszystko w takim prymitywnym programie jak Excel i w nim mam wszystko ju┼╝ przetestowane, je┼╝eli chodzi o funkcjonalno┼Ť─ç tego programu pod wzgl─Ödem budowania stricte system├│w transakcyjnych. Uwa┼╝am, ┼╝e jest to ca┼ékiem fajne narz─Ödzie. Chocia┼╝ wiadomo, ┼╝e konkurencja jest spora, je┼╝eli chodzi o programy, kt├│re s─ů wykorzystywane stricte do budowania system├│w transakcyjnych.

Jacek: To jest interesuj─ůce, co m├│wisz o tym Excelu, bo ja zreszt─ů sam sporo korzystam, a w┼éa┼Ťciwie korzysta┼éem z Excela i faktycznie Visual Basic w Excelu to jest ┼Ťwietne narz─Ödzie. Dzi┼Ť mo┼╝e nie jest tak doceniane, bo s─ů te┼╝ inne dost─Öpne na rynku, ale powiem Ci, ┼╝e czasami przegl─ůdam r├│┼╝ne oferty dla programist├│w, na przyk┼éad w londy┼äskim City i bycie programist─ů Visual Basic dla Excela, to jest dobry skill, dobrze p┼éatny po dzi┼Ť dzie┼ä, wi─Öc wida─ç, ┼╝e profesjonalne instytucje z tego korzystaj─ů. Bo do takiego nawet szybkiego prototypowania czasami, to jest to ┼Ťwietne narz─Ödzie. A poza tym z tego co m├│wisz, to dzi─Öki temu, ┼╝e ty to robisz w Excelu, to ty tak naprawd─Ö od A do Z masz pe┼én─ů kontrol─Ö nad wszystkim, bo podejrzewam, ┼╝e jakikolwiek wska┼║nik tam sobie w┼éo┼╝ysz, to ty ten wska┼║nik sam kodujesz od zera, prawda?

Krzysztof: Dok┼éadnie. To zawsze by┼éo gdzie┼Ť tam na pierwszym planie, ┼╝e Excel nie ma zbudowanych, oczywi┼Ťcie opr├│cz podstawowych funkcji, nie ma zbudowanych stricte gie┼édowych wska┼║nik├│w, wi─Öc je┼╝eli co┼Ť chcemy sobie wykorzysta─ç, to musimy to zbudowa─ç sami. Nawet ostatnio dla kolegi budowa┼éem wska┼║nik kagi i siedzia┼éem nad nim dosy─ç, dosy─ç d┼éugo pr├│buj─ůc go zakodowa─ç, bo ju┼╝ to robi┼éem kilka razy w ┼╝yciu, teraz zn├│w to zacz─ů┼éem robi─ç od podstaw i zaj─Ö┼éo mi to troch─Ö czasu, ale taki wska┼║nik podstawowy kagi zosta┼é zbudowany na bazie Excela w kilka dni. I tak to te┼╝ jest wykorzystywane w pozosta┼éych cz─Ö┼Ťciach system├│w.

Jacek: Z tego, co widz─Ö, ty raczej masz takie podej┼Ťcie bardziej – co jest wed┼éug mnie nawet pozytywne – oldschoolowe do tematu, to znaczy nie lgniesz w te najwi─Öksze nowo┼Ťci od razu, przynajmniej dop├│ki tego nie poznasz. Tak Ci─Ö podpytam, bo ostatnio do┼Ť─ç gor─ůcy temat w bran┼╝y, to r├│┼╝ne kwestie wykorzystania sztucznej inteligencji, uczenia maszynowego, s─ů nawet takie gotowe rozwi─ůzania, kt├│re generuj─ů gotowe strategie. Czy ty masz jak─ů┼Ť opinie w tym temacie, czy raczej si─Ö tym nie interesowa┼ée┼Ť?

Krzysztof: Interesowa─ç si─Ö interesowa┼éem, natomiast raczej jestem przeciwnikiem. To jest takie p├│j┼Ťcie na ┼éatwizn─Ö, kt├│re mo┼╝e by─ç dla nas dosy─ç kosztowne, na pewno nie doprowadzi nas do tego, i┼╝ gdzie┼Ť tam b─Ödziemy budowa─ç system od podstaw, tak ┼╝e wydaje mi si─Ö, ┼╝e takie chodzenie troch─Ö na skr├│ty jest dobre pewnie dla tych, kt├│rzy te narz─Ödzia tworz─ů, natomiast dla tych, kt├│rzy je wykorzystuj─ů ÔÇô ju┼╝ troch─Ö mniej. Chyba, ┼╝e kto┼Ť jest rzeczywi┼Ťcie zaprawiony tutaj w boju i wykorzystuje je po to, ┼╝eby nie musie─ç tego pisa─ç, tylko od razu mie─ç gotowy wska┼║nik czy gotow─ů jak─ů┼Ť cz─Ö┼Ť─ç systemu i ┼Ťwiadomie j─ů wykorzystuje. Natomiast my┼Ťl─Ö, ┼╝e takich os├│b jest jednak dalej o wiele mniej, ni┼╝ takich os├│b, kt├│re gdzie┼Ť tam powk┼éadaj─ů r├│┼╝ne rzeczy, zobacz─ů, czy to mniej wi─Öcej dzia┼éa i na tej bazie b─Öd─ů tworzy─ç jaki┼Ť sw├│j system transakcyjny.

Jacek: Mnie te┼╝ si─Ö wydaje, ┼╝e takie narz─Ödzie komu┼Ť pocz─ůtkuj─ůcemu mo┼╝e wyrz─ůdzi─ç wi─Öcej krzywdy, bo kto┼Ť po prostu mo┼╝e mie─ç ci─ůgotki do tego, ┼╝eby p├│j┼Ť─ç na skr├│ty, ┼╝e dostanie na talerzu gotowe strategie i od razu podepnie pod rynek, bez jakiego┼Ť zrozumienia, bez sensownego testowania. To na pewno nie jest dobry spos├│b na to, ┼╝eby odnie┼Ť─ç sukces na rynku. A w takim razie powiedz mi, w jaki spos├│b ty poszukujesz pomys┼é├│w na w┼éasne strategie tradingowe?

Krzysztof: Ja ju┼╝ sko┼äczy┼éem te poszukiwania i nawet gdzie┼Ť tam coreÔÇÖm z wszystkich system├│w to jest zmienno┼Ť─ç cenowa – price action ÔÇô ja g┼é├│wnie si─Ö na tym opieram, plus w niekt├│rych przypadkach jakie┼Ť wykorzystywanie rzeczy, o czym m├│wi┼éem, czyli samych rdzennie wykres├│w ┼Ťwiecowych i wykres├│w kagi, natomiast to ju┼╝ w tym momencie ma jakie┼Ť mniejsze znaczenie.

Jacek: A powiedz mi, czy te systemy, bo w tym momencie, z tego co m├│wi┼ée┼Ť, to masz systemy na kontrakty terminowe na WIG20, na DAX-a, na Dow Jonesa i S&P500, ale czy w ka┼╝dym z tych rynk├│w ten system jest w nieco innej konfiguracji, czy mo┼╝e nawet logika jest nieco inna? Czy to jest ten sam system, tylko…

Krzysztof: One, powiedzmy, nie r├│┼╝ni─ů si─Ö a┼╝ tak bardzo, je┼╝eli chodzi o ide─Ö, natomiast r├│┼╝ni─ů si─Ö, mo┼╝na powiedzie─ç, w szczeg├│┼éach. Plus jest kilka, mam tu na my┼Ťli 1-2 systemy, kt├│re s─ů zupe┼énie oparte na czym innym i one s─ů wykorzystywane – g┼é├│wnie tutaj mam na my┼Ťli rynek niemiecki i ameryka┼äski – i one rzeczywi┼Ťcie dzia┼éaj─ů troszeczk─Ö inaczej, ni┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç tych, kt├│re wykorzystuj─Ö.

Jacek: Rozumiem. OK, to je┼╝eli chodzi o system trading, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e dam Ci ju┼╝ tutaj spok├│j. Mam tu jeszcze w zanadrzu kilka takich pyta┼ä, powiedzmy og├│lnotradingowych. Czy ty my┼Ťlisz, ┼╝e da┼éoby si─Ö skatalogowa─ç jakie┼Ť takie, twoim zdaniem g┼é├│wne, powody pora┼╝ek trader├│w na rynku? I tu nie chodzi o to, czy to s─ů traderzy, kt├│rzy wykorzystuj─ů strategie jak ty, czy te┼╝ nie, ale czy my┼Ťlisz, ┼╝e jest jaki┼Ť taki powiedzmy zbi├│r podstawowych b┼é─Öd├│w, typowych b┼é─Öd├│w, kt├│re pocz─ůtkuj─ůcy albo i te┼╝ mo┼╝e zaawansowani traderzy pope┼éniaj─ů na rynku?

Krzysztof: Wydaje mi si─Ö, ┼╝e podstawowym b┼é─Ödem jest brak planu tradingowego, ewentualnie p├│┼║niej, je┼╝eli ju┼╝ ten plan jest, to wybi├│rcze jego stosowanie – wed┼éug mnie to s─ů dwie postawy, za kt├│rymi oczywi┼Ťcie stoi p├│┼║niej psychologia i kt├│re doprowadzaj─ů do tego, ┼╝e ten trading jest dla nas ma┼éo udany. To szczeg├│lnie widz─Ö, opr├│cz jakich┼Ť podstawowych b┼é─Öd├│w, kt├│re robimy na rynku, ale to ju┼╝ w oparciu oczywi┼Ťcie o to, jak─ů kto┼Ť sobie strategi─Ö wybierze. Natomiast my┼Ťl─Ö, ┼╝e kwestie takie psychologiczne s─ů tutaj najwa┼╝niejsze.

Jacek: A je┼╝eli chodzi o kwestie na przyk┼éad zarz─ůdzania ryzykiem na poziomie portfela? Ty masz w sumie teraz zbi├│r system├│w, czy poza kwestiami czysto p┼éynno┼Ťciowymi, to idea stoj─ůca za tym, ┼╝eby mie─ç kilka system├│w wpi─Ötych w rynek w tym samym czasie, to kwestia rozproszenia ryzyka, czy te┼╝ kwestia tego, ┼╝eby po prostu wyg┼éadzi─ç t─Ö lini─Ö kapita┼éu? Czy to jest te┼╝ co┼Ť, co jest powodem, dla kt├│rego masz kilka system├│w?

Krzysztof: Tak. Dla mnie ta ilo┼Ť─ç system├│w, to g┼é├│wnie kwestia rzeczywi┼Ťcie g┼éadzenia tej linii kapita┼éu. To pierwsza rzecz, a druga, to kwestia oparta na g┼é─Öboko┼Ťci rynku, czyli ┼╝eby te zlecenia z r├│┼╝nych system├│w jednak realizowa┼éy si─Ö w r├│┼╝nych punktach, a nie w jednym miejscu. To te┼╝ pozwala nam troch─Ö mocniej zaanga┼╝owa─ç si─Ö kapita┼éowo w ka┼╝dy ten rynek.

Jacek: Wspomina┼ée┼Ť te┼╝ o kwestii psychologii i m├│wi┼ée┼Ť, ┼╝e to jest bardzo wa┼╝ny aspekt w ca┼éym tradingu. Czy ty w jaki┼Ť spos├│b, nie wiem, mo┼╝e pracowa┼ée┼Ť ze specjalistami z tego zakresu, ┼╝eby m├│c bli┼╝ej pozna─ç swoje emocje, swoj─ů psychik─Ö, czy raczej to jest taki zbi├│r do┼Ťwiadcze┼ä na bazie lat sp─Ödzonych na rynku?

Krzysztof: Ja nie wsp├│┼épracowa┼éem, bardziej jestem takim samoukiem, je┼╝eli chodzi o pr├│b─Ö kontrolowania w┼éasnych emocji, natomiast pewnie je┼Ťli mia┼ébym radzi─ç, to zdecydowanie id─ůc drugi raz t─ů drog─ů pewnie stara┼ébym si─Ö korzysta─ç z takiej pomocy i doj┼Ťcie do jakiego┼Ť punktu zaj─Ö┼éoby mniej czasu, ni┼╝ mi zaj─Ö┼éo. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e jaka┼Ť taka profesjonalna pomoc, je┼╝eli chodzi o kontrolowanie w┼éasnych emocji, budowanie pewno┼Ťci siebie by┼éaby, jest mocno wskazana. Teraz, jak na przyk┼éad gdzie┼Ť je┼╝d┼╝─Ö na r├│┼╝nego rodzaju konferencje, to nieszczeg├│lnie zwracam uwag─Ö na wyk┼éady dotycz─ůce stricte strategii czy innych rzeczy, tylko bardziej staram si─Ö znale┼║─ç wyk┼éady id─ůce w┼éa┼Ťnie w stron─Ö psychologii rynku, radzenia sobie z r├│┼╝nymi emocjami i tak dalej, i tak dalej. Tak ┼╝e my┼Ťl─Ö, ┼╝e to jest dobry kierunek, ┼╝e po przej┼Ťciu tego pierwszego etapu, czyli stworzenia jakiej┼Ť tam strategii, drugim musi by─ç takie szczere podej┼Ťcie do tematu psychologii.

Jacek: Czy w twojej opinii indywidualny trader, szans─Ö to wiem, ┼╝e ma, bo ty jeste┼Ť na rynku jako indywidualny trader i sobie radzisz, i zarabiasz, ale czy generalnie znacznie trudniej by─ç mo┼╝e takiej osobie, jak ty, czy indywidualnej osobie na rynku w starciu z takimi du┼╝ymi instytucjami, funduszami? Jak tutaj widzisz t─Ö spraw─Ö?

Krzysztof: My┼Ťl─Ö, ┼╝e za du┼╝ymi instytucjami te┼╝ stoj─ů ludzie, wi─Öc ja tutaj nie wnikam, kto stoi za konkretnym kapita┼éem i zleceniami. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e ka┼╝dy ma mniej wi─Öcej r├│wne szanse. Pomijam tutaj kwestie dost─Öpu czy to do informacji, czy ju┼╝ stricte technicznie, chocia┼╝by do modnego ostatnio tematu handlu wysokich cz─Östotliwo┼Ťci, tak ┼╝e tutaj b─Öd─ůc gdzie┼Ť tam inwestorem indywidualnym mo┼╝emy poczu─ç si─Ö, ┼╝e stoimy na troch─Ö gorszej pozycji, natomiast w takim handlu normalnym, to wydaje mi si─Ö, ┼╝e ka┼╝dy ma szanse podobne, a my, dysponuj─ůc mniejszym kapita┼éem by─ç mo┼╝e mamy te szanse nawet zwi─Ökszone.

Wydaje mi si─Ö, ┼╝e ka┼╝dy ma mniej wi─Öcej r├│wne szanse na rynku. Click To Tweet

Jacek: Ale skoro poruszy┼ée┼Ť temat handlu wysokich cz─Östotliwo┼Ťci, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e – o ile pomijaj─ůc ten margines, gdzie wykorzystuje kto┼Ť te techniki w jaki┼Ť taki, powiedzmy nielegalny wr─Öcz spos├│b, odrzucaj─ůc to na bok – to tak naprawd─Ö z perspektywy kogo┼Ť, kto nie dzia┼éa na tak niskim interwale czasowym, to to nie jest chyba raczej jaka┼Ť konkurencja, prawda? Bo oni wr─Öcz, mo┼╝na powiedzie─ç, up┼éynniaj─ů ten rynek, tak ┼╝e my┼Ťl─Ö, ┼╝e nie powinni┼Ťmy chyba tu czu─ç specjalnie jakich┼Ť kompleks├│w.

Krzysztof: Tak, generalnie zgadzam si─Ö.

Jacek: Tym bardziej, ┼╝e oni nie robi─ů transakcji typowo stricte kierunkowych, tam cz─Östo wchodzi w rachub─Ö jaki┼Ť arbitra┼╝. Powiedz mi, czy tak na przestrzeni lat te rynki, twoim zdaniem, jako┼Ť mocno si─Ö zmieni┼éy? Zmieniaj─ů si─Ö w og├│le? Jest ┼éatwiej, trudniej na przyk┼éad?

Krzysztof: Wydaje mi si─Ö, ┼╝e podobnie, nie chcia┼ébym tutaj powiedzie─ç, ┼╝e kt├│re┼Ť czasy by┼éy lepsze, kt├│re┼Ť by┼éy gorsze. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e jest w miar─Ö podobnie.

Jacek: Taka najważniejsza lekcja, jakiej udzielił Ci rynek? Ja wiem, takie pytanie, trochę jak na rozmowie o pracę.

Krzysztof: Wi─Ökszo┼Ť─ç lekcji, jakich mi udzieli┼é rynek, opiera┼éy si─Ö g┼é├│wnie na stwierdzeniu, i┼╝ nie warto walczy─ç z trendem, ┼╝e ka┼╝de dno mo┼╝e by─ç pog┼é─Öbione i ka┼╝dy szczyt pokonany. I bazuj─ůc g┼é├│wnie na tym mo┼╝na pope┼énia─ç du┼╝o b┼é─Öd├│w.

Anegdota o podr├│┼╝y poci─ůgiem do Sankt Petersburga

Jacek: Tak pytam te┼╝, bo pami─Ötam, gdy by┼éem na uczelni, w 2008 roku podczas swoich wyk┼éad├│w wspomina┼ée┼Ť o takiej anegdocie z w┼éasnego ┼╝ycia, jak na tak zwan─ů odtrutk─Ö po zaliczeniu bankructwa pojecha┼ée┼Ť poci─ůgiem w dalek─ů Rosj─Ö. W poci─ůgu spotka┼ée┼Ť osob─Ö, kt├│ra, pomimo twojego planu, ┼╝eby si─Ö od tej gie┼édy w┼éa┼Ťnie jak najdalej odsun─ů─ç, to jednak to by┼éa osoba, kt├│ra do tej gie┼édy Ci─Ö jeszcze bardziej przybli┼╝y┼éa. M├│g┼éby┼Ť troszk─Ö tutaj opowiedzie─ç s┼éuchaczom, jak wygl─ůda┼éa ta twoja historia?

Krzysztof: Oczywi┼Ťcie, sta┼éy za tym wykresy kagi g┼é├│wnie, ca┼éa historia si─Ö na tym opiera. Rzeczywi┼Ťcie gdzie┼Ť w pocz─ůtkowych fazach swojej kariery, nazwijmy to, tradingowej, mia┼éem zdecydowanie gorszy okres i pr├│bowa┼éem za ostatnie pieni─ůdze pojecha─ç na urlop. Jecha┼éem do Sankt Petersburga rosyjskim wagonem, ┼╝eby mi przypadkiem kto┼Ť nie przeszkadza┼é po polsku i finalnie trafi┼éem na cz┼éowieka, kt├│ry zajmowa┼é si─Ö zawodowo tradingiem w Azji, by┼é Rosjaninem. To on zaszczepi┼é we mnie tutaj g┼é├│wnie mi┼éo┼Ť─ç do wykres├│w kagi i stara┼é si─Ö przekona─ç, i┼╝ s─ů to techniki, kt├│re pozwol─ů osi─ůga─ç zadowalaj─ůce wyniki. I tak to si─Ö potoczy┼éo, ┼╝e przez te trzy dni jazdy tym poci─ůgiem zg┼é─Öbi┼éem podstawy, a p├│┼║niej troch─Ö bardziej w szczeg├│┼éowy spos├│b korzysta┼éem z jego wiedzy.

Jacek: Ciekawa historia, bo mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e z takiego ca┼ékowitego przypadku powsta┼é w pewnym sensie prze┼éomowy punkt, bo to s─ů techniki, kt├│re p├│┼║niej mocno wykorzystywa┼ée┼Ť i faktycznie widz─Ö, ┼╝e to jest taki tw├│j konik. Je┼╝eli chodzi o takie techniki japo┼äskie, w og├│le nie tylko o kagi, ale te┼╝ formacje ┼Ťwiecowe, to pami─Ötam, na Stooq.pl przynajmniej, robi┼ée┼Ť tam takie analizy. Generalnie w ┼╝yciu pracowa┼ée┼Ť jako analityk, zarz─ůdza┼ée┼Ť portfelami i teraz pracujesz jako trader na w┼éasny rachunek. Czy bardzo zmienia si─Ö twoja percepcja rynk├│w w zale┼╝no┼Ťci od roli, w kt├│rej jeste┼Ť w danym momencie? No bo inaczej jest, jak si─Ö jest w roli analityka, a inaczej, jak si─Ö jest w roli tradera.

Krzysztof: Spogl─ůdam inaczej. Odpowiedzialno┼Ť─ç jest, wydaje mi si─Ö, troch─Ö inna i narz─Ödzia, z kt├│rych korzystam te┼╝ s─ů oczywi┼Ťcie inne. Natomiast rynek ci─ůgle jest taki sam, czy pracujemy dla jakiego┼Ť funduszu, czy dla siebie, to wydaje mi si─Ö, ┼╝e sytuacja jest podobna. Oczywi┼Ťcie inna jest psychologia i inne podej┼Ťcie do tematu, ale tak to r├│┼╝nic jakich┼Ť oczywi┼Ťcie wielkich nie widz─Ö.

Profesjonalny trading jako biznes

Jacek: Ale per saldo jeste┼Ť zadowolony z podj─Öcia decyzji o przej┼Ťciu na trading na w┼éasny rachunek?

Krzysztof: Tak, to zawsze by┼éo moim celem. Ja zawsze uwa┼╝am, ┼╝e jak kto┼Ť potrafi zarabia─ç, to powinien pracowa─ç dla siebie, a nie dla kogo┼Ť.

Jacek: Czyli mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e to jest takie zwie┼äczenie twojej kariery, bo to jest docelowy punkt, w kt├│rym ka┼╝dy by pewnie chcia┼é by─ç, kiedy si─Ö zajmuje tymi rynkami. Bo wyobra┼╝am sobie, ┼╝e maj─ůc takie strategie, z jakich ty korzystasz, to tak naprawd─Ö w ci─ůgu dnia mo┼╝esz mie─ç sporo czasu dla siebie. I poza tym, co jest te┼╝ bardzo istotne, mo┼╝esz t─Ö prac─Ö wykonywa─ç praktycznie z dowolnego miejsca na ┼Ťwiecie, wystarczy tylko laptop z dost─Öpem do Internetu.

Krzysztof: Tak, to na pewno jest plus, rzeczywi┼Ťcie tak jest. Chocia┼╝ z tym wolnym czasem nie mo┼╝na przesadza─ç, bo zawsze z ty┼éu g┼éowy mam ten stres zwi─ůzany z utrzymaniem pozycji, natomiast de facto rzeczywi┼Ťcie troch─Ö takiego wolnego czasu jest.

Jacek: A jakie warunki nale┼╝y spe┼éni─ç, twoim zdaniem, je┼╝eli chodzi o kwestie do┼Ťwiadczenia, kapita┼éu, ┼╝eby w og├│le my┼Ťle─ç o przej┼Ťciu na trading na w┼éasny rachunek i ┼╝eby si─Ö z tego m├│c utrzyma─ç?

Krzysztof: Wiadomo, im wi─Öksza ┼Ťwiadomo┼Ť─ç i wi─Öksze do┼Ťwiadczenie, tym lepiej. Musimy by─ç pewni, ┼╝e to, co robimy, pozwoli nam si─Ö z tego utrzyma─ç. G┼éupio co┼Ť zaczyna─ç, a za chwil─Ö zn├│w pr├│bowa─ç szuka─ç pracy w instytucjach. No i oczywi┼Ťcie trzeba te┼╝ dysponowa─ç jakim┼Ť kapita┼éem, kt├│ry pozwoli nam, przy okre┼Ťlonej stopie zwrotu, utrzyma─ç si─Ö z tego. Tak ┼╝e w sumie te dwa warunki. Oczywi┼Ťcie tutaj odwaga jest chyba podstaw─ů, a p├│┼║niej my┼Ťlenie, ile tego kapita┼éu trzeba, ┼╝eby szybko osi─ůga─ç na tyle satysfakcjonuj─ůce wyniki, ┼╝eby┼Ťmy mogli z tego ┼╝y─ç, tak?

Jacek: Ty przez ponad 20 lat obracasz si─Ö w bran┼╝y finansowej. Czy znasz wiele os├│b, kt├│re ┼╝yj─ů z rynku na w┼éasny rachunek, ale stricte z tradingu?

Krzysztof: Tak patrz─ůc na kilka rynk├│w, gdzie jestem obecny, to kilku takich znajomych mam i wydaje mi si─Ö, ┼╝e nie jest to jaka┼Ť bardzo du┼╝a grupa, natomiast s─ů takie osoby i sobie radz─ů, chyba tak, jak w ka┼╝dej dzia┼éalno┼Ťci. To jest trading, a kto inny wypieka ciastka, tak ┼╝e nie wydaje mi si─Ö, ┼╝eby to a┼╝ tak bardzo r├│┼╝ni┼éo si─Ö od innych dzia┼éalno┼Ťci, nazwijmy to, gospodarczych.

Jacek: A no w┼éa┼Ťnie, to bardzo ciekawe, co m├│wisz, bo z tego co rozumiem, trading mo┼╝na, taki profesjonalny, traktowa─ç jak form─Ö biznesu. Faktycznie jest tu kilka takich podobnych aspekt├│w: musimy znale┼║─ç swoje miejsce, mo┼╝e nawet nisz─Ö na rynku, musimy umie─ç nauczy─ç si─Ö szacowa─ç i podejmowa─ç ryzyko, nauczy─ç si─Ö te┼╝ ┼╝y─ç w jakiej┼Ť, powiedzmy, takiej ci─ůg┼éej niepewno┼Ťci, bo w biznesie, podobnie jak i w tradingu, te┼╝ nic nie jest dane na ca┼ée ┼╝ycie. ┼Üwietnie dzia┼éaj─ůcy dzi┼Ť biznes, mo┼╝e przesta─ç funkcjonowa─ç jutro, je┼Ťli nie b─Ödziemy umieli odpowiednio zaadaptowa─ç si─Ö do zachodz─ůcych zmian. Ja, przynajmniej ze swojej perspektywy, widz─Ö tutaj du┼╝o takich punkt├│w stycznych. Czy ty r├│wnie┼╝ traktujesz trading jako po prostu form─Ö biznesu?

Krzysztof: W stu procentach.

Jacek: Tak jakby┼Ť mia┼é jak─ůkolwiek inn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç, po prostu to jest dla ciebie biznes. Bo ja tak pytam troch─Ö, i to mo┼╝e z twojego punktu widzenia mo┼╝e si─Ö wydawa─ç nieco dziwaczne, ale przegl─ůdam do┼Ť─ç regularnie w Internecie r├│┼╝ne wpisy ludzi, kt├│rzy my┼Ťl─ů o tym, ┼╝eby zarabia─ç na rynku i to, co mi si─Ö tak rzuca w oczy to to, ┼╝e oni cz─Östo niestety traktuj─ů to, jako pewn─ů drog─Ö na skr├│ty. To znaczy im si─Ö wydaje, ┼╝e na tym rynku mo┼╝e by─ç ┼éatwiej, ni┼╝ w rzeczywisto┼Ťci jest. I faktycznie rynek mo┼╝e dawa─ç takie z┼éudzenie, ┼╝e tak chwilowo mo┼╝e by─ç, natomiast pytam dlatego, ┼╝e jeste┼Ť takim ciekawym przyk┼éadem, bo niewiele tych os├│b jednak faktycznie ┼╝yje z rynku, jako formy w┼éasnego biznesu.

A co by┼Ť poradzi┼é komu┼Ť, kto by─ç mo┼╝e ma ju┼╝ jakie┼Ť tam do┼Ťwiadczenie i my┼Ťli dopiero o przej┼Ťciu tak w stu procentach na zawodowstwo? Bo kapita┼é to jest jedno, ale czy trzeba spe┼éni─ç jakie┼Ť dodatkowe warunki? My┼Ťlisz, ┼╝e ka┼╝dy, kto ma pewne umiej─Ötno┼Ťci i kapita┼é, mo┼╝e to robi─ç, czy s─ů tu jakie┼Ť takie cechy szczeg├│lne, kt├│re trzeba mie─ç, ┼╝eby m├│c zajmowa─ç si─Ö tym profesjonalnie?

Krzysztof: Szczerze powiedziawszy, ju┼╝ patrz─ůc na to, co sobie powiedzieli┼Ťmy, to trudno co┼Ť doda─ç. Ka┼╝dy musi sobie sam na to pytanie odpowiedzie─ç, ja raczej nie jestem sk┼éonny m├│wi─ç o jakich┼Ť konkretnych cechach. Konkretne strategie, pewno┼Ť─ç siebie, badanie konsekwencji i to powinno wystarczy─ç, natomiast ci─Ö┼╝ko mi ten temat dodatkowo jako┼Ť rozwija─ç.

Jacek: Rozumiem. To powiedz mi, sk─ůd w takim razie, tak ko┼äcz─ůc ten wywiad, najlepiej czerpa─ç wiedz─Ö w tym temacie? Czy jaka┼Ť polecana literatura, strony, blogi, mo┼╝e masz jak─ů┼Ť swoj─ů ulubion─ů ksi─ů┼╝k─Ö, mo┼╝e masz jakich┼Ť ulubionych trader├│w, kt├│rych ty sam w jaki┼Ť spos├│b starasz si─Ö na┼Ťladowa─ç?
Krzysztof: Odpowiem podobnie, jak na wi─Ökszo┼Ť─ç pyta┼ä, czyli ja bym szed┼é w kierunku takiego oldschoolowego wykorzystania tych najstarszych ksi─ů┼╝ek, podstaw, podstawowych publikacji, jakie mamy na rynku, czyli podstaw ┼Ťwiecowych Steva Nisona, czy podstaw teorii Dow’a i od tego bym wyszed┼é, a p├│┼║niej rozwija┼é si─Ö ju┼╝ w jakiej┼Ť specjalizacji przez wyb├│r jakiej┼Ť w─ůskiej literatury, czy nawet bazuj─ůc na jakich┼Ť w┼éasnor─Öcznie tworzonych strategiach, pomys┼éach. I raczej je┼Ťli mia┼ébym na szali postawi─ç te stare publikacje gie┼édowe a te nowe, to zdecydowanie bym szed┼é w stron─Ö tych starych. A p├│┼║niej oczywi┼Ťcie wchodzimy na r├│┼╝nego rodzaju publikacje internetowe, jakie┼Ť fora internetowe – tego jest teraz mn├│stwo – i mo┼╝emy t─Ö wiedz─Ö jako┼Ť sobie sprawdza─ç i uzupe┼énia─ç. To jest zdecydowanie ┼éatwiejsze, ni┼╝ kiedy┼Ť.

Zakończenie

Jacek: Krzysiek, naprawd─Ö ogromne dzi─Öki za po┼Ťwi─Öcony mi tutaj czas. Gadali┼Ťmy z p├│┼étorej godziny albo i lepiej, podzieli┼ée┼Ť si─Ö tutaj swoj─ů wiedz─ů, ogromnym do┼Ťwiadczeniem. My┼Ťl─Ö, ┼╝e to b─Ödzie ┼Ťwietny materia┼é zar├│wno dla tych pocz─ůtkuj─ůcych, jak i tych zaawansowanych, je┼╝eli chodzi o kwestie tradingu. Bardzo cenne jest to, ┼╝e by┼ée┼Ť tu taki otwarty i nie koloryzowa┼ée┼Ť jako┼Ť tak na si┼é─Ö, ┼╝e tak powiem, tego tradingu, ┼╝e to jest takie super, lekkie i przyjemne, tylko po prostu m├│wi┼ée┼Ť bardzo otwartym tekstem, jak sprawy si─Ö maj─ů. Powiedz mi, prosz─Ö, jak naj┼éatwiej mo┼╝na si─Ö z tob─ů skontaktowa─ç, gdzie najlepiej szuka─ç informacji o tobie?

Krzysztof: Najlepiej kontaktowa─ç si─Ö przez stron─Ö, czyli lucjantrade.com, tam jest formularz, kt├│ry zawsze do mnie dotrze. Opr├│cz tego, co jaki┼Ť czas oczywi┼Ťcie, mo┼╝na mnie znale┼║─ç na tych wyk┼éadach na Akademii Ekonomicznej. Pewnie mo┼╝na mnie znale┼║─ç na wielu konferencjach gie┼édowych, ale taka podstawowa forma komunikacji, to w┼éa┼Ťnie g┼é├│wnie przez stron─Ö, wiadomo, mam swojego Twittera, gdzie te┼╝ dosy─ç ┼éatwo mnie znale┼║─ç, tak ┼╝e takie, jak na dzisiejsze czasy, podstawowe formy komunikacji.

Jacek: To ja tak─ů ma┼é─ů reklam─Ö Ci zrobi─Ö, bo absolutnie polecam wyk┼éady ka┼╝demu, kto my┼Ťli o nauce analizy technicznej. Ja mia┼éem te wyk┼éady co prawda prawie dziesi─Ö─ç lat temu, ale tak, jak m├│wisz, niewiele si─Ö zmieni┼éo, tak ┼╝e absolutnie polecam, bo s─ů takie w┼éa┼Ťnie nacechowane praktycznymi aspektami i to jest kluczowe, ┼╝e to nie jest taka sucha teoria, oderwana od rzeczywisto┼Ťci. Tak ┼╝e na pewno warto i┼Ť─ç, chocia┼╝by na te twoje wyk┼éady. Ale one s─ů tylko dost─Öpne dla tych, kt├│rzy id─ů na studia podyplomowe?

Krzysztof: Tak, ale jak kto┼Ť do mnie napisze, to go wpuszcz─Ö.

Jacek: Jako s┼éuchacza. OK, dobrze. No to te┼╝ my┼Ťl─Ö bardzo ciekawa informacja dla zainteresowanych, zw┼éaszcza tych, kt├│rzy s─ů w Krakowie. To dzi─Öki wielkie, trzymaj si─Ö.

Krzysztof: Ja r├│wnie┼╝ dzi─Ökuj─Ö.

Jacek: Pozdrawiam, cze┼Ť─ç.

Krzysztof: Pozdrawiam r├│wnie┼╝.

Uff, wyszed┼é ca┼ékiem d┼éuga┼Ťny wywiad z Krzy┼Ťkiem. Mam nadziej─Ö, ┼╝e podoba┼éa Ci si─Ö rozmowa. Mam te┼╝ nadziej─Ö, ┼╝e nieco przynajmniej odczarowa┼éem te emocje czy nawet mity, jakie naros┼éy wok├│┼é zawodowego tradingu. Mieli┼Ťcie okazj─Ö pozna─ç kogo┼Ť, dla kogo trading to profesja, z kt├│rej si─Ö utrzymuje w ┼╝yciu, a przy okazji robi to z wykorzystaniem algorytm├│w.

Od siebie chcia┼éem doda─ç tyle, w ramach takiego podsumowania, ┼╝e Krzysiek potwierdza tak─ů moj─ů i nie tylko w┼éa┼Ťciwie moj─ů opini─Ö o tym, ┼╝e na rynku jest miejsce dla ka┼╝dego, ┼╝e ka┼╝dy mo┼╝e si─Ö z nim zmierzy─ç na sw├│j spos├│b i ┼╝e metod na skuteczne zarabianie jest ca┼éa masa. I ┼╝e naprawd─Ö nie ma sensu przekonywanie kogo┼Ť, na si┼é─Ö zw┼éaszcza, do swoich racji, ┼╝e nasza koncepcja czy nasza strategia jest najlepsza. ┼╣r├│de┼é przewagi na rynku jest naprawd─Ö bez liku. Ka┼╝dy z nas jest odr─Öbn─ů jednostk─ů. Jest nawet tak, ┼╝e jakie┼Ť konkretne podej┼Ťcie do rynku ┼Ťwietnie b─Ödzie si─Ö sprawdza─ç dla jednej osoby, a zupe┼énie nie b─Ödzie dzia┼éa─ç dla innej.

Z rzeczy, kt├│re jednak zwykle s─ů wsp├│lne po┼Ťr├│d zyskownych uczestnik├│w na rynku, to kwestia podej┼Ťcia do ryzyka. Bo je┼Ťli stracimy kapita┼é, to nie b─Ödziemy w stanie zrealizowa─ç nawet najcudowniejszych pomys┼é├│w na trading, nie b─Ödziemy mogli wykorzystywa─ç naszej przewagi rynkowej, kt├│r─ů mamy. Ale tutaj te┼╝ uwaga: tak jak mo┼╝na utopi─ç najlepsz─ů strategi─Ö rynkow─ů poprzez zbytnie wystawienie si─Ö na ryzyko, tak samo najlepsza metoda zarz─ůdzania ryzykiem nic nam nie da, je┼Ťli nie mamy wypracowanej przewagi rynkowej, czy jak kto┼Ť woli, m├│wi─ůc takim m─ůdrym, matematycznym j─Özykiem, nie mamy pozytywnej warto┼Ťci oczekiwanej.

Kolejny bardzo wa┼╝ny aspekt to psychologia. O tym w tym odcinku akurat wiele nie by┼éo, ale nie mo┼╝emy o tym zapomina─ç. Jeste┼Ťmy lud┼║mi, mamy emocje, jeste┼Ťmy nara┼╝eni na pope┼énianie wielu b┼é─Öd├│w poznawczych i warto stara─ç si─Ö u┼Ťwiadamia─ç to sobie. W tej materii akurat zastosowanie mechanicznych strategii, algorytm├│w w szczeg├│lno┼Ťci, mo┼╝e by─ç pomocne, chocia┼╝ nie znaczy to absolutnie tego, ┼╝e mo┼╝emy nie przejmowa─ç si─Ö emocjami na rynku.

Jacek

  1. Bardzo dobry pomys┼é z takimi wywiadami. Kibicuj─Ö rozwojowi bloga. Co do tego konkretnego odcinka, bardzo szkoda, ze rozm├│wca o tak du┼╝ym do┼Ťwiadczeniu by┼é tak ma┼éo konkretny i wylewny. M├│g┼é pom├│c wielu osobom sw─ů wiedz─ů, a w┼éa┼Ťciwie g┼é├│wnie zareklamowa┼é swoj─ů stron─Ö i twittera (w dodatku jako formy „komunikacji z nim”…)

    • Dzi─Öki Mariusz za komentarz i dzi─Ökuj─Ö za mi┼ée s┼éowo.

      Co do ÔÇ×wylewno┼ŤciÔÇŁ, to bior─Ö Krzy┼Ťka w obron─Ö, bo uczciwie napisa┼é On na swojej stronie, ┼╝e strategie z kt├│rych korzysta s─ů na jego wy┼é─ůczny u┼╝ytek.

      Natomiast b─Öd─Ö wdzi─Öczny za pytania, na kt├│re chcia┼éby┼Ť pozna─ç jego odpowiedzi ÔÇô by─ç mo┼╝e b─Ödzie okazja do nagrania drugiej cz─Ö┼Ťci wywiadu ­čÖé

      Pozdrawiam! ­čÖé

    • I jeszcze do tego wszystkiego musia┼éem zrobi─ç edit strony g┼é├│wnej bo pad┼é mi limit danych na film ze strony g┼é├│wnej. Na szczescie Twitter przezyl

    • Rzeczywiscie malo konkretow. Dobry marketing, pytanie tylko czy ten marketing poparty jest tez dobrymi wynikami

      • Wojtku, a mo┼╝e podzielisz si─Ö Ty z nami konkretami? Daj zna─ç — jak by co┼Ť, jestem otwarty ­čÖé Pozdrawiam ­čÖé

        • Panie Jacku to nie ja udzielam wywiadu a chyba mog─Ö podziela─ç zdanie Pana Mariusza.

          • Jasne, ┼╝e tak. Moja propozycja by┼éa zupe┼énie na serio — je┼Ťli masz co┼Ť Wojtek konkretnego do przekazania w temacie tradingu, co jak s─ůdzisz zaciekawi innych — jestem otwarty ­čÖé

            Ewentualnie — co chcia┼éby┼Ť konkretnego us┼éysze─ç nast─Öpnym razem?

            Pozdrawiam ­čÖé

  2. Fajny artyku┼é ­čÖé

    Cho─ç powiem szczerze, ┼╝e w dobie MT4/Amibrokera itd, testowanie strategii w EXCELU i VBA budzi m├│j podziw.

    • Hej ┼üukasz! Mi┼éo mi, ┼╝e podoba┼é si─Ö wywiad.

      Odno┼Ťnie oprogramowania, to wiem, ┼╝e wykorzystanie Excela + VBA wydaje si─Ö hardcorowe. Natomiast je┼Ťli kto┼Ť ju┼╝ stworzy┼é sobie w┼éasny ÔÇ×frameworkÔÇŁ, to plus takiego podej┼Ťcia jest taki, ┼╝e mamy pe┼én─ů kontrol─Ö nad ka┼╝dym aspektem tworzonej strategii.

      Mariusz, kt├│ry pisa┼é komentarz powy┼╝ej, wspomina┼é nie tak dawno o problemie w wynikach generowanych w AmiBrokerze. Nie pisz─Ö tego, ┼╝eby krytykowa─ç AmiBrokerÔÇÖa, kt├│rego uwa┼╝am za ┼Ťwietne oprogramowanie w relacji mo┼╝liwo┼Ťci do ceny. Natomiast gdy pojawiaj─ů si─Ö tego typu problemy w oprogramowaniu, do kt├│rego nie mamy dost─Öpu na poziomie kodu ┼║r├│d┼éowego, to mamy nieco pod g├│rk─Ö. Po prostu musimy niejako godzi─ç si─Ö na rozwi─ůzanie typu czarna-skrzynka.

      Mi┼éego wieczoru ­čÖé

  3. Dopiero teraz znalaz┼éem czas ┼╝eby ods┼éucha─ç wywiad w ca┼éo┼Ťci ­čÖé – ┼Ťwietna robota, bardzo interesuj─ůce. Trzymam kciuki za kolejne wywiady.

    • Dzi─Öki Artur! C├│┼╝, mog─Ö tylko doda─ç, ┼╝e to, co Ty robisz, i z jak wielk─ů determinacj─ů, to chapeau bas.
      Pozdrawiam ­čÖé

Napisz sw├│j komentarz

Zaprojektuj sw├│j portfel inwestycyjny

ST to oprogramowanie, kt├│re w prosty spos├│b pozwoli Ci dobra─ç strategi─Ö inwestycyjn─ů, spe┼éniaj─ůc─ů Twoje potrzeby i wymagania.