Zapisz si─Ö na m├│j newsletter i otrzymuj powiadomienia o nowych tre┼Ťciach!

Wiele miesi─Öcy pracy przek┼éadaj─ůce si─Ö na ponad tysi─ůc roboczogodzin 1 1. Uwzgl─Ödniaj─ůc czas po┼Ťwi─Öcony na komponenty, kt├│re rozwijane by┼éy wcze┼Ťniej zanim powsta┼é ten projekt, a s─ů wykorzystane w tym oprogramowaniu, ta ilo┼Ť─ç godzin mog┼éaby spokojnie by─ç pomno┼╝ona razy dwa. × , by wreszcie m├│c wyj┼Ť─ç z gara┼╝u i pokaza─ç pierwsze efekty pracy. O czym mowa? O oprogramowaniu, kt├│rego pierwsze linijki kodu wystukane zosta┼éy na klawiaturze komputera jesieni─ů 2018 roku, maj─ůce na celu pomoc w projektowaniu, testowaniu i stosowaniu w┼éasnego portfela inwestycyjnego. Co┼Ť, co ma odczarowa─ç mit m├│wi─ůcy o tym, ┼╝e inwestowanie musi w ka┼╝dym przypadku by─ç skomplikowane, wymaga─ç po┼Ťwi─Öcania ogromu czasu na analiz─Ö rynku, przy tym dobrze mie─ç licencj─Ö CFA w kieszeni, dar samego Warrena Buffetta i B├│g wie co jeszcze.

Bynajmniej nie twierdz─Ö, ┼╝e inwestowanie jest ┼éatwe, cho─ç przewrotnie dodam, ┼╝e powinno by─ç proste. Trudno┼Ť─ç inwestowania le┼╝y jednak w zupe┼énie innym miejscu ni┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç s─ůdzi. Jeste┼Ťmy lud┼║mi, mamy emocje, a te na rynkach finansowych ┼éatwo mog─ů zdominowa─ç nasze decyzje, co prowadzi w ko┼äcu do katastrofy w portfelu.

I tu wkracza moje oprogramowanie, kt├│re oryginalnie nazwa┼éem tak samo jak moj─ů stron─Ö internetow─ů: System Trader, w skr├│cie ST. Jego zadaniem jest pomoc w zbudowaniu planu inwestycyjnego nawet tym osobom, kt├│re nie chc─ů, b─ůd┼║ nie mog─ů po┼Ťwi─Öca─ç rynkom ogromu czasu. Wcale to jednak nie musi oznacza─ç rezygnacji z inwestowania na rynkach finansowych przez takie osoby. Wr─Öcz przeciwnie — inwestowanie powinno by─ç dost─Öpne dla ka┼╝dego. I na szcz─Ö┼Ťcie proces demokratyzacji ┼Ťwiata inwestycyjnego jeszcze nigdy nie mia┼é si─Ö tak dobrze w historii jak obecnie.

O ile nikt rozs─ůdny nie b─Ödzie protestowa┼é, gdy napisz─Ö, ┼╝e ka┼╝dy powinien budowa─ç swoje oszcz─Ödno┼Ťci, o tyle inwestowanie budzi ju┼╝ do┼Ť─ç powszechny sprzeciw. Gie┼éda postrzegana jest przez pryzmat nadmiernego ryzyka, spekulacji, hazardu, a dla niekt├│rych wr─Öcz jako czyn niemoralny (to nie ┼Ťciema — taki komentarz znalaz┼é si─Ö pod jednym z moich artyku┼é├│w). Wolimy cz─Östo pewny zysk na lokacie, mo┼╝e ma┼éy, ale jednak.

No w┼éa┼Ťnie: pewny zysk na lokacie w banku? W Polsce mamy obecnie realnie ujemne stopy procentowe 2 2. W chwili pisania tego artyku┼éu inflacja wynosi 4.6%, a stopy procentowe 0.5% (za: Trading Economics). × . Po ludzku znaczy to tyle, ┼╝e nawet najlepsze lokaty bankowe nie s─ů w stanie sprosta─ç inflacji — deponuj─ůc na nich pieni─ůdze, realnie tracimy. Wielu nie zdaje sobie z tego jednak sprawy spogl─ůdaj─ůc tylko na nominale zyski: bez uwzgl─Ödnienia inflacji i podatk├│w, kt├│re poza pewnymi wyj─ůtkami (np. IKE/IKZE), zap┼éaci─ç trzeba (dzi─Ökujemy, Panie Marku).

Z drugiej strony mamy osoby, kt├│re naiwnie s─ůdz─ů, ┼╝e fortun─Ö zbij─ů w┼éa┼Ťnie na gie┼édzie. Zwykle nie maj─ů one te┼╝ planu inwestycyjnego, albo tylko wydaje si─Ö im, ┼╝e maj─ů. Do nich r├│wnie┼╝ skierowane jest moje oprogramowanie — powinno im pom├│c w urealnieniu oczekiwa┼ä wzgl─Ödem rynku.

Zanim jednak wejdziemy w detale, chcia┼ébym ┼╝eby┼Ťmy mieli jasno┼Ť─ç: nie obiecuj─Ö nikomu cudownego rozwi─ůzania, kt├│re sprawi, ┼╝e niczym w obiecankach polityk├│w, wszyscy b─Öd─ů zarabia─ç powy┼╝ej ┼Ťredniej (sic!). ­čśÇ Obiecuj─Ö jednak, ┼╝e b─Ödziesz m├│g┼é w prosty spos├│b zbudowa─ç sensowny plan inwestycyjny — od Ciebie b─Ödzie zale┼╝a┼éo, czy go zrealizujesz.

Wszystko o czym pisz─Ö jest tylko moj─ů prywatn─ů opini─ů. W szczeg├│lno┼Ťci niniejszy tekst nie jest porad─ů inwestycyjn─ů. Prosz─Ö o wyci─ůganie w┼éasnych wniosk├│w. Trust, but verify! ­čÖé

Streszczenie

Wyja┼Ťniam czym jest plan inwestycyjny i dlaczego ka┼╝dy z nas powinien nim dysponowa─ç przed zainwestowaniem pieni─Ödzy. Pokazuj─Ö, ┼╝e proces decyzyjny w inwestowaniu nie tylko mo┼╝e, ale wr─Öcz powinien by─ç bardzo prosty. Musi on by─ç r├│wnie┼╝ dopasowany do preferencji konkretnej osoby, gdy┼╝ tylko w├│wczas b─Ödzie mia┼éa ona szans─Ö na pod─ů┼╝anie za obranym planem.

Nast─Öpnie prezentuj─Ö oprogramowanie ST, kt├│re umo┼╝liwia projektowanie i testowanie portfela inwestycyjnego. Oparte jest ono o zbi├│r najlepszych praktyk na bazie do┼Ťwiadcze┼ä wielu uznanych os├│b z bran┼╝y finansowej (niekt├│re z nich go┼Ťci┼éy w moim podca┼Ťcie). Wraz z rozwojem oprogramowania na jego pok┼éadzie b─Ödzie sukcesywnie pojawia┼éo si─Ö coraz wi─Öcej strategii inwestycyjnych, zar├│wno pasywnych jak i aktywnych, w tym kr├│tkoterminowych.

Wst─Öp


W pocz─ůtkowym zamy┼Ťle, ten wpis mia┼é by─ç bardzo zdawkowy. Ot, techniczna prezentacja oprogramowania nad kt├│rym pracuj─Ö od niemal dw├│ch lat. Tym bardziej, ┼╝e prace nadal trwaj─ů, a ja chcia┼éem wyj┼Ť─ç z bunkra i pokaza─ç co uda┼éo si─Ö zrobi─ç, maj─ůc ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e wiele przede mn─ů.

Doszed┼éem jednak do wniosku, ┼╝e w ten spos├│b mocno ograniczy┼ébym grup─Ö docelow─ů do os├│b, kt├│re ju┼╝ znaj─ů m├│j styl podej┼Ťcia do inwestowania, tym samym rozmieniaj─ůc na drobne ca┼éy wysi┼éek jaki ju┼╝ w┼éo┼╝y┼éem w rozw├│j niniejszego projektu.

Poniewa┼╝ jest to spory artyku┼é chcia┼ébym jednak wyja┼Ťni─ç kilka kwestii.

Po pierwsze, na pocz─ůtku skupiam si─Ö na inwestorach d┼éugoterminowych. Rozumiem przez to tyle, ┼╝e prezentowane strategie nie wymagaj─ů od inwestora aktywno┼Ťci cz─Ö┼Ťciej ni┼╝ raz na tydzie┼ä, cho─ç mo┼╝e by─ç i znacznie rzadziej w niekt├│rych przypadkach. Wyb├│r ten jest ┼Ťwiadomy — taki styl inwestowania jest najbardziej w┼éa┼Ťciwy dla wi─Ökszo┼Ťci.

Po drugie, cho─ç nie jestem wielkim admiratorem inwestowania pasywnego, w kt├│rym de facto nie robimy nic, poza pilnowaniem aby wagi zainwestowanych aktyw├│w za bardzo nie ÔÇťrozjecha┼éyÔÇŁ si─Ö w czasie 3 3. Chodzi o tak zwane rabalansowanie portfela (ang. rebalancing), o kt├│rym nieco wi─Öcej pisz─Ö w dalszej cz─Ö┼Ťci artyku┼éu. × , plus ewentualne wp┼éaty/wyp┼éaty z konta, pierwsza wersja oprogramowania najwi─Öcej dostarcza w┼éa┼Ťnie osobom b─Öd─ůcymi zwolennikami takiego podej┼Ťcia. To z kolei wynika po cz─Ö┼Ťci z tego, ┼╝e takie podej┼Ťcie jest najprostsze w realizacji (technicznie, niekoniecznie mentalnie). Pozwala te┼╝ na wej┼Ťcie w temat inwestowania od podstaw osobom, kt├│re by─ç mo┼╝e nie mia┼éy nic jeszcze wsp├│lnego z inwestowaniem.

Po trzecie, cho─ç ju┼╝ w pierwszej wersji zaimplementowa┼éem dwie aktywne strategie 4 4. Aktywne strategie, czyli staraj─ůce si─Ö realizowa─ç transakcje w odpowiedzi na zachowania rynku. Pisz─ůc jeszcze inaczej: strategia aktywna pr├│buje pobi─ç szeroki rynek (akcji, obligacji, czy innych klas aktyw├│w). × , a w niedalekiej przysz┼éo┼Ťci b─Öd─ů pojawia─ç si─Ö nowe, oprogramowanie to nigdy nie b─Ödzie narz─Ödziem dla inwestor├│w wybitnie kr├│tkoterminowych (daytrader├│w).

Niekt├│rzy traderzy mog─ů si─Ö oburza─ç w tym momencie, bo przynudzam o emeryckim stylu inwestowania, ale wstrzymajcie prosz─Ö konie. Kieruj─Ö ten materia┼é do os├│b, dla kt├│rych rynek ma stanowi─ç miejsce do mozolnego budowania kapita┼éu, czyli wi─Ökszo┼Ťci, a nie utrzymywania si─Ö tu i teraz z aktywnego handlu. Kr├│tkoterminowy, profesjonalny trading to praca pe┼énoetatowa — polecam chocia┼╝by wywiady jakie przeprowadzi┼éem z Lind─ů Bradford Raschke, kt├│ra z perspektywy niemal 40 lat przybli┼╝a realia ┼╝ycia zawodowego tradera. To nie jest co┼Ť, o czym s┼éysze─ç chce przygodny inwestor w bitcoina.

Pierwsz─ů zapowied┼║ oprogramowania zrobi┼éem na Twitterze w marcu tego roku, a reakcja na ni─ů u┼Ťwiadomi┼éa mi jeszcze bardziej, jak odpowiedzialnego zadania si─Ö podj─ů┼éem. Przyznam, ┼╝e denerwuj─Ö si─Ö nieco (OK, nawet bardzo!), ale te┼╝ obiecuj─Ö, ┼╝e ze swojej strony b─Öd─Ö robi┼é wszystko by tego nie zepsu─ç.


Dlatego postanowi┼éem przy┼éo┼╝y─ç si─Ö do tego artyku┼éu, by nawet osoby, kt├│re finalnie nie b─Öd─ů zainteresowane moim oprogramowaniem, znalaz┼éy tu kawa┼é solidnego i merytorycznego mi─Öcha w temacie inwestowania na rynkach kapita┼éowych. Gdyby by┼éa mo┼╝liwo┼Ť─ç podr├│┼╝y w przesz┼éo┼Ť─ç, du┼╝o bym da┼é, by trafi─ç na taki materia┼é w pocz─ůtkach mojej kariery inwestycyjnej. Z pewno┼Ťci─ů zyska┼ébym ogrom czasu unikaj─ůc wielu ┼Ťlepych uliczek w kt├│re dane mi by┼éo brn─ů─ç.

Zapraszam do lektury! ­čÖé

Moja historia: od inwestora uznaniowego, do inwestora systematycznego

Moja przygoda inwestycyjna rozpocz─Ö┼éa si─Ö w przededniu kryzysu finansowego 2007-2009. Nie mia┼éem formalnie wykszta┼écenia zwi─ůzanego z ekonomi─ů czy inwestowaniem, a dopiero co uko┼äczone studia informatyczne na AGH w Krakowie nie wydawa┼éy si─Ö wtedy specjalnie przydatne, by sta─ç si─Ö rekinem gie┼édowym. Postanowi┼éem wi─Öc ch┼éon─ů─ç wiedz─Ö o inwestowaniu tak intensywnie jak to by┼éo tylko mo┼╝liwe, bo bardzo chcia┼éem sta─ç si─Ö ÔÇťinwestoremÔÇŁ, marz─ůc o wielkich pieni─ůdzach. Po┼ékn─ů┼éem bakcyla, mocno wkr─Öci┼éem si─Ö w temat, bo nie lubi─Ö robi─ç niczego na p├│┼é gwizdka. Nie mia┼éem wtedy bladego poj─Öcia jak─ů ┼Ťcie┼╝k─Ö zdrowia szykuje dla mnie rynek.

A ten podczas krachu mocno da┼é mi do zrozumienia, ┼╝e moje analizy co do mo┼╝liwo┼Ťci rozwoju sytuacji nie maj─ů ┼╝adnej praktycznej warto┼Ťci, cho─ç teoretycznie wygl─ůda┼éy obiecuj─ůco i logicznie. Coraz to intensywniejsze czytanie ksi─ů┼╝ek, raport├│w finansowych, prognoz czy komentarzy ekspert├│w, bynajmniej nie przek┼éada┼éo si─Ö na lepsze decyzje inwestycyjne. Ale nie poddawa┼éem si─Ö i postanowi┼éem jeszcze bardziej zg┼é─Öbi─ç arkana inwestowania, cho─ç przypomina┼éo to coraz bardziej bieganie kurczaka z odci─Öt─ů g┼éow─ů.

Pobierz aplikacj─Ö System Trader (ST)

  • Projektuj portfel w oparciu o wbudowane strategie
  • Konfiguruj strategi─Ö wed┼éug w┼éasnych preferencji
  • Testuj portfel na wbudowanych danych historycznych
  • Pobierz bie┼╝─ůce dane rynkowe z darmowych ┼║r├│de┼é
  • Inwestuj wed┼éug planu, nie emocji

UWAGA Oprogramowanie jest w wersji testowej i mo┼╝liwe s─ů problemy podczas jego funkcjonowania. Wszelkie problemy techniczne b─Öd─Ö stara┼é si─Ö rozwi─ůzywa─ç na bie┼╝─ůco. Prosz─Ö jednak o cierpliwo┼Ť─ç, gdy┼╝ ze wzgl─Ödu na ogrom pracy jestem mniej dost─Öpny i nie mog─Ö indywidualnie pom├│c ka┼╝demu z Was z osobna. Kliknij w niniejszy link po wi─Öcej informacji. Dzi─Ökuj─Ö! ­čÖé

Pobierz

Niebawem sta┼éem si─Ö absolwentem podyplomowych studi├│w na kierunku ÔÇťAnaliza finansowa i doradztwo inwestycyjneÔÇŁ na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie. Mia┼éo by─ç pi─Öknie, bo przyswojony materia┼é odpowiada┼é temu czego uczono po cz─Ö┼Ťci w ramach mi─Ödzynarodowego programu certyfikacyjnego CFA (ang. Chartered Financial Analyst), czyli os├│b profesjonalnie pracuj─ůcych w ┼Ťwiecie finans├│w i inwestycji. Jak┼╝e si─Ö myli┼éem. Owszem, wiedza by┼éa bardzo interesuj─ůca, ale moje oczekiwania by┼éy ┼║le zdefiniowane — teoria, a praktyka, to zupe┼énie r├│┼╝ne ┼Ťwiaty.

W pewnym momencie zacz─ů┼éem dochodzi─ç do wniosku, ┼╝e coraz wi─Öksza wiedza dawa┼éa mi tylko z┼éudne poczucie kontroli sytuacji na rynku, kt├│ry teoretycznie coraz lepiej rozumia┼éem. To co mi si─Ö przede wszystkim na tym etapie ÔÇťuda┼éoÔÇŁ, to ┼éatwo┼Ť─ç z jak─ů mog┼éem zaimponowa─ç wiedz─ů w towarzystwie, bo ewidentnie by┼éem oczytany w temacie. Tyle, ┼╝e nie o to przecie┼╝ mi chodzi┼éo.

Nie staraj si─Ö ÔÇťza bardzoÔÇŁ, czyli dlaczego inwestowanie powinno by─ç proste

Rynki stanowi─ů ludzie, a ci z kolei prze┼╝ywaj─ů emocje: chciwo┼Ť─ç, strach, zazdro┼Ť─ç czy dum─Ö. Na rynkach te cechy daj─ů o sobie szczeg├│lnie mocno zna─ç. Gdy zarabiasz pieni─ůdze, w my┼Ťlach cz─Östo ju┼╝ projektujesz sobie nowy dom, kupno samochodu, ┼Ťwietne wakacje, a w sercu rozpiera ci─Ö duma z tego jak niesamowicie jeste┼Ť inteligentny. Z drugiej strony, gdy tracisz pieni─ůdze najch─Ötniej nie otwiera┼éby┼Ť swojego rachunku w og├│le. Ogarnia─ç zaczyna ci─Ö strach w obawie o to co b─Ödzie dalej, jak op┼éacisz rachunki. Zadajesz sobie pytanie: po co mi to by┼éo?

W moim przypadku pora┼╝ki na rynku sk┼éania┼éy mnie do poszukiwania kolejnego, lepszego sposobu analizowania rynku. Czemu jednak to zdobywanie wiedzy o rynkach nie dawa┼éo mi jednoznacznych, pozytywnych wynik├│w? Dopiero po latach dowiedzia┼éem si─Ö, ┼╝e wielu m─ůdrzejszych ludzi ode mnie bada┼éo fenomen procesu nauki inwestowania, zauwa┼╝aj─ůc, ┼╝e nie przebiega on w podobny spos├│b jak ma to miejsce w innych obszarach.

Inwestowanie w zagraniczne ETF z Polski (r├│wnie┼╝ w ramach IKE/IKZE)

Dzi┼Ť bez problemu mo┼╝na otworzy─ç konto maklerskie w niemal dowolnym miejscu na ┼Ťwiecie i cieszy─ç si─Ö dost─Öpem do rynk├│w zagranicznych kupuj─ůc na przyk┼éad akcje czy coraz bardziej powszechne fundusze ETF. R├│wnie┼╝ coraz wi─Öcej biur maklerskich w Polsce oferuje mo┼╝liwo┼Ť─ç inwestowania na zagranicznych parkietach, a od pewnego czasu nawet w ramach kont emerytalnych IKE/IKZE.

Czytaj dalej Ôćĺ

Wraz z mijaj─ůcym czasem po┼Ťwi─Öconym na nauk─Ö j─Özyka obcego, nauk─Ö jazdy samochodem, czy gry na instrumencie muzycznym, mo┼╝emy oczekiwa─ç polepszaj─ůcych si─Ö umiej─Ötno┼Ťci. Oczywi┼Ťcie, jedni ucz─ů si─Ö szybciej od drugich, ale progres mo┼╝na odnotowa─ç w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w. Tymczasem z jakiego┼Ť powodu profesorowie ekonomii bynajmniej nie s─ů masowo ┼Ťwietnymi inwestorami gie┼édowymi, a przecie┼╝ maj─ů najwi─Öksz─ů wiedz─Ö w zakresie tego jak dzia┼éaj─ů rynki finansowe, jak wycenia─ç sp├│┼éki gie┼édowe itd. Je┼Ťli wi─Öc oni maj─ů k┼éopoty w byciu skutecznymi inwestorami, zachodzi pytanie — gdzie tkwi haczyk?

Sprawy nie poprawia te┼╝ fakt, ┼╝e w przypadku inwestowania nawet nowicjusz zwyk┼éym ┼Ťlepym trafem mo┼╝e odnie┼Ť─ç natychmiastowy sukces. Dla kontrastu taka sytuacja nie zdarzy si─Ö w przypadku gry na fortepianie. Nawet najwi─Ökszy szcz─Ö┼Ťciarz, kt├│ry pierwszy raz siada do instrumentu, z przypadku nie zagra bezb┼é─Ödnie Etiudy Rewolucyjnej Fryderyka Chopina. ­čśë Ale realne (cho─ç ma┼éo prawdopodobne) jest, ┼╝e kto┼Ť kupi bitcoina i zarobi na nim setki albo tysi─ůce procent w kr├│tkim czasie. Jeszcze mniej prawdopodobne, ┼╝e ten sukces utrzyma, o ile nie opu┼Ťci rynku.

Owszem, s─ů osoby kt├│rych konstrukcja psychiczna lepiej rokuje w zderzeniu z rynkiem, ale po latach nie wierz─Ö w to, ┼╝e kto┼Ť rodzi si─Ö z genami inwestora. Przeci─Ötnym, ale skutecznym (zarabiaj─ůcym) inwestorem mo┼╝e by─ç ka┼╝dy, o ile wypracuje odpowiedni plan post─Öpowania, a nast─Öpnie b─Ödzie w stanie za nim pod─ů┼╝a─ç. I bynajmniej nie chodzi o umiej─Ötno┼Ťci przewidywania kolejnych ruch├│w rynku — nikt tego nie potrafi. Tu chodzi o bardzo proste regu┼éy.

Mi brakowa┼éo przede wszystkim jednoznacznego planu dzia┼éania, strategii, kt├│ra umo┼╝liwi┼éaby realizowanie powtarzalnego procesu decyzyjnego. Taki, kt├│ry bez wzgl─Ödu na to kt├│r─ů nog─ů wstaj─Ö o poranku, na podstawie tych samych danych, da mi zawsze t─Ö sam─ů odpowied┼║.

Na czym polega inwestowanie systematyczne?

Moje pora┼╝ki sk┼éoni┼éy mnie to flirtu ze strategiami opartymi na jednoznacznych regu┼éach 5 5. W profesjonalnym ┼Ťwiecie inwestycyjnym nazywane jest to systematycznym/ilo┼Ťciowym inwestowaniem (ang. systematic investing, quantitative investing, model-based investing, rules-based, evidence-based). × . Z mojego do┼Ťwiadczenia stosowanie takiego podej┼Ťcia jest bardziej zyskowne oraz wymaga mniej czasu i wysi┼éku ni┼╝ podej┼Ťcie uznaniowe, intuicyjne. System usuwa emocje z procesu decyzyjnego (cho─ç to nie oznacza, ┼╝e nie prze┼╝ywamy ju┼╝ emocji podczas inwestowania). St─ůd te┼╝ wzi─Ö┼éa si─Ö nazwa mojego bloga i podcastu — System Trader. 6 6. Nie b─Öd─Ö ju┼╝ tu kruszy─ç kopii o r├│┼╝nic─Ö pomi─Ödzy inwestowaniem a tradingiem. Napisz─Ö tylko tyle, ┼╝e nie warto stawia─ç jednego ponad drugim, gdy┼╝ to samo w sobie nie uczyni nas zyskownymi. Wi─Ökszo┼Ť─ç uczestnik├│w na rynku to traderzy, cho─ç nie wszyscy chc─ů to przyzna─ç z podniesion─ů g┼éow─ů (lub nie wszyscy maj─ů tego ┼Ťwiadomo┼Ť─ç). Ja gram otwarcie: mam ┼╝y┼ék─Ö spekulanta. ­čÖé ×

UWAGA Fakt pod─ů┼╝ania za strategi─ů nie eliminuje emocji, jakie wi─ů┼╝─ů si─Ö z inwestowaniem. Decyzje p┼éyn─ůce ze strategii s─ů obiektywne, ale to my poci─ůgamy za sznurki ÔÇô mo┼╝emy porzuci─ç strategi─Ö w sytuacji, gdy sygna┼éy z niej p┼éyn─ůce s─ů sprzeczne z naszymi odczuciami. Wynika to z kr├│tkowzroczno┼Ťci, kt├│ra wymaga ogromnej samodyscypliny, by j─ů przezwyci─Ö┼╝y─ç.

Przyk┼éadowo rynek akcji spada, a my czekamy na sygna┼é wyj┼Ťcia z rynku. Oczekiwanie mo┼╝e by─ç bardzo bolesne, bo ch─Ötnie opu┼Ťciliby┼Ťmy rynek ju┼╝ teraz. W ko┼äcu pada upragniony sygna┼é, a my realizujemy strat─Ö w portfelu. Ale nie to jest najgorsze ÔÇô rynek w┼éa┼Ťnie zawraca w g├│r─Ö! Bez nas! W takich momentach o ile nie odrobili┼Ťmy solidnie zadania domowego, bardzo ┼éatwo wy┼éama─ç si─Ö z dyscypliny.

Daniel Kahneman, Vernon Smith, Richard Thaler, czy Robert Shiller, to panowie, kt├│rzy m.in. za prac─Ö w zakresie finans├│w behawioralnych uhonorowani zostali Nagrod─ů Nobla. Maj─ů zbie┼╝ne wnioski — proces decyzyjny oparty o zbi├│r prostych, jednoznacznych regu┼é, daje lepsze rezultaty od procesu decyzyjnego bazuj─ůcego na naszej intuicji.

M├│wimy tu o inwestowaniu na rynkach finansowych, w ┼Ťrodowisku dynamicznie zmieniaj─ůcym si─Ö, przesi─ůkni─Ötym niepewno┼Ťci─ů i nierzadko stresem. Cz┼éowiek na drodze ewolucji bynajmniej nie jest przygotowany do inwestowania, dlatego w takich warunkach lepiej sprawdzaj─ů si─Ö proste regu┼éy, cho─ç wcale to nie jest tak intuicyjne ani ┼éatwe do zaakceptowania.

Gdy analizujesz rynek w spos├│b uznaniowy na bazie danych fundamentalnych, jednego dnia czujesz si─Ö jak geniusz widz─ůc jak zarabiasz. Kolejnego wszystko obraca si─Ö przeciwko tobie i czujesz si─Ö jak idiota. Dlatego w roku 1988 zdecydowa┼éem, ┼╝e wszystkie moje decyzje b─Öd─ů od tej chwili oparte na jednoznacznych modelach rynkowych.

— Jim Simmons, Renaissance Technologies

DO PRZEMY┼ÜLENIA Pocz─ůtkuj─ůcy zwykle maj─ů nierealne oczekiwania, s─ů bardzo pewni siebie i chc─ů szybkich zysk├│w. St─ůd popularno┼Ť─ç spekulacji na du┼╝ym lewarze, gdzie szybko mo┼╝na zarobi─ç bardzo du┼╝o. Oczywi┼Ťcie straci─ç r├│wnie szybko mo┼╝na, ale tego wariantu w naturalny spos├│b nie chcemy dopuszcza─ç do siebie.

W mniej ekstremalnej formie mo┼╝na obserwowa─ç wiar─Ö pocz─ůtkuj─ůcych inwestor├│w w dob├│r sp├│┼éek, kt├│re b─Öd─ů pobija─ç rynek. Dla jasno┼Ťci: nie twierdz─Ö, ┼╝e tego nie da si─Ö robi─ç. Twierdz─Ö tylko, ┼╝e to bardzo trudne (niestety potwierdzaj─ů to te┼╝ statystyki).

Przyk┼éadowo, Warren Buffett, najlepszy inwestor wszech czas├│w ma 70 lat do┼Ťwiadczenia rynkowego. Od 17 lat ma trudno┼Ť─ç w pokonaniu prostego indeksu S&P 500 ÔÇô my┼Ťlisz, ┼╝e Ciebie to nie dotyczy? 7 7. Oczywi┼Ťcie wielu twierdzi po prostu, ┼╝e Buffett ju┼╝ zapomnia┼é jak si─Ö inwestuje, albo, ┼╝e ma za du┼╝y kapita┼é, etc. Moim zdaniem on robi to co zawsze, dlatego te┼╝ dotar┼é tu gdzie jest obecnie. ×

Inwestowanie to jak siadanie do sto┼éu w gr─Ö, gdzie z drugiej strony mamy m.in. tak do┼Ťwiadczonych inwestor├│w jak Buffett, a mimo tego z ┼éatwo┼Ťci─ů przychodzi nam gardzenie stopami zwrotu jakie generuje (dla jasno┼Ťci — na rynku akcji nasza strata nie jest zyskiem Warrena). Dzi┼Ť wyj─ůtkowo ┼éatwo by─ç przeci─Ötnym inwestorem, kupuj─ůc ca┼éy rynek. Ale my chcemy by─ç lepsi, cho─ç najcz─Ö┼Ťciej nie dysponujemy ┼╝adn─ů rynkow─ů przewag─ů. Paradoks polega na tym, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç tych inwestor├│w staraj─ůcych si─Ö pobi─ç rynek, sama zostaje pobita, dowo┼╝─ůc wynik gorszy od ┼Ťredniej rynkowej.

Gdyby kto┼Ť szuka┼é swojej drogi w inwestowaniu, uwa┼╝am, ┼╝e lepiej na pocz─ůtku pos┼éugiwa─ç si─Ö strategi─ů zapisan─ů w formie jednoznacznych regu┼é, ni┼╝ pr├│bowa─ç samemu podejmowa─ç decyzje na bazie intuicji. Serio wierzymy, ┼╝e jeste┼Ťmy sk┼éonni odgadn─ů─ç przysz┼éo┼Ť─ç? I robi─ç to regularnie?

Intuicja nie jest cudown─ů, tajemnicz─ů moc─ů, tylko jest to forma w jakiej objawia si─Ö do┼Ťwiadczenie. Zatem je┼Ťli kto┼Ť jest pocz─ůtkuj─ůcy, ma┼éo do┼Ťwiadczony, si┼é─ů rzeczy nie mo┼╝e m├│wi─ç o intuicji rynkowej. Tymczasem wi─Ökszo┼Ť─ç raczkuj─ůcych inwestor├│w tak w┼éa┼Ťnie post─Öpuje — stara si─Ö inwestowa─ç w oparciu o swoje uznaniowe decyzje. Co gorsza nie zdaj─ů sobie sprawy, ┼╝e s─ů niczym dzieci we mgle.

┼╗eby nie by┼éo, ┼╝e te┼╝ jestem za┼Ťlepiony ÔÇô z inwestowaniem systemowym r├│wnie┼╝ wi─ů┼╝e si─Ö wiele nieporozumie┼ä:

  • Pogo┼ä za ┼Üwi─Ötym Graalem, czyli strategi─ů, kt├│ra jest perfekcyjna. Jest to b┼é─ůd pope┼éniany przez inwestor├│w, kt├│rzy decyduj─ůc si─Ö na podej┼Ťcie systemowe w inwestowaniu, ulegaj─ů pokusie nadmiernego dopasowywania jej do danych historycznych. Bardzo ┼éatwo przy obecnej technice doda─ç kilka dora┼║nych regu┼é, kt├│re pozwol─ů wygenerowa─ç w symulacji lepsze wyniki. Dla jasno┼Ťci — podobny b┼é─ůd pope┼éniaj─ů inwestorzy uznaniowi, kt├│rzy przeceniaj─ů swoje mo┼╝liwo┼Ťci, spogl─ůdaj─ůc na historyczne zachowania rynku.
  • Brak dopasowania mentalnego. Strategia musi by─ç w zgodzie z osobowo┼Ťci─ů inwestora. Je┼Ťli ten przy wyborze strategii kieruje si─Ö tylko potencjalnymi zyskami w przysz┼éo┼Ťci, nie uwzgl─Ödniaj─ůc innych aspekt├│w, ro┼Ťnie ryzyko porzucenia strategii w najgorszym mo┼╝liwym momencie podczas przechodzenia przez okres strat (a ten jest nieuchronny w inwestowaniu). Stosowanie nawet zyskownej strategii nie gwarantuje natychmiastowych zysk├│w. Podobny b┼é─ůd pope┼éniaj─ů inwestorzy uznaniowi: zak┼éadaj─ů, ┼╝e s─ů w stanie ud┼║wign─ů─ç wi─Öksze ryzyko, ni┼╝ w rzeczywisto┼Ťci ma to miejsce.
  • Brak planu awaryjnego. Powinni┼Ťmy uwzgl─Ödni─ç granice negatywnego scenariusza dla naszej strategii w przysz┼éo┼Ťci (maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu). Inwestorzy porzucaj─ů cz─Östo swoje strategie w pop┼éochu, czy aby ona nie przesta┼éa dzia┼éa─ç. Ka┼╝da strategia ma swoje gorsze okresy. Dlatego warto dywersyfikowa─ç portfel poprzez wykorzystanie kilku odmiennych od siebie strategii — je┼Ťli nie s─ů one ze sob─ů skorelowane, mniej jest prawdopodobne, by wszystkie przechodzi┼éy przez gorszy okres w tym samym czasie.

Podsumowuj─ůc ÔÇô dlaczego warto inwestowa─ç w oparciu o strategi─Ö opart─ů na regu┼éach?

  • Ma┼ée zaanga┼╝owanie czasowe. Inwestowanie to nie praca na godziny, gdzie im wi─Öcej pracujemy, tym wi─Öcej zarobimy. Tu wr─Öcz korelacja mo┼╝e by─ç odwrotna. Poka┼╝─Ö strategie, kt├│re wymagaj─ů od nas minimalnego zaanga┼╝owania, a pomimo tego umo┼╝liwiaj─ů sukcesywne pomna┼╝anie kapita┼éu w czasie.
  • Obiektywno┼Ť─ç podejmowanych decyzji. Transakcje nie s─ů zawierane pod wp┼éywem naszych emocji, tylko p┼éyn─ůcych z rynku danych. Dlatego kluczowa jest zasada ÔÇô te same dane, te same decyzje.
  • ┼üatwo┼Ť─ç sprawdzenia strategii na danych historycznych. Gdy inwestujemy w oparciu o intuicj─Ö, a nie mamy do┼Ťwiadczenia, ci─Ö┼╝ko jest zweryfikowa─ç nasz─ů strategi─Ö przed zainwestowaniem pieni─Ödzy na rynku. Stosuj─ůc strategi─Ö opart─ů na jednoznacznych regu┼éach bardzo ┼éatwo sprawdzi─ç nam strategi─Ö w r├│┼╝nych warunkach rynkowych, bez ryzykowania pieni─Ödzy.

Cho─ç nie ma czego┼Ť takiego jak najlepszy system inwestycyjny na ┼Ťwiecie, istnieje system, kt├│ry najlepiej sprawdza si─Ö w┼éa┼Ťnie tobie. Kiedy ju┼╝ wybierzesz taki system musisz si─Ö go trzyma─ç.
–Warren Buffett

System Trader (ST), czyli narz─Ödzie z kt├│rego sam korzystam

Jesieni─ů 2018 roku rozpocz─ů┼éem prace nad oprogramowaniem, kt├│re mia┼éo wspiera─ç mnie w inwestowaniu w ramach mojego prywatnego rachunku. Mia┼éem co prawda w├│wczas wiele kr├│tkoterminowych strategii zaprogramowanych na platformie TradeStation (legendarny wr─Öcz ameryka┼äski broker i platforma), ale szuka┼éem czego┼Ť, co pozwoli┼éoby na realizacj─Ö podej┼Ťcia d┼éugoterminowego.

Dlaczego? Bo inwestowanie d┼éugoterminowe jest o wiele mniej absorbuj─ůce, a ja z czasem coraz bardziej tego potrzebowa┼éem. Mozolne budowanie portfela przez lata doprowadzi┼éo mnie do punktu, gdzie po prostu zacz─ů┼éem szuka─ç wi─Öcej ┼Ťwi─Ötego spokoju. W du┼╝ej mierze do tego doprowadzi┼é te┼╝ m├│j podcast i rozmowy z bardzo do┼Ťwiadczonymi inwestorami, o czym wi─Öcej jeszcze za chwil─Ö.

Szybko doszed┼éem do wniosku, ┼╝e je┼Ťli na rozw├│j w┼éasnego oprogramowania mam po┼Ťwi─Öci─ç ogrom pracy i zasob├│w, to warto zrobi─ç co┼Ť, z czego skorzysta─ç mog─ů te┼╝ inni. Taka zmiana za┼éo┼╝enia spowodowa┼éa oczywi┼Ťcie, ┼╝e pracy zrobi┼éo si─Ö jeszcze wi─Öcej ÔÇô teraz dosz┼éa do tego kwestia odpowiedzialno┼Ťci za efekty mojej pracy przed Wami.

Na samym pocz─ůtku prace sz┼éy w stron─Ö implementacji kompletnej strategii pod─ů┼╝ania za trendem (ang. trend following) opartej na kontraktach terminowych (tzw. managed futures). Je┼Ťli kto┼Ť czyta┼é ksi─ů┼╝k─Ö Curtisa Faitha ÔÇťDroga ┼╗├│┼éwia 8 8. Nazwa ┼╝├│┼éwieÔÇŁ wzi─Ö┼éa si─Ö z por├│wnania farmy w Singapurze, hoduj─ůcej ┼╝├│┼éwie. Ta paralela pos┼éu┼╝y┼éa do ÔÇ×hodowaniaÔÇŁ grupy trader├│w.
W roku 1983, dw├│ch legendarnych trader├│w, Richard Dennis i William Eckhardt, przeprowadzi┼éo eksperyment, kt├│ry mia┼é dowie┼Ť─ç, czy z powodzeniem ka┼╝dego mo┼╝na nauczy─ç tradingu. Dennis by┼é znany szeroko w bran┼╝y jako facet, kt├│ry z pocz─ůtkowych 5000 dolar├│w dorobi┼é si─Ö fortuny przekraczaj─ůcej 100 milion├│w dolar├│w.
Dennis sta┼é na stanowisku, ┼╝e ka┼╝dy mo┼╝e dokona─ç tego co on po zaledwie dwutygodniowym kursie, podczas gdy Eckhardt by┼é innego zdania. Ten pierwszy tak mocno wierzy┼é we w┼éasny system transakcyjny, ┼╝e postanowi┼é w eksperymencie u┼╝y─ç swoich pieni─Ödzy. Zamie┼Ťci┼é og┼éoszenie w The Wall Street Journal, w odpowiedzi na kt├│re zaaplikowa┼éo tysi─ůce kandydat├│w, spo┼Ťr├│d kt├│rych wybrano pocz─ůtkowo 14 os├│b.
Wybra┼äc├│w nauczono strategii pod─ů┼╝ania za trendem, kt├│re s─ů obecnie powszechnie znane w domenie publicznej. Regu┼éy s─ů banalne. Przyk┼éadowo pozycj─Ö d┼éug─ů zajmowano gdy cena przebija┼éa poziom z ostatnich 40 dni.
Eksperyment powi├│d┼é si─Ö po my┼Ťli Dennisa, a zrekrutowani przez niego kandydaci zarobili ponad 175 milion├│w dolar├│w w zaledwie pi─Ö─ç lat. ×
albo chocia┼╝ s┼éucha┼é wywiad├│w jakie przeprowadzi┼éem z Tomem Basso, Robertem Carverem czy Andreasem ClenowÔÇÖem, ten z pewno┼Ťci─ů wie o czym mowa. To metoda powszechnie stosowana od wielu lat w profesjonalnym ┼Ťwiecie inwestowania, zw┼éaszcza w ramach licznych funduszy hedgingowych.

Jeszcze rok temu informowa┼éem, ┼╝e pracuj─Ö od kilku miesi─Öcy nad pewnym projektem o kodowej nazwie ÔÇ×TurtleScannerÔÇŁ ÔÇô czyli ewidentnie z ÔÇť┼╝├│┼éwiamiÔÇŁ w tle. ­čÖé Wiele z ducha tego podej┼Ťcia mo┼╝na znale┼║─ç w moim oprogramowaniu i dzi┼Ť. Dobrze jest by─ç ┼╝├│┼éwiem na rynku. ­čśë

Z takim podej┼Ťciem do inwestowania jest jednak pewien problem. Po pierwsze, aby m├│c kontrolowa─ç ryzyko bez obawy wysadzenia rachunku w powietrze (nie przesadzi─ç z lewarem, zapewni─ç odpowiedni─ů dywersyfikacj─Ö), trzeba dysponowa─ç minimum milionem dolar├│w na start. 9 9. Kontrakty w wersji micro wiele tu nie pomagaj─ů, poniewa┼╝ nie zapewniaj─ů satysfakcjonuj─ůcej dywersyfikacji. Alternatywne CFD to z kolei co┼Ť, co totalnie nie le┼╝y w moim gu┼Ťcie -- rynek sam w sobie ma ryzyko, po co jeszcze bra─ç dodatkowe w postaci brokera. ×

Po drugie, realizacja takiej strategii w praktyce wymaga technicznej wiedzy o handlu kontraktami terminowymi i pewnego po┼Ťwi─Öcenia. Nie, ┼╝eby trzeba by┼éo ┼Ťl─Öcze─ç godzinami ka┼╝dego dnia, ale b┼é─Ödy na poziomie realizacji mog─ů sporo kosztowa─ç. Wi─Öc trzeba by┼éoby de facto wykonywa─ç prac─Ö tak─ů jak profesjonalne fundusze hedgingowe.

Mo┼╝e kiedy┼Ť wr├│c─Ö do pierwotnych za┼éo┼╝e┼ä, czyli implementacji strategii na rynek kontrakt├│w terminowych. Teraz jednak skupiam si─Ö na tym, by dostarczy─ç funkcjonalno┼Ť─ç, kt├│ra mo┼╝e przyda─ç si─Ö jak najszerszemu gronu inwestor├│w: liczy si─Ö zatem maksymalna prostota i praktyczno┼Ť─ç.

Pobierz aplikacj─Ö System Trader (ST)

  • Projektuj portfel w oparciu o wbudowane strategie
  • Konfiguruj strategi─Ö wed┼éug w┼éasnych preferencji
  • Testuj portfel na wbudowanych danych historycznych
  • Pobierz bie┼╝─ůce dane rynkowe z darmowych ┼║r├│de┼é
  • Inwestuj wed┼éug planu, nie emocji

UWAGA Oprogramowanie jest w wersji testowej i mo┼╝liwe s─ů problemy podczas jego funkcjonowania. Wszelkie problemy techniczne b─Öd─Ö stara┼é si─Ö rozwi─ůzywa─ç na bie┼╝─ůco. Prosz─Ö jednak o cierpliwo┼Ť─ç, gdy┼╝ ze wzgl─Ödu na ogrom pracy jestem mniej dost─Öpny i nie mog─Ö indywidualnie pom├│c ka┼╝demu z Was z osobna. Kliknij w niniejszy link po wi─Öcej informacji. Dzi─Ökuj─Ö! ­čÖé

Pobierz

Czy mam kompetencje do tworzenia oprogramowania?

Realizuj─ůc projekt pokroju ST nie chodzi tylko o kwestie techniczne zwi─ůzane z napisaniem oprogramowania — programist─Ö mo┼╝e wynaj─ů─ç ka┼╝dy je┼Ťli dysponuje odpowiednim bud┼╝etem i ma poj─Öcie o zarz─ůdzaniu projektami IT. Trzeba jeszcze zna─ç problematyk─Ö, kt├│r─ů ma wspiera─ç tworzone rozwi─ůzanie ÔÇô to jest najwi─Öksze wyzwanie.

Nie uwa┼╝am si─Ö za eksperta od inwestowania. Mam sw├│j baga┼╝ do┼Ťwiadcze┼ä, o kt├│rym wspomina┼éem cho─çby w tym odcinku podcastu, zdobyty w przeci─ůgu ostatnich ponad 12 lat, ale przy pracy w tym projekcie staram si─Ö czerpa─ç pe┼énymi gar┼Ťciami z wiedzy os├│b o wiele bardziej do┼Ťwiadczonych ode mnie. Podcast okaza┼é si─Ö tu ┼Ťwietnym narz─Ödziem, otwieraj─ůcym bezpo┼Ťredni dost─Öp do wielu do┼Ťwiadczonych os├│b:

  • Perry Kaufman — metody budowania i testowania strategii (50 lat do┼Ťwiadczenia rynkowego).
  • Tom Basso — podej┼Ťcie pod─ů┼╝ania za trendem (ponad 40 lat do┼Ťwiadczenia rynkowego), przede wszystkim w oparciu o kontrakty terminowe.
  • Larry Connors — kr├│tkoterminowe strategie (40 lat do┼Ťwiadczenia rynkowego)
  • Andreas Clenow — podej┼Ťcie pod─ů┼╝ania za trendem, w tym strategia momentum dla rynku akcji (ponad 20 lat do┼Ťwiadczenia).
  • Gary Antonacci — strategie oparte o momentum, w tym GEM (niemal 50 lat do┼Ťwiadczenia rynkowego), ale r├│wnie┼╝ kr├│tkoterminowe podej┼Ťcie bazuj─ůce na powrocie do ┼Ťredniej.
  • Robert Carver — metody budowania i testowania strategii (20 lat do┼Ťwiadczenia rynkowego), zar├│wno aktywnych jak i pasywnych, bazuj─ůcych na ETF.
  • Meb Faber — aktywne i pasywne strategie d┼éugoterminowe (ponad 20 lat do┼Ťwiadczenia rynkowego).

A to nie koniec — od pocz─ůtku mam ambicj─Ö dociera─ç do uznanych w bran┼╝y os├│b, inspirowa─ç si─Ö ich prac─ů, lub wr─Öcz wprost kopiowa─ç konkretne rozwi─ůzania.

Etapy pracy nad oprogramowaniem

Musz─Ö przyzna─ç, ┼╝e projekt nie mia┼é dobrze zdefiniowanego planu od pocz─ůtku ÔÇô by┼é poniek─ůd wynikiem podej┼Ťcia ÔÇ×robi─Ö, bo mog─ÖÔÇŁ. Ta nonszalancja kosztowa┼éa mnie sporo czasu, energii i pieni─Ödzy. Z drugiej strony by┼éa to forma procesu dojrzewania wielu my┼Ťli jakie mia┼éem w g┼éowie. Poni┼╝ej kr├│tka rozpiska jak to wygl─ůda┼éo je┼Ťli idzie o punkty zwrotne w projekcie:

11/07/2018
Pisz─Ö maila do Toma Basso, s┼éynnego inwestora pod─ů┼╝ania za trendem z propozycj─ů wyst─ůpienia u mnie w podca┼Ťcie.

10/09/2018
Publikacja wywiadu z Tomem Basso. W mi─Ödzyczasie wymieni┼éem z Tomem wiele uwag na temat inwestowania — jestem ju┼╝ przekonany, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç mojego prywatnego portfela musi opiera─ç si─Ö o podej┼Ťcie ┼Ťrednio/d┼éugoterminowe.

30/09/2018
Utworzenie repozytorium Git dla kodu ┼║r├│d┼éowego projektu o kodowej nazwie TurtleScanner. Od tego momentu rozpoczyna si─Ö ┼╝mudna i ci─Ö┼╝ka praca. Wiele pocz─ůtkowej energii idzie na cz─Ö┼Ť─ç projektu, kt├│ra nie b─Ödzie szybko (je┼Ťli w og├│le) uko┼äczona i pokazana ┼Ťwiatu (strategia pod─ů┼╝ania za trendem dla rynku kontrakt├│w terminowych). Na r├│┼╝nych etapach trwania projektu wymieniam wiele uwag z do┼Ťwiadczonymi osobami, takimi jak: Perry Kaufman, Andreas Clenow, Michael Covel czy Gary Antonacci.

04/03/2019
Zaczynam moj─ů znajomo┼Ť─ç z Gary AntonacciÔÇÖm. Po niemal dw├│ch miesi─ůcach nagrywam z nim wywiad do podcastu, ale m├│j regularny kontakt z Garym trwa do dzi┼Ť. To w┼éa┼Ťnie jego strategia stanowi flagowy okr─Öt w wersji beta ST.

28/06/2019
Publikuj─Ö obszerny artyku┼é, przybli┼╝aj─ůcy strategi─Ö GEM Gary AntonacciÔÇÖego. Wasza pozytywna reakcja przerasta moje naj┼Ťmielsze oczekiwania, pojawia si─Ö te┼╝ masa pyta┼ä: jak to przenie┼Ť─ç na grunt praktyczny. W du┼╝ej mierze Wasze uwagi wp┼éyn─Ö┼éy na to jak ST wygl─ůda na tym etapie.

22/03/2020
Publiczna zapowiedź prezentacji wczesnej beta wersji oprogramowania na przełomie kwietnia/maja 2020.

16/05/2020
Wreszcie! Publikacja oprogramowania System Trader 0.9 beta. Dla mnie koniec pewnego etapu i przej┼Ťcie do kolejnego. Dla Was mo┼╝liwo┼Ť─ç zapoznania si─Ö z efektami mojej pracy. ­čÖé

Do┼Ť─ç teorii i storytellingu, czas na twarde liczby

Internet przepe┼éniony jest informacjami, kt├│re zach─Öcaj─ů inwestor├│w do dzia┼éania obietnicami o tym, co rynek niby zrobi w przysz┼éo┼Ťci. W naturalny spos├│b wi─Ökszo┼Ť─ç, zw┼éaszcza pocz─ůtkuj─ůcych, s─ůdzi, ┼╝e skuteczne inwestowanie polega na skutecznym prognozowaniu rynku. Dobrze opowiedziana historia, umiej─Ötnie podlana sensacyjnym sosem (z┼éowrogie banki centralne, spiskuj─ůcy Bill Gates, manipulacja danymi, ÔÇ×ubieranie ulicyÔÇŁ w akcje itp.) dope┼énia ca┼éo┼Ťci atrakcyjnego komunikatu. Kochamy to! Poza tym ka┼╝dy czuje si─Ö kompetentny ÔÇô analogicznie jak w pi┼éce no┼╝nej czy polityce, nawet je┼Ťli si─Ö na tym nie znamy, ┼éatwo przyj─ů─ç poz─Ö eksperta.

┼╗ebym by┼é dobrze zrozumiany: je┼Ťli masz kilkudziesi─Öcioletnie do┼Ťwiadczenie inwestycyjne Howarda Marksa, przy tym dowiod┼ée┼Ť swojej skuteczno┼Ťci w wielu warunkach rynkowych, r├│b dalej to, w czym jeste┼Ť znakomity. Tyle, ┼╝e to elita, a ja pisz─Ö do wi─Ökszo┼Ťci, kt├│ra wcale nie musi rezygnowa─ç z inwestowania w┼éasnego kapita┼éu.

A teraz pytanie: co jest wiarygodniejsze?

  1. Wynik inwestycyjnego guru z ostatniego roku/dw├│ch, gdzie proces decyzyjny nie jest jednoznaczny, trudny do odtworzenia a i same ÔÇ×dowody rynkowej skuteczno┼ŤciÔÇŁ trudne do weryfikacji?
  2. Strategia, kt├│ra zapisana jest w precyzyjny, jednoznaczny spos├│b, dzia┼éa od dziesi─Öcioleci (lub wr─Öcz od wiek├│w), a ka┼╝dy mo┼╝e j─ů zweryfikowa─ç w kilka sekund?

Je┼Ťli wybierasz bramk─Ö numer dwa, zapraszam serdecznie do pozostania ze mn─ů. ­čÖé Je┼Ťli sk┼éaniasz si─Ö ku opcji numer jeden, zach─Öcam mimo wszystko r├│wnie┼╝ do pozostania ze mn─ů ÔÇô obiecuj─Ö, ┼╝e warto chocia┼╝ spr├│bowa─ç skonfrontowa─ç sw├│j inwestycyjny ┼Ťwiatopogl─ůd z tym, co proponuj─Ö w ramach swojego projektu.

Nie oferuj─Ö ┼éapi─ůcych za serce historii spiskowych o tym, ┼╝e najechali nas Marsjanie, ale daj─Ö Ci narz─Ödzie, w kt├│rym rz─ůdzi twarda logika i liczby. Mo┼╝e to i ma┼éo sexy, ale w inwestowaniu emocje najlepiej, gdy utrzymuj─ů si─Ö na podobnym poziomie jak przy zbieraniu grzyb├│w w lesie. Na ko┼äcu liczy si─Ö bowiem wynik.

Tysi─ůce lat ewolucji cz┼éowieka na sawannach Afryki nie przygotowa┼éo nas do handlowania akcjami AmazonÔÇÖa i GoogleÔÇÖa, stopami procentowymi, towarami, czy innymi instrumentami finansowymi. Wiele prawid┼éowych decyzji inwestycyjnych jest sprzecznych z nasz─ů codzienn─ů ┼╝yciow─ů intuicj─ů i do┼Ťwiadczeniem

–Meb Faber

Inwestuj na swoich zasadach

Wielokrotnie otrzymuj─Ö pytania o to, jak inwestuj─Ö w┼éasne pieni─ůdze. I cho─ç sam cz─Östo o tym m├│wi─Ö, zawsze mam obawy, ┼╝e kto┼Ť bez g┼é─Öbszego zastanowienia b─Ödzie chcia┼é robi─ç co┼Ť podobnie, nie zdaj─ůc sobie sprawy z konsekwencji.

Moja sytuacja nie jest Twoj─ů sytuacj─ů. Przy dobraniu podej┼Ťcia do inwestowania znaczenie ma wiele czynnik├│w, na przyk┼éad:

  • Horyzont inwestycji
  • Sytuacja osobista (np. singiel vs. g┼éowa rodziny maj─ůca na utrzymaniu dzieci i kredyt hipoteczny do sp┼éaty)
  • Sytuacja finansowa (stabilna praca, w┼éasny biznes, kredyty, poduszka finansowa)

A nawet je┼Ťli Twoja sytuacja by┼éaby taka jak moja, wci─ů┼╝ trzeba uwzgl─Ödni─ç osobiste preferencje inwestycyjne. Dlatego wol─Ö oferowa─ç Ci w─Ödk─Ö, ┼╝eby┼Ť m├│g┼é wypracowa─ç w┼éasn─ů technik─Ö do ┼éowienia ni─ů ryb.

Jaki portfel mo┼╝esz sobie zaprojektowa─ç?

Wierz─Ö w mo┼╝liwo┼Ť─ç opanowania najlepszych rzeczy, kt├│re zosta┼éy ju┼╝ wymy┼Ťlone przez innych ludzi. Nie wierz─Ö natomiast w pr├│b─Ö wymy┼Ťlenia wszystkiego od pocz─ůtku samemu. Nikt nie jest tak m─ůdry.
ÔÇô Charlie Munger

Na pok┼éadzie ST znajduj─ů si─Ö rozwi─ůzania dobrze znane w bran┼╝y, ale postrzegam to jako zalet─Ö, a nie wad─Ö. Na rynku wystarczy by─ç zdyscyplinowanym, a nie oryginalnym. Najwi─Öksz─ů trudno┼Ťci─ů na koniec dnia i tak b─Öd─ů nasze emocje — to one b─Öd─ů kluczowe dla powodzenia naszych inwestycji.

Strategie wbudowane w ST spe┼éniaj─ů rol─Ö szablon├│w (rodzaj├│w, typ├│w), na podstawie kt├│rych mo┼╝na budowa─ç w┼éasne strategie, skonfigurowane do naszych potrzeb. W tej chwili dost─Öpne s─ů trzy takie szablony, kt├│re opisuj─Ö szczeg├│┼éowo w dalszej cz─Ö┼Ťci artyku┼éu:

  • Portfel pasywny (strategia pasywna)
  • Dual Momentum (strategia aktywna)
  • Momentum akcji indywidualnych (strategia aktywna)

ST zawiera te┼╝ szereg predefiniowanych strategii na bazie powy┼╝szych szablon├│w. Najwi─Öcej jest strategii opartych na szablonie ÔÇ×Portfel pasywnyÔÇŁ ÔÇô to dobry punkt startowy dla wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w, zw┼éaszcza pocz─ůtkuj─ůcych. Szablon ÔÇ×Dual MomentumÔÇŁ z kolei wykorzystany jest do strategii ÔÇ×Global Equities Momentum (GEM)ÔÇŁ. Szablonowi ÔÇ×Momentum akcji indywidualnychÔÇŁ po┼Ťwi─Öc─Ö oddzielny artyku┼é w niedalekiej przysz┼éo┼Ťci, bo to temat wymagaj─ůcy szerszego wyja┼Ťnienia — w dalszej cz─Ö┼Ťci artyku┼éu opisz─Ö go skr├│towo.

Strategie pasywne

Inwestowanie pasywne z pewno┼Ťci─ů nie wygl─ůda sexy, zw┼éaszcza z poziomu kogo┼Ť, kto ma bardziej ┼╝y┼ék─Ö spekulanta ni┼╝ inwestora. Niewiele si─Ö tu dzieje, bo portfel nie wymaga codziennej uwagi, ale paradoksalnie to dla wi─Ökszo┼Ťci ogromna zaleta. Przyczyn─ů wielu pora┼╝ek inwestycyjnych jest nadmierna pewno┼Ť─ç siebie co do mo┼╝liwo┼Ťci pobijania rynku (lub zwyk┼ée liczenie na szcz─Ö┼Ťcie) oraz nadmierne koszty transakcyjne.

Kto┼Ť mo┼╝e zapyta─ç: po co sta┼éy portfel, gdzie tu plan, gdzie tu kontrola ryzyka?

Nie ka┼╝dy musi inwestowa─ç w ten spos├│b ÔÇô je┼Ťli kto┼Ť wierzy w strategie reaguj─ůce bardziej aktywnie na to, co robi rynek, ┼Ťwietnie! Takie rozwi─ůzania te┼╝ s─ů na pok┼éadzie ST. Ale s─ů osoby, kt├│re w to nie wierz─ů, lub inaczej ÔÇô nie jest to w ich naturze, by tak dzia┼éa─ç. Wi─Öc kupuj─ů sta┼éy portfel.

Tyle, ┼╝e kupienie do portfela 100% akcji, do tego polskich, to s┼éaby pomys┼é (nie wspominaj─ůc o kupnie tylko jednej sp├│┼éki — to ju┼╝ wr─Öcz szale┼ästwo). ST prezentuje szereg modelowych portfeli o r├│┼╝nym profilu ryzyka. Cho─ç prawd─Ö m├│wi─ůc najbardziej kluczowe jest nie to, kt├│ry portfel zarabia najlepiej (a na tym tylko zwykle na pocz─ůtku si─Ö skupiamy), ale z kt├│rym my b─Ödziemy czuli si─Ö OK. Kr├│tkoterminowo wyniki portfeli mog─ů si─Ö znacz─ůco r├│┼╝ni─ç, ale d┼éugoterminowo te r├│┼╝nice coraz bardziej si─Ö zacieraj─ů. To fenomen wart zatrzymania si─Ö i zastanowienia…

Na pok┼éadzie oprogramowania wbudowane zosta┼éo kilkana┼Ťcie tak zwanych portfeli modelowych (sta┼éych), ale oczywi┼Ťcie nie stoi nic na przeszkodzie, by ka┼╝dy zdefiniowa┼é dowolny portfel wed┼éug w┼éasnych preferencji. Aplikacja zawiera sporo danych, kt├│re mog─ů pos┼éu┼╝y─ç do tego celu. A je┼Ťli wci─ů┼╝ ma┼éo — mo┼╝na pobra─ç dane z Yahoo lub Stooq, bezpo┼Ťrednio z poziomu aplikacji (wi─Öcej o tym w sekcji o danych).

ST pokazuje jasno, ┼╝e prosty portfel pasywny na kt├│ry mo┼╝emy po┼Ťwi─Öci─ç dos┼éownie kilka minut w roku (to nie pomy┼éka) pozwala z sukcesem budowa─ç kapita┼é, pobijaj─ůc z du┼╝ym prawdopodobie┼ästwem wyniki wi─Ökszo┼Ťci profesjonalnych zarz─ůdzaj─ůcych w funduszach inwestycyjnych. W czym tkwi sekret? ÔÇô w kosztach oczywi┼Ťcie!

Je┼Ťli robimy to sami, mo┼╝na si─Ö ograniczy─ç do kilku ETF w portfelu, a poziom transakcji ograniczy─ç do absolutnego minimum. Ponad 90% funduszy ma problem z dowiezieniem wynik├│w na poziomie rynku (czyli tyle co indeksy), nie wspominaj─ůc o jego pobijaniu (cho─ç zach─Öcaj─ů nas w┼éa┼Ťnie tym, ┼╝e potrafi─ů to robi─ç i ┼╝eby im za to s┼éono p┼éaci─ç). ┼üatwo dzi┼Ť jednak generowa─ç wyniki jakie daje szeroki rynek poprzez inwestowanie w indeksy.

ETF, czyli co to jest, dlaczego warto si─Ö tym zainteresowa─ç i na co uwa┼╝a─ç

Wprowadzenie w ┼Ťwiat funduszy ETF dla zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůcych.

Czytaj dalej Ôćĺ

A po co w takim razie ST, je┼Ťli to takie proste? C├│┼╝, cho─ç ┼éatwo dzi┼Ť inwestowa─ç w szeroki rynek dzi─Öki istnieniu ETF, trzeba jak zwykle pami─Öta─ç, ┼╝e jeste┼Ťmy tylko lud┼║mi ÔÇô rz─ůdz─ů nami emocje. Zatem dobrze wiedzie─ç z czym wi─ů┼╝e si─Ö inwestowanie w pasywny portfel i dobra─ç taki, z kt├│rym b─Ödzie nam dobrze. Docenienie prostych rozwi─ůza┼ä wymaga edukacji.

ST — pierwsza pr├│ba ognia

Uruchamiaj─ůc ST ┼éatwo uda─ç si─Ö w podr├│┼╝ w czasie o nawet ponad 100 lat wstecz, ┼╝eby zobaczy─ç co by si─Ö sta┼éo, gdyby┼Ťmy zainwestowali 100% naszych pieni─Ödzy na ameryka┼äskim rynku akcji w 1920 roku. Szybko przekonamy si─Ö, ┼╝e niewielu z nas przesz┼éoby spokojnie przez spadki w portfelu si─Ögaj─ůce 80%! 10 10. W roku 1929 podczas krachu na gie┼édzie, rynek ameryka┼äskich akcji run─ů┼é w przepa┼Ť─ç trac─ůc w kulminacyjnym momencie -83%. × . Owszem, ameryka┼äski rynek akcji za okres 120 lat generuje ┼Ťredniorocznie ponad 9% zysku (realnie nieco ponad 6%), ale jak zwykle nale┼╝y r├│wnie┼╝ spogl─ůda─ç na drug─ů stron─Ö r├│wnania ÔÇô ryzyko.

Na szcz─Ö┼Ťcie i na to jest lekarstwo ÔÇô godz─ůc si─Ö na nieco mniejsz─ů stop─Ö zwrotu, dobieraj─ůc do portfela inne elementy (np. z┼éoto, got├│wk─Ö, obligacje, nieruchomo┼Ťci), jeste┼Ťmy w stanie mocno ograniczy─ç chwilowe obsuni─Öcia naszego kapita┼éu.

Wiele powy┼╝szych stwierdze┼ä brzmi z pewno┼Ťci─ů dla niekt├│rych z Was prowokacyjnie albo pow─ůtpiewaj─ůco, dlatego przytocz─Ö realny przyk┼éad. Portfel zaproponowany przez Harry Browne, klasyka po┼Ťr├│d tego stylu inwestowania.

Skład portfela:

  • Akcje S&P 500: 25%
  • Obligacje 30-letnie USA: 25%
  • Z┼éoto: 25%
  • Got├│wka (bony skarbowe USA): 25%

Rebalansowanie maksymalnie raz w roku (je┼Ťli odchylenie wagi kt├│rejkolwiek sk┼éadowej portfela przekroczy 5%).

Tak mega prosta konstrukcja portfela, banalna w praktycznym zastosowaniu daje nast─Öpuj─ůce wyniki (uwzgl─Ödniono prowizje, pomini─Öto podatki) za ostatnie p├│┼é wieku (1970-2019):

  • CAGR (roczna stopa zwrotu): 8.79% (S&P 500: 10.47%)
  • MaxDD (maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu): -12% (S&P 500: -51%)
  • Pocz─ůtkowa kwota: 100 000
  • Ko┼äcowa kwota: 6 712 047
  • Zyskowne lata: 45 (5 lat stratnych)

A tak wygl─ůda linia kapita┼éu za ostatnie p├│┼é wieku.

Prosz─Ö bardzo: na 50 lat, 5 lat stratnych, przy czym strata nigdy nie przekracza┼éa -12%. A teraz niech ka┼╝dy sobie przeliczy, ile warta by┼éaby nasza godzina pracy przy inwestycji, bior─ůc pod uwag─Ö nasz kapita┼é i zyski jakie generujemy. Tu po┼Ťwi─Öci─ç wystarczy dos┼éownie kilka minut raz do roku ÔÇô z pozosta┼éym czasem mo┼╝na robi─ç cokolwiek chcemy, z dala od rynk├│w. Wed┼éug wielu statystyk okazuje si─Ö, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w nie generuje takich zysk├│w, a po┼Ťwi─Öca ogrom czasu na poszukiwaniu cudownych metod rynkowych. Do przemy┼Ťlenia.

Oczywi┼Ťcie kto┼Ť mo┼╝e powiedzie─ç: to rynek ameryka┼äski, wynik mo┼╝e si─Ö nie powt├│rzy─ç, do tego przez 40 lat spada┼éy stopy procentowe co sprzyja┼éo obligacjom. Zgoda. Ale od czego mamy ST? ÔÇô ┼éatwo sprawdzi─ç jak zachowa┼éby si─Ö portfel gdyby┼Ťmy akcje ameryka┼äskie zast─ůpili globalnymi oraz podobnie post─ůpili z obligacjami.

Zysk roczny spada nieznacznie ÔÇô do 8.45%, a maksymalne obsuni─Öcie nieznacznie ro┼Ťnie ÔÇô do -15%. Wiem, wielu to nie zadowala ÔÇô ale zwr├│─ç uwag─Ö ÔÇô zero kombinowania, praktycznie bezobs┼éugowo prowadzony portfel.

Co wi─Öcej, w ST ┼éatwo dobra─ç optymalny dla nas wariant rebalansowania portfela. M├│wi─ůc kr├│tko rynek nie jest statyczny i to, ┼╝e podzielimy sobie portfel na cztery cz─Ö┼Ťci jak w naszym przyk┼éadzie, nie znaczy, ┼╝e tak b─Ödzie ca┼éy czas. Z czasem wagi w portfelu zaczn─ů si─Ö rozje┼╝d┼╝a─ç, bo np. wystrzeli w g├│r─Ö rynek akcji. W aplikacji mo┼╝emy ustali─ç co jaki okres chcemy rebalansowa─ç portfel lub przy jakich warunkach chcemy to robi─ç, a nast─Öpnie szybko sprawdzi─ç, jak wp┼éywa to na nasz─ů inwestycj─Ö.

Predefiniowane portfele pasywne

Je┼Ťli u┼╝yjesz dywersyfikacji, mo┼╝esz osi─ůgn─ů─ç okre┼Ťlon─ů stop─Ö zwrotu przy ni┼╝szym ryzyku. Okre┼Ťlony poziom ryzyka generuje z kolei wy┼╝sz─ů stop─Ö zwrotu, je┼Ťli b─Ödzie ono zdywersyfikowane. Dlatego dywersyfikacja to darmowy obiad.
–David Swensen

Poni┼╝ej pokr├│tce przedstawiam predefiniowane portfele z ich sk┼éadami, gotowe do wykorzystania w ST, opisane w ksi─ů┼╝ce m.in. Meb FaberÔÇÖa ÔÇťGlobal Asset AllocationÔÇŁ. Nie martw si─Ö je┼Ťli jeste┼Ť zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůcy — w kolejnych materia┼éach b─Öd─Ö wszystko dok┼éadnie wyja┼Ťnia┼é.

  • 60/40. Najbardziej powszechnie cytowany modelowy portfel na ┼Ťwiecie. Cz─Östo wykorzystywany jest jako benchmark (por├│wnanie) dla innych strategii. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (60%)
    • obligacje 10-letnie USA (40%)
  • Global 60/40. Rozwini─Öcie portfela 60/40 o ekspozycj─Ö na rynki globalne, a nie tylko USA. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (30%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (20%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (10%)
    • obligacje 10-letnie USA (20%)
    • obligacje 10-letnie rz─ůdowe z ca┼éego ┼Ťwiata bez USA (20%)
  • All Seasons (Ray Dalio). Portfel zaprojektowany przez Raya Dalio, za┼éo┼╝yciela funduszu hedgingowego Bridgewater. Opiera si─Ö on na idei tzw. parytetu ryzyka, czyli spogl─ůdania na elementy portfela przez pryzmat ryzyka. Dzi─Öki temu mo┼╝na poszukiwa─ç optymalnego sk┼éadu portfela, kt├│ry przy za┼éo┼╝onym poziomie ryzyka generuje najwy┼╝szy zysk (tzw. granica efektywno┼Ťci). Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (18%)
    • akcje ma┼éych sp├│┼éek ameryka┼äskich (3%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (6%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (3%)
    • obligacje 10-letnie USA (15%)
    • obligacje 30-letnie USA (40%)
    • indeks towarowy S&P Goldman Sachs Commodity Index (7.5%)
    • z┼éoto (7.5%)
  • Risk Parity (Parytet Ryzyka). Portfel podobny do ÔÇťAll SeasonsÔÇŁ, z nieco innymi wagami ryzyka. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (7.5%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (7.5%)
    • obligacje korporacyjne (35%)
    • obligacje 10-letnie USA (35%)
    • indeks towarowy S&P Goldman Sachs Commodity Index (5%)
    • z┼éoto (5%)
    • nieruchomo┼Ťci (5%)
  • Permanent (Harry Browne). Klasyka po┼Ťr├│d portfeli modelowych. Propozycja HarryÔÇÖego Browne, ameryka┼äskiego polityka i doradcy inwestycyjnego. Sk┼éad:
    • bony skarbowe USA (25%)
    • obligacje 30-letnie USA (25%)
    • akcje z indeksu S&P 500 (25%)
    • z┼éoto (25%)
  • Global Permanent (Harry Browne). Odmiana tradycyjnego portfela HarryÔÇÖego Browne, tyle, ┼╝e z ekspozycj─ů na rynki globalne, a nie tylko ameryka┼äskie. Sk┼éad:
    • bony skarbowe USA (25%)
    • akcje z indeksu S&P 500 (12.5%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (12.5%)
    • obligacje 30-letnie USA (12.5%)
    • obligacje 10-letnie rz─ůdowe z ca┼éego ┼Ťwiata bez USA (12.5%)
    • z┼éoto (25%)
  • Global Market Portfolio (GMP). Portfel staraj─ůcy si─Ö odwzorowa─ç globaln─ů kapitalizacj─Ö. Inspirowany m.in. na artykule „The Global Multi-Asset Market Portfolio, 1959ÔÇô2012” (R. Doeswijk, T. Lam, L. Swinkels) oraz raporcie Credit Suisse „Global Wealth Databook 2014„. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (20%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (15%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (5%)
    • obligacje korporacyjne (22%)
    • obligacje 30-letnie USA (15%)
    • obligacje 10-letnie rz─ůdowe z ca┼éego ┼Ťwiata bez USA (16%)
    • obligacje chroni─ůce przed inflacj─ů TIPS (2%)
      nieruchomo┼Ťci (5%)
  • Global Asset Allocation (GAA). Portfel zaproponowany przez Meba Fabera z ekspozycj─ů na rynki globalne, sk┼éadaj─ůce si─Ö z akcji, obligacji, nieruchomo┼Ťci, towar├│w i walut. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (18%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (13.5%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (4.5%)
    • obligacje korporacyjne (19.80%)
    • indeks towarowy S&P Goldman Sachs Commodity Index (5%)
    • nieruchomo┼Ťci (4.5%)
    • obligacje 30-letnie USA (13.5%)
    • z┼éoto (5%)
    • obligacje 10-letnie rz─ůdowe z ca┼éego ┼Ťwiata bez USA (14.4%)
    • obligacje chroni─ůce przed inflacj─ů TIPS (1.8%)
  • Rob Arnott. Portfel zaproponowany przez Rob ArnottÔÇÖa, za┼éo┼╝yciela Research Affiliates. Jest popularyzatorem tzw. porfeli smart-beta, czyli takich, kt├│re nie bazuj─ů na kapitalizacji rynkowej, gdzie im wi─Öksza sp├│┼éka, tym wi─Ökszy udzia┼é w portfelu. Przyk┼éadem smart-beta jest na przyk┼éad indeks zbudowany ze sp├│┼éek dywidendowych. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (10%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (10%)
    • obligacje korporacyjne (20%)
    • obligacje 30-letnie USA (10%)
    • obligacje 10-letnie rz─ůdowe z ca┼éego ┼Ťwiata bez USA (20%)
    • obligacje chroni─ůce przed inflacj─ů TIPS (10%)
    • indeks towarowy S&P Goldman Sachs Commodity Index (10%)
    • nieruchomo┼Ťci (10%)
  • Talmud. Zdziwiony? Judaizm dwa tysi─ůce lat temu zdefiniowa┼é chyba najstarszy portfel ┼Ťwiata s┼éowami: ÔÇťNiech ka┼╝dy cz┼éowiek podzieli swoje pieni─ůdze na trzy cz─Ö┼Ťci i zainwestuje jedn─ů trzeci─ů w ziemi─Ö, jedn─ů trzeci─ů w interesy, a ostatni─ů cz─Ö┼Ť─ç niech trzyma przy sobie w rezerwie.ÔÇŁ Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (33%)
    • obligacje 10-letnie USA (33%)
    • nieruchomo┼Ťci (33%)
  • Marc Faber. Propozycja portfela szwajcarskiego ekonomisty i zarz─ůdzaj─ůcego funduszem. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (13%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (8%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (4%)
    • obligacje 10-letnie USA (25%)
    • z┼éoto (25%)
    • nieruchomo┼Ťci (25%)
  • Andrew Tobias. Prosty portfel z przewag─ů akcji (globalnych) oraz obligacji ameryka┼äskich. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (33%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (33%)
    • obligacje 10-letnie USA (33%)
  • 7Twelve (Craig Israelsen). Portfel oznacza ekspozycj─Ö portfela na 7 klas aktyw├│w, podzielonych ┼é─ůcznie na 12 cz─Ö┼Ťci (w oryginale po 8.33% ka┼╝da) daj─ůcy bardzo szerok─ů dywersyfikacj─Ö. Sk┼éad:
    • bony skarbowe USA (8.34%)
    • akcje z indeksu S&P 500 (12.5%)
    • akcje ma┼éych sp├│┼éek ameryka┼äskich (12.5%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (8.34%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (8.33%)
    • obligacje 10-letnie USA (8.33%)
    • indeks towarowy S&P Goldman Sachs Commodity Index (16.67%)
    • nieruchomo┼Ťci (8.34%)
    • obligacje 10-letnie rz─ůdowe z ca┼éego ┼Ťwiata bez USA (8.33%)
    • obligacje chroni─ůce przed inflacj─ů TIPS (8.34%)
  • No Brainer Portfolio (William Bernstein). Bardzo prosty portfel sk┼éadaj─ůcy si─Ö z czterech cz─Ö┼Ťci, z czego 75% przypada na rynek akcji, a reszta to obligacje. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (25%)
    • akcje ma┼éych sp├│┼éek ameryka┼äskich (25%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (25%)
    • obligacje 10-letnie USA (25%)
  • Ivy Portfolio. Portfel zaproponowany przez Meba Fabera, bazuj─ůcy na portfelach funduszy uczelni tzw. Ligii Bluszczowej (Ivy League). Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (20%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (20%)
    • obligacje 10-letnie USA (20%)
    • indeks towarowy S&P Goldman Sachs Commodity Index (20%)
    • nieruchomo┼Ťci (20%)
  • Mohamed El-Erian. Portfel wzorowany na portfelu by┼éego zarz─ůdzaj─ůcego funduszem Uniwersytetu Yale (oraz by┼éy prezes PIMCO). Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (18%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (18%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (15%)
    • obligacje 30-letnie USA (6%)
    • obligacje chroni─ůce przed inflacj─ů TIPS (6%)
    • obligacje 10-letnie rz─ůdowe z ca┼éego ┼Ťwiata bez USA (11%)
    • nieruchomo┼Ťci (13%)
    • indeks towarowy S&P Goldman Sachs Commodity Index (13%)
  • Warren Buffett. Najs┼éynniejszy inwestor ┼Ťwiata zaproponowa┼é bardzo prosty portfel, sk┼éadaj─ůcy si─Ö zaledwie z dw├│ch sk┼éadowych:
    • akcje z indeksu S&P 500 (90%)
    • bony skarbowe USA (10%)
  • David Swensen. Portfel wzorowany na funduszu Uniwersytetu Yale, zarz─ůdzanego przez Davida Swensena. Sk┼éad:
    • akcje z indeksu S&P 500 (20%)
    • akcje z indeksu MSCI EAFE, czyli rozwini─Öte pa┼ästwa z Europy, Dalekiego Wschodu i Australia (20%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (10%)
    • obligacje 30-letnie USA (15%)
    • obligacje chroni─ůce przed inflacj─ů TIPS (15%)
    • nieruchomo┼Ťci (20%)
  • Eliminate Fat Tails Portfolio (Larry Swedroe). Tw├│rca portfela przedk┼éada bezpiecze┼ästwo nad zyski, dlatego 70% sk┼éadu to got├│wka i obligacje. Sk┼éad:
    • bony skarbowe USA (35%)
    • obligacje chroni─ůce przed inflacj─ů TIPS (35%)
    • akcje ma┼éych sp├│┼éek ameryka┼äskich (15%)
    • akcje z indeksu MSCI EEM, czyli pa┼ästwa rozwijaj─ůce si─Ö (15%)
Historia rynk├│w finansowych, czyli dlaczego warto inwestowa─ç globalnie?

Przedstawiam argumenty, kt├│re powinny racjonalnych inwestor├│w sk┼éoni─ç do my┼Ťlenia o inwestowaniu w wymiarze globalnym.

Czytaj dalej Ôćĺ

Strategie aktywne

Obecnie ST zawiera dwie strategie aktywne (czyli reaguj─ůce na ruchy rynku), kt├│re okre┼Ťli─ç mo┼╝na jako ┼Ťrednio-/d┼éugoterminowe. Z czasem pojawi─ů si─Ö nowe strategie, w tym kr├│tkoterminowe (ale nie wymagaj─ůce po┼Ťwi─Öcenia wi─Öcej ni┼╝ 2-3 minut w ci─ůgu dnia).

Zaawansowane momentum akcji (Advanced Equity Momentum)

Jak ju┼╝ wspomina┼éem, to zaawansowana strategia, kt├│ra poch┼éon─Ö┼éa mas─Ö czasu na etapie implementacji. Planuj─Ö po┼Ťwi─Öci─ç jej osobny artyku┼é, prezentuj─ůc szczeg├│┼éowe wyniki dla rynku ameryka┼äskiego oraz rozwijaj─ůc aspekty, kt├│re w tym opracowaniu traktuj─Ö nieco pobie┼╝nie. Mam nadziej─Ö, ┼╝e nie znienawidzicie mnie za niekt├│re terminy, kt├│re si─Ö poni┼╝ej pojawi─ů — z obowi─ůzku je przytocz─Ö. Nie ma si─Ö co jednak stresowa─ç ÔÇ×m─ůdrymiÔÇŁ s┼é├│wkami ÔÇô wa┼╝na jest og├│lna koncepcja.

Przez okre┼Ťlenie ÔÇ×zaawansowana strategiaÔÇŁ nie mam na my┼Ťli tego, ┼╝e koncepcja jaka za ni─ů si─Ö kryje jest skomplikowana. Pod tym wzgl─Ödem jest ona bardzo prosta: szukamy takich sp├│┼éek do portfela, kt├│re stabilnie ros┼éy w ostatnich miesi─ůcach. Gdy na rynku akcji zaczynaj─ů si─Ö spadki, portfel sukcesywnie opuszczaj─ů akcje, a w ich miejsce wchodzi got├│wka lub obligacje. W skrajnej sytuacji ca┼éy portfel mo┼╝e by─ç w got├│wce lub obligacjach (np. podczas bessy), by ponownie sukcesywnie zape┼éni─ç si─Ö akcjami, gdy poprawi─ů si─Ö warunki rynkowe.

Trudno┼Ť─ç strategii polega na tym, ┼╝e musimy zadba─ç o wiele detali na etapie implementacji. Po prostu ┼éatwiej jest inwestowa─ç w portfel, kt├│ry zawiera kilka ETF, a trudniej w akcje sp├│┼éek, kt├│rych w portfelu mo┼╝emy mie─ç nawet kilkadziesi─ůt, a do tego musimy ich na bie┼╝─ůco dogl─ůda─ç.

Koncepcja strategii inspirowana jest na ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Stocks on The MoveÔÇŁ i blogu Andreasa Clenow’a, kt├│rego mia┼éem przyjemno┼Ť─ç go┼Ťci─ç w swoim podca┼Ťcie. Andreas na co dzie┼ä jest wsp├│┼éw┼éa┼Ťcicielem i zarz─ůdzaj─ůcym funduszu hedgingowego w Zurychu w Szwajcarii.

Strategia opiera si─Ö na nast─Öpuj─ůcych fundamentach ÔÇô ka┼╝dy z nich mo┼╝e by─ç dostosowany do w┼éasnych potrzeb w oprogramowaniu:

  • Ranking sp├│┼éek. Kr├│tko pisz─ůc, najbardziej interesuj─ů nas sp├│┼éki, kt├│re stabilnie rosn─ů (nie s─ů bardzo zmienne). Przek┼éadaj─ůc to na bardziej formalny i precyzyjny j─Özyk (zrozumia┼éy przez komputer) strategia tworzy ranking sp├│┼éek z okre┼Ťlonego uniwersum (np. indeksu S&P 500) na bazie pewnego wska┼║nika momentum. Teraz si─Ö nie przera┼║cie s┼éownictwa ÔÇô wystarczy zrozumie─ç sam─ů koncepcj─Ö, a jest ona banalna. Ot├│┼╝ wska┼║nik jest liczony w ten spos├│b, ┼╝e wyk┼éadnicza regresja liniowa (matematyczna metoda wyznaczania trendu) mno┼╝ona jest przez wsp├│┼éczynnik determinacji (poziom dopasowania wykresu do linii trendu, czyli zmienno┼Ť─ç) 11 11. Regresja liniowa to statystyczna metoda, kt├│ra stara si─Ö najlepiej jak to mo┼╝liwe poprowadzi─ç lini─Ö przez okre┼Ťlony zbi├│r punkt├│w ÔÇô w naszym przypadku po cenach z notowaniami sp├│┼éki na wykresie. Jest to zatem obiektywne, matematyczne narz─Ödzie rysowania trendu na wykresie (nie uznaniowe, gdzie kto┼Ť kre┼Ťli lini─Ö od r─Öki). W przypadku opisywanej strategii wsp├│┼éczynnik (nachylenie) regresji liniowej wyznacza si┼é─Ö trendu, czyli si┼é─Ö momentum (impetu ceny). Wyk┼éadnicza regresja liniowa to odmiana regresji liniowej w uj─Öciu procentowym (a nie kwotowym), co lepiej odwzorowuje realia w odniesieniu do notowa┼ä sp├│┼éki. Wsp├│┼éczynnik wyk┼éadniczej regresji liniowej w uj─Öciu rocznym m├│wi nam zatem ile teoretycznie sp├│┼éka zarobi procentowo w kolejnym roku, je┼Ťli ruch ceny b─Ödzie kontynuowany. × 12 12. Wsp├│┼éczynnik determinacji (w skr├│cie R2) to stopie┼ä dopasowania linii regresji do danych. W naszym przypadku oznacza to, jak linia regresji dobrze dopasowana jest do wykresu ceny sp├│┼éki. Im to dopasowanie jest lepsze, tym oznacz to, ┼╝e sp├│┼éka ro┼Ťnie bardziej stabilnie ÔÇô cechuje si─Ö mniejsz─ů zmienno┼Ťci─ů. × . Zatem im nachylenie regresji jest wy┼╝sze, a przy tym jej dopasowanie jest lepsze do wykresu (mniejsza zmienno┼Ť─ç), tym sp├│┼éka uzyskuje mocniejsz─ů pozycj─Ö w rankingu. Je┼Ťli sp├│┼ék─Ö cechuje spora zmienno┼Ť─ç, jej pozycja w rankingu maleje, poniewa┼╝ wsp├│┼éczynnik determinacji jest ni┼╝szy. W ten spos├│b eliminowane s─ů sp├│┼éki, kt├│re mocno rosn─ů, ale w spos├│b skokowy, nier├│wnomierny w czasie. Strategia domy┼Ťlnie liczy wska┼║nik momentum dla dw├│ch okres├│w: 125 dni sesyjnych i 250 dni sesyjnych, czyli mniej wi─Öcej okres p├│┼é roku i roku. Nast─Öpnie liczona jest z nich ┼Ťrednia arytmetyczna ÔÇô ona stanowi ostateczn─ů warto┼Ť─ç sp├│┼éki w rankingu.
  • Selekcja sp├│┼éek. Gdy znamy ju┼╝ ranking sp├│┼éek (list─Ö sp├│┼éek od „najlepszych” do „najgorszych”), wybieramy do portfela te o najwy┼╝szym wska┼║niku momentum (tzw. impetu ceny). Od nas zale┼╝y jak─ů chcemy maksymaln─ů ilo┼Ť─ç sp├│┼éek w portfelu. Okre┼Ťlamy te┼╝ minimalny pr├│g dla warto┼Ťci wska┼║nika momentum. Mo┼╝e przyk┼éadowo zatem si─Ö okaza─ç, ┼╝e pomimo i┼╝ w portfelu mo┼╝e by─ç maksymalnie 20 sp├│┼éek, mniej spe┼énia ten wym├│g (w skrajnej sytuacji ┼╝adna sp├│┼éka).
  • Alokacja sp├│┼éek. Je┼Ťli w portfelu mamy 100 000 PLN i kupujemy 10 sp├│┼éek (powiedzmy, ┼╝e tak─ů maksymaln─ů ilo┼Ť─ç sp├│┼éek w portfelu ustawili┼Ťmy), nie znaczy to, ┼╝e ka┼╝da sp├│┼éka b─Ödzie w portfelu wa┼╝y─ç 10 000 PLN (10%). Wielko┼Ť─ç udzia┼éu sp├│┼éki w portfelu zale┼╝na bowiem jest od tak zwanego parytetu ryzyka (vide portfel Raya Dalio). M├│wi─ůc najpro┼Ťciej, im sp├│┼éka bardziej ryzykowna (zmienna), tym mniejsz─ů b─Ödzie mia┼éa wag─Ö w portfelu. Tak naprawd─Ö nie inwestujemy w sp├│┼éki tylko w konkretne ryzyko ÔÇô chcemy by to ryzyko by┼éo rozproszone w portfelu r├│wnomiernie 13 13. Technicznie parytet liczony jest tak, ┼╝e najpierw badamy wska┼║nik ATR z 20 ostatnich dni (ang. Average True Range) dla ka┼╝dej sp├│┼éki, ale w uj─Öciu procentowym wzgl─Ödem jej ceny (ATR/cena sp├│┼éki). Nast─Öpnie liczona jest tzw. odwr├│cona zmienno┼Ť─ç, czyli 1/(ATR/cena sp├│┼éki). Kolejny krokiem jest zsumowanie takiej warto┼Ťci dla ka┼╝dej sp├│┼éki z portfela. Podzielenie odwr├│conej zmienno┼Ťci przez t─Ö sum─Ö daje nam wag─Ö sp├│┼éki w portfelu. Odrzucane s─ů skrajne wagi, ┼╝eby unikn─ů─ç sytuacji gdzie sp├│┼éka ma ekstremalnie ma┼é─ů/du┼╝─ů wag─Ö w portfelu (wykorzystana do tego jest standaryzacja Z oraz ┼Ťrednia winsorowska). × . W miejsce nieobsadzonym przez akcje w portfelu mo┼╝e by─ç got├│wka lub obligacje 14 14. Ten drugi wariant z obligacjami zamiast got├│wki nie jest jeszcze zaimplementowany, ale niebawem pojawi si─Ö w aplikacji. Dzi─Öki niemu finalne wyniki strategii b─Öd─ů nieco lepsze. W sytuacji za┼éamania na rynku akcji, w portfelu sukcesywnie coraz wi─Öcej znajdowa─ç b─Ödzie si─Ö obligacji. Co wi─Öcej obligacje zwykle s─ů odwrotnie skorelowane z akcjami, amortyzuj─ůc spadki akcji, kt├│re w portfelu nadal si─Ö znajduj─ů.] × .
  • Rebalansowanie portfela. W zale┼╝no┼Ťci od preferencji inwestora, portfel poddawany jest reabalansowaniu co okre┼Ťlony czas (np. co tydzie┼ä/miesi─ůc/kwarta┼é). Liczony w├│wczas jest ranking sp├│┼éek oraz jego wagi z uwzgl─Ödnieniem parytetu ryzyka. W ten spos├│b w portfelu zawsze mamy sp├│┼éki, kt├│re dobrze sobie radz─ů (lub got├│wk─Ö/obligacje, je┼Ťli brak takich sp├│┼éek na rynku).

Aby wyniki symulacji takiej strategii nie by┼éy obarczone b┼é─Ödem prze┼╝ywalno┼Ťci, nale┼╝y korzysta─ç z danych, gdzie mamy historyczn─ů zmian─Ö portfeli indeks├│w oraz uwzgl─Ödnione zdarzenia korporacyjne (np. dywidendy, splity). Wi─Öcej o tym pisz─Ö w sekcji opisuj─ůcej dane rynkowe.

Poni┼╝ej przyk┼éadowy wynik dzia┼éania strategii dla sp├│┼éek z indeksu mWIG40. Ka┼╝da kom├│rka to stopa zwrotu w danym miesi─ůcu. Wida─ç, ┼╝e w kwietniu tego roku strategia w 100% przesz┼éa do got├│wki (st─ůd stopa zwrotu 0% za kwiecie┼ä).

M├│j ulubieniec, czyli globalny portfel GEM (Global Equities Momentum)

Global Equities Momentum, czyli Momentum Globalnego Rynku Akcji jest d┼éugoterminow─ů strategi─ů, wbrew pozorom nie tylko dla akcji, ale i dla obligacji. Opart─ů jest r├│wnie┼╝ o tzw. momentum, czyli powszechnie znan─ů anomali─Ö rynkow─ů. Wykorzystywana jest ona z powodzeniem przez profesjonalnych inwestor├│w od lat i powszechnie uznawana obecnie przez ┼Ťwiat akademicki (w szczeg├│lno┼Ťci prof. Eugene Fama).

Autorem strategii jest Gary Antonacci, kt├│rego mia┼éem zaszczyt go┼Ťci─ç u siebie w podca┼Ťcie. Jest to osoba o niemal 50-letnim do┼Ťwiadczeniu rynkowym, powszechnie szanowana w bran┼╝y m.in. za sw├│j wk┼éad nad badaniem anomalii momentum.

Strategia nie wymaga ci─ůg┼éego ┼Ťledzenia rynk├│w finansowych. Ewentualne decyzje o zmianie sk┼éadu portfela podejmowane s─ů raz w miesi─ůcu i s─ů wynikiem zastosowania kilku prostych i jednoznacznych regu┼é, nie wymagaj─ůcych ┼╝adnego specjalistycznego narz─Ödzia czy umiej─Ötno┼Ťci (cho─ç oczywi┼Ťcie zdecydowanie wskazane jest, aby rozumie─ç z czego wynika strategia, bo nie jest to przypadkowy zbi├│r regu┼é).

Strategia polega na trzymaniu w portfelu akcji ameryka┼äskich (indeks S&P 500) lub akcji reszty ┼Ťwiata (indeks MSCI ACWI ex-US), gdy rynek ten jest silny. Gdy rynek akcji jest w odwrocie do portfela kupowane s─ů kr├│tkoterminowe obligacje jako bezpieczna przysta┼ä dla kapita┼éu. To pozwala bardzo znacz─ůco zredukowa─ç ryzyko inwestycyjne w postaci obsuni─Ö─ç kapita┼éu w okresie bessy na rynku akcji.

Ze wzgl─Ödu na ma┼é─ů liczb─Ö transakcji (przeci─Ötnie 1-2 w roku), strategia bardzo dobrze si─Ö skaluje (tzn. pozwala inwestowa─ç bardzo du┼╝ym kapita┼éem) i cechuje si─Ö niskimi kosztami transakcyjnymi.

Profesjonalne wykorzystanie strategii GEM om├│wi┼éem w wywiadzie z ameryka┼äskimi zarz─ůdzaj─ůcymi (tzw. fiduciary): James Di Virgilio oraz Dan Korth.

Bardzo szczeg├│┼éowy opis strategii zamie┼Ťci┼éem w tym artykule.

Dane rynkowe

Przy projektowaniu i testowaniu strategii dane odgrywaj─ů kluczow─ů rol─Ö. Z jednej strony musimy mie─ç pewno┼Ť─ç, ┼╝e s─ů one dobrej jako┼Ťci (nie zawieraj─ů b┼é─Öd├│w, uwzgl─Ödniaj─ů wszelkie korporacyjne wydarzenia typu dywidendy czy splity), z drugiej, ┼╝e mamy ich na tyle du┼╝o, by m├│c zbada─ç nasz─ů strategi─Ö w wielu sytuacjach rynkowych. Oczywi┼Ťcie potrzebujemy te┼╝ dost─Öpu do bie┼╝─ůcych danych rynkowych, je┼Ťli chcemy inwestowa─ç w oparciu o opracowan─ů strategi─Ö. Dobra wiadomo┼Ť─ç jest taka, ┼╝e wszystko to jest mo┼╝liwe w ramach funkcjonalno┼Ťci ST. ­čÖé

Przy czym, ┼╝eby by─ç uczciwym: dobrej jako┼Ťci dane mog─ů naprawd─Ö sporo kosztowa─ç, zw┼éaszcza je┼Ťli zale┼╝y nam na d┼éugiej historii. Pobieraj─ůc dane z darmowych ┼║r├│de┼é zawsze nale┼╝y przygl─ůdn─ů─ç si─Ö ewentualnym mankamentom, jakie mog─ů one w sobie zawiera─ç. Nieco wi─Öcej o tym jeszcze b─Öd─Ö pisa┼é p├│┼║niej.

UWAGA Nie bior─Ö odpowiedzialno┼Ťci za jako┼Ť─ç i dost─Öpno┼Ť─ç danych wbudowanych oraz importowanych do aplikacji. Pobieraj─ůc dane z jakiegokolwiek ┼║r├│d┼éa nale┼╝y si─Ö upewni─ç, ┼╝e nie s─ů naruszane czyjekolwiek dobra.

Rozumiem, ┼╝e i tak pojawi─ç mo┼╝e si─Ö zarzut, ┼╝e to tylko historia, a inwestujemy tu i teraz. Racja, dane historyczne mog─ů by─ç nadu┼╝ywane ale ignorowanie zachowa┼ä rynku z przesz┼éo┼Ťci nie jest te┼╝ rozwi─ůzaniem, bo to oznacza, ┼╝e nie mamy ┼╝adnej strategii dzia┼éania — nawet u┼éomnej.

Dane historyczne

W przypadku testowania strategii d┼éugoterminowych wa┼╝ne jest, aby sprawdzi─ç jak zachowuje si─Ö ona w wielu r├│┼╝nych okresach — okresach bessy/hossy, rosn─ůcych/malej─ůcych st├│p procentowych, niskiej/wysokiej zmienno┼Ťci, wojen, kataklizm├│w, etc.

Dla kontrastu, je┼Ťli we┼║miemy notowania tylko ostatnich 10 lat ameryka┼äskiego rynku akcji, a nast─Öpnie zbudujemy i przetestujemy strategi─Ö, wyniki b─Öd─ů najpewniej bardzo obiecuj─ůce, ale zarazem ma┼éo wiarygodne. Powy┼╝ej wykres indeksu S&P 500 za ostatnie 10 lat (wraz z dywidendami) — w silnej hossie ┼éatwo pomyli─ç szcz─Ö┼Ťcie z umiej─Ötno┼Ťciami. ­čÖé

Dlatego aplikacja do cel├│w analitycznych zawiera szereg wbudowanych historycznych danych, si─Ögaj─ůcych nawet pocz─ůtku XX wieku (czyli du┼╝o, du┼╝o dalej ni┼╝ si─Ögaj─ů nawet najstarsze notowane ETF replikuj─ůce r├│┼╝ne rynki). S─ů to m.in. indeksy dla rynku akcji, obligacji, towar├│w, a tak┼╝e wska┼║nik inflacji (USA). Dzi─Öki temu niekt├│re symulacje mo┼╝na przeprowadza─ç za okres niemal 100 lat, a nie tylko kilka/kilkana┼Ťcie. Nie s─ů to jednak dane pokrywaj─ůce bardzo szeroki zakres aktyw├│w, a przynajmniej nie tak szeroki jaki bym chcia┼é mie─ç. Dodatkowe ograniczenie polega na tym, ┼╝e s─ů to dane miesi─Öczne, a nie dzienne. Na szcz─Ö┼Ťcie w przypadku d┼éugoterminowych strategii da si─Ö z tym felerem ┼╝y─ç.

Niestety dane si─Ögaj─ůce daleko wstecz, z dobrego i pewnego ┼║r├│d┼éa mog─ů by─ç bardzo kosztowne (cho─ç im dalej si─Ögniemy w przesz┼éo┼Ť─ç, tym dane s─ů gorszej jako┼Ťci). Jestem w kontakcie z bodaj najbardziej godnym zaufania dostawc─ů takich danych na ┼Ťwiecie, Global Financial Data, ale na razie nie zdecydowa┼éem si─Ö na ich subskrypcj─Ö. Chodzi o bardzo du┼╝y koszt, si─Ögaj─ůcy nawet g├│rnych kilkudziesi─Öciu tysi─Öcy z┼éotych rocznie… Mo┼╝e kiedy┼Ť. ­čśë

Dane bie┼╝─ůce

Celem wykorzystania strategii na realnym rynku potrzebujemy dost─Öpu do bie┼╝─ůcych danych z notowaniami. ST umo┼╝liwia importowanie takich danych z nast─Öpuj─ůcych ┼║r├│de┼é:

  • Pliki (format tekstowy, format MetaStock, format CRB PRO) — je┼Ťli kto┼Ť posiada dane zapisane w takich plikach, wystarczy raz je zaimportowa─ç do ST, a ewentualne zmiany w nich b─Öd─ů automatycznie odczytane przez aplikacj─Ö bez potrzeby ponownego importu
  • Yahoo Finance — darmowe, rynek akcji/ETF skorygowany o dywidendy
  • Stooq — darmowe, rynek akcji/ETF skorygowany o dywidendy. Tu mo┼╝na te┼╝ pobiera─ç dane dla warszawskiej GPW.
  • Norgate — dane dla rynku akcji i kontrakt├│w terminowych w USA i Australii kosztuj─ů od $270 rocznie
  • CandleQuote (via format CandleScanner) — oprogramowanie kosztuje $119 i daje dost─Öp do szeregu darmowych ┼║r├│de┼é danych (Stooq, Yahoo, Quandl, Tiingo, Alhpa Vantage), kt├│re w ┼éatwy spos├│b mo┼╝na zaimportowa─ç do ST.

W przypadku danych z Yahoo i Stooq przy imporcie nale┼╝y wpisa─ç kod symbolu, kt├│ry chcemy pobra─ç. Poniewa┼╝ s─ů to darmowe ┼║r├│d┼éa danych nie ma ┼╝adnej gwarancji ich jako┼Ťci ani dost─Öpno┼Ťci.

UWAGA CandleQuote jest produktem, kt├│rego jestem wsp├│┼étw├│rc─ů, wi─Öc je┼Ťli zdecydujesz si─Ö na jego kupno po┼Ťrednio otrzymam z tego tytu┼éu wynagrodzenie.

Je┼Ťli kto┼Ť inwestuje w oparciu o ETF notowane poza GPW, najpro┼Ťciej pobra─ç takie notowania z Yahoo. S─ů to co prawda dane dzienne, ale s─ů one aktualizowane w czasie rzeczywistym. Przyk┼éadowo wi─Öc, je┼Ťli strategia wymaga kursu zamkni─Öcia, jego teoretyczn─ů warto┼Ť─ç mo┼╝emy pozna─ç na kilka minut przed zamkni─Öciem rynku.

Norgate — dane premium dla rynku akcji w USA i Australii

Warto wspomnie─ç nieco wi─Öcej o p┼éatnych danych dla ameryka┼äskiego i australijskiego rynku akcji pochodz─ůcych z firmy Norgate, kt├│re zawieraj─ů:

  • Codzienn─ů aktualizacj─Ö wszystkich danych
  • Histori─Ö ameryka┼äskiego rynku akcji si─Ögaj─ůc─ů roku 1950, oraz 1991 w przypadku rynku australijskiego (notowania, dane fundamentalne, zdarzenia korporacyjne typu dywidendy czy splity)
  • Sp├│┼éki kt├│re nie s─ů ju┼╝ notowane na gie┼édach
  • Historyczne sk┼éady indeks├│w akcji
  • Histori─Ö wielu r├│┼╝nych danych ekonomicznych (np. stopa bezrobocia w USA, inflacja)
  • Notowania na rynkach walutowych spot
  • Notowania kontrakt├│w terminowych
  • ┼Üwiatowe indeksy akcji

Postanowi┼éem da─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç korzystania z danych Norgate w ST, aby m├│c zaimplementowa─ç zaawansowane strategie dla rynku akcji ameryka┼äskich (teoretycznie r├│wnie┼╝ australijskich). Strategia momentum akcji (Advanced Equity Momentum), kt├│ra jest obecna na pok┼éadzie ST, to ┼Ťwietny przyk┼éad takiej strategii (cho─ç oczywi┼Ťcie strategia ta mo┼╝e pobiera─ç dane nawet ze Stooq czy Yahoo).

Dla mniej zaawansowanych inwestor├│w wyja┼Ťni─Ö, ┼╝e sk┼éady indeks├│w ulegaj─ů regularnym przetasowaniom — jedne sp├│┼éki wchodz─ů do nich, inne za┼Ť je opuszczaj─ů. Dla przyk┼éadu indeks S&P 500, skupiaj─ůcy 500 najwi─Ökszych sp├│┼éek ameryka┼äskich, powsta┼é w roku 1957 — od tamtego czasu przewin─Ö┼éo si─Ö przez niego 1800 sp├│┼éek!

Dzi─Öki temu, ┼╝e Norgate zawiera takie informacje w symulacjach mo┼╝emy unikn─ů─ç powszechnie pope┼énianego b┼é─Ödu prze┼╝ywalno┼Ťci 15 15. B┼é─ůd prze┼╝ywalno┼Ťci (ang. survivorship bias) to b┼é─ůd logiczny pope┼éniany nie tylko w tym kontek┼Ťcie, ale i w innych przypadkach, gdy wyci─ůgamy wnioski na podstawie niekompletnych danych. Niekompletno┼Ť─ç danych polega na tym, ┼╝e ÔÇťnie prze┼╝y┼éyÔÇŁ one do momentu przeprowadzenia danej analizy. × , daj─ůcego nam fa┼észywy, zbyt optymistyczny obraz rzeczywisto┼Ťci.

Przyk┼éadowo ka┼╝dy dzi┼Ť widzi takie sp├│┼éki z indeksu S&P 500 jak Apple czy Microsoft, bo s─ů to giganci, kt├│rzy odnie┼Ťli ogromny sukces, ale ma┼éo prawdopodobne jest by kto┼Ť trzyma┼é je w portfelu ju┼╝ od lat 80. XX wieku. Wtedy by┼éy to sp├│┼éki postrzegane jako ryzykowne, na dorobku, nie b─Öd─ůce nawet w indeksie S&P 500. Je┼Ťli zatem uruchomimy sobie symulacj─Ö strategii dla sp├│┼éek kt├│re s─ů w indeksie S&P 500 dzi┼Ť, cicho zak┼éadaj─ůc, ┼╝e kilkadziesi─ůt lat temu te sp├│┼éki te┼╝ tam by┼éy, otrzymamy wyniki, kt├│re by┼éyby nierealne do osi─ůgni─Öcia w rzeczywistym ┼Ťwiecie.

Jeszcze gorzej sprawa ma si─Ö ze sp├│┼ékami, kt├│re po drodze zbankrutowa┼éy. Spogl─ůdaj─ůc na dzisiejszy sk┼éad indeks├│w nie widzimy ich wcale, co zn├│w tworzy obraz o wiele bardziej pozytywny ni┼╝ mia┼éo to miejsce w rzeczywisto┼Ťci, maskuj─ůcy ryzyko inwestycyjne 16 16. Podobny b┼é─ůd powszechnie jest pope┼éniany przez inwestor├│w poszukuj─ůcych ÔÇťnajlepszychÔÇŁ funduszy inwestycyjnych. Spogl─ůdaj─ůc na bie┼╝─ůcy ranking widz─ů zwykle niepe┼ény obraz, poniewa┼╝ nie ma tam funduszy, kt├│re zaprzesta┼éy swojej dzia┼éalno┼Ťci (i to bynajmniej nie z powodu osi─ůgni─Öcia wielkich sukces├│w). × .

Dane Norgate daj─ů te┼╝ ┼Ťwietny materia┼é do opracowania kolejnych strategii akcyjnych na rynku ameryka┼äskim, na przyk┼éad podej┼Ťcie dywidendowe, gdzie jest techniczna mo┼╝liwo┼Ť─ç przeprowadzenia wielu precyzyjnych oblicze┼ä (np. dywidendy, podatki), zwykle pomijanych przez wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w.

UWAGA Link do danych z firmy Norgate jest linkiem afiliacyjnym. Je┼Ťli zdecydujesz si─Ö na zakup ich danych klikaj─ůc w ten link to ja z tego tytu┼éu otrzymam drobne wynagrodzenie.

Inni dostawcy danych

Lista wspieranych dostawc├│w danych w ST nie jest bynajmniej zamkni─Öta. Je┼Ťli b─Ödzie potrzeba, mog─Ö rozwa┼╝y─ç integracj─Ö z innymi ┼║r├│d┼éami danych. Interesuj─ůco wygl─ůda na przyk┼éad serwis EOD Historical Data, na przyk┼éad pod k─ůtem ETF notowanych w Europie. A Ty masz jakie┼Ť swoje ulubione ┼║r├│d┼éo danych? B─Öd─Ö wdzi─Öczny za info w komentarzu. ­čÖé

Kulisy oprogramowania System Trader

Zwleka┼éem z momentem pokazania ┼Ťwiatu co robi─Ö, poniek─ůd dlatego, ┼╝e projekt nie by┼é od pocz─ůtku jasno zdefiniowany. Kisi┼éem to nieco w ukryciu, ale w ko┼äcu zrozumia┼éem, ┼╝e to bez sensu. M├│g┼ébym w takim stanie trwa─ç nawet latami, d─ů┼╝─ůc do niesko┼äczonej perfekcji, a i tak na ko┼äcu jest ryzyko pora┼╝ki. Szczerze m├│wi─ůc boj─Ö si─Ö jaka b─Ödzie Wasza reakcja na to co udost─Öpniam teraz, maj─ůc ┼Ťwiadomo┼Ť─ç tego, ┼╝e nie jest to produkt kompletny. Mam jednak cich─ů nadziej─Ö, ┼╝e znajdzie si─Ö odpowiednio du┼╝a grupa os├│b, kt├│ra zechce swoimi uwagami i sugestiami wesprze─ç mnie w tworzeniu coraz to lepszego narz─Ödzia.

Bardzo w tym momencie chc─Ö te┼╝ podzi─Ökowa─ç Wam. O projekcie wspominam od ponad roku, w mi─Ödzyczasie nie pokaza┼éem absolutnie nic, a mimo tego otrzyma┼éem mn├│stwo buduj─ůcych wiadomo┼Ťci, pyta┼ä i uwag w tym temacie. To dodaje otuchy i zach─Öca do pracy, bo wida─ç, ┼╝e s─ů osoby, kt├│re realnie s─ů tym zainteresowane. K┼éaniam si─Ö Wam w pas! Dzi─Ökuj─Ö i doceniam! ­čÖé

Ze swojej strony obiecuj─Ö, ┼╝e b─Öd─Ö wk┼éada┼é nadal w to ca┼ée swoje serce — tylko wtedy mo┼╝e to mie─ç sens.

O technikaliach co nieco

Kto┼Ť, kto oczekuje, ┼╝e znajdzie w tym oprogramowaniu wodotryski czy nowinki techniczne b─Ödzie zawiedziony. Wynika to w du┼╝ej mierze z tego, ┼╝e gdy rozpoczyna┼éem prac─Ö nad tym projektem nie wiedzia┼éem jeszcze, czy b─Öd─Ö z tego robi┼é produkt komercyjny, a chcia┼éem wykorzysta─ç wiele gotowych komponent├│w, kt├│re rozwijane by┼éy w przesz┼éo┼Ťci.

Aplikacja stworzona jest w j─Özyku programowania C# i dzia┼éa obecnie tylko na systemie operacyjnym Microsoft Windows w formie aplikacji instalowanej na komputerze. I o ile mi to nie przeszkadza, to rozumiem, ┼╝e s─ů osoby, kt├│re mog─ů czu─ç si─Ö z tego powodu zawiedzione, preferuj─ůc rozwi─ůzania webowe 17 17. Osoby u┼╝ywaj─ůce komputer├│w Apple mog─ů uruchomi─ç oprogramowanie ST wykorzystuj─ůc do tego na przyk┼éad narz─Ödzie o nazwie Parallels Desktop for Mac. Nie jest to idealne rozwi─ůzanie, ale dzia┼éa. × . Na swoj─ů obron─Ö mog─Ö nieskromnie powiedzie─ç, ┼╝e jestem za to przekonany o warto┼Ťci merytorycznej (nie myli─ç z marketingow─ů) jaka tkwi w tym oprogramowaniu.

Architektura projektu jest tak przemy┼Ťlana, aby warstwa interfejsu graficznego u┼╝ytkownika (tzw. GUI, czyli to, co widzicie na ekranie) mog┼éa by─ç w ÔÇťprostyÔÇŁ spos├│b zast─ůpiona inn─ů technologi─ů ni┼╝ obecna. My┼Ťl─Ö, ┼╝e z czasem znajdziemy wsp├│lnie satysfakcjonuj─ůcy kompromis.

Kto stoi za projektem?

Oprogramowanie jest realizowane w ramach mojego prywatnego projektu, za kt├│rym nie stoi wielomilionowy bud┼╝et, sztab programist├│w, tester├│w, analityk├│w biznesowych czy spec├│w od marketingu. Robi─Ö to, bo mog─Ö i chc─Ö. ­čÖé Widz─Ö, ┼╝e po┼é─ůczenie wiedzy informatycznej z wiedz─ů finansow─ů daje mi mo┼╝liwo┼Ť─ç stworzenia narz─Ödzia rozwi─ůzuj─ůcego realny problem wielu os├│b.

Obecnie poza mn─ů na sta┼ée w projekcie zaanga┼╝owana jest jeszcze jedna osoba, Pawe┼é, kt├│ry zajmuje si─Ö wy┼é─ůcznie programowaniem. Znamy si─Ö ju┼╝ od ponad 20 lat, a razem wsp├│┼épracujemy od lat 8. Co jaki┼Ť czas przez projekt przewijaj─ů si─Ö te┼╝ inne osoby.

Praca w projekcie jest w 100% realizowana zdalnie — ja mieszkam w Belgii, a Pawe┼é w Polsce. Przeci─Ötnie w tygodniu po┼Ťwi─Öcamy obecnie projektowi ┼é─ůcznie pomi─Ödzy 40-60 godzin pracy (mniej wi─Öcej 20-30 godzin ka┼╝dy z nas), cho─ç przez pierwsze miesi─ůce tempo by┼éo o wiele ni┼╝sze. Obok tego prowadz─Ö niniejszego bloga i podcast, oraz sam komercyjnie pracuj─Ö 30-40 godzin tygodniowo w innym projekcie softwareÔÇÖowym, kt├│ry obecnie stanowi moje podstawowe ┼║r├│d┼éo dochodu. Do tego rodzina i normalne codzienne ┼╝ycie. Sporo tego — gdyby nie prawdziwa pasja i mocne samozaparcie, nie by┼ébym w stanie utrzyma─ç takiego tempa pracy.

OK, a ile to kosztuje?

Oprogramowanie System Trader jest we wczesnej fazie rozwoju (testy beta 18 18. W ┼Ťwiecie informatyki testy udost─Öpnione potencjalnym klientom nazywane s─ů testami beta, w odr├│┼╝nieniu do test├│w wewn─Ötrznych, tzw. alfa. × ). Obecnie skupiam si─Ö na ustabilizowaniu projektu i eliminacji wszelkich potencjalnych b┼é─Öd├│w. Nast─Öpnie planuj─Ö rozszerzy─ç funkcjonalno┼Ť─ç i doda─ç kilka nowych strategii. Przez ten czas, kt├│ry b─Ödzie trwa┼é kilka/kilkana┼Ťcie miesi─Öcy aplikacja b─Ödzie dost─Öpna absolutnie za darmo dla ka┼╝dego.

W zamian mam cich─ů nadziej─Ö, ┼╝e uzyskam od Was informacj─Ö zwrotn─ů: co si─Ö podoba lub nie, co doda─ç, co usprawni─ç. Dzi─Öki temu b─Ödziecie mie─ç realny wp┼éyw na rozw├│j tego projektu, tak by spe┼énia┼é jak najlepiej Wasze oczekiwania, a nie realizowa┼é tylko moje wizje. ­čÖé

UWAGA Oprogramowanie ma wbudowane ograniczenie czasowe, kt├│re b─Ödzie aktywowane w momencie zako┼äczenia etapu testowego. Pozosta┼éa liczba dni u┼╝ytkowania ST, kt├│ra wy┼Ťwietla si─Ö w aplikacji b─Ödzie najpewniej wyd┼éu┼╝ona.

Od wersji beta do finalnego produktu (oraz kilka osobistych zwierzeń)

Ka┼╝dy kto chce spr├│bowa─ç samodzielnie inwestowa─ç swoje pieni─ůdze na rynku jest nara┼╝ony na wiele pu┼éapek w postaci nierzetelnych materia┼é├│w, cudownych produkt├│w, czy wr─Öcz pisz─ůc wprost — oszust├│w, wykorzystuj─ůcych ludzk─ů naiwno┼Ť─ç i niewiedz─Ö. Wychodz─ůc publicznie ze swoimi materia┼éami, a teraz produktem, od pocz─ůtku k┼éad─Ö nacisk na transparentno┼Ť─ç moich dzia┼éa┼ä oraz zwyk┼é─ů ludzk─ů uczciwo┼Ť─ç i przyzwoito┼Ť─ç.

Dlatego teraz napisz─Ö wprost jakie mam plany co do niniejszego projektu, je┼Ťli idzie o jego komercjalizacj─Ö. Tak, tak — finalnie chcia┼ébym na tym projekcie zarobi─ç pieni─ůdze, cho─ç szczerze m├│wi─ůc na tym etapie nie mam poj─Öcia czy projekt zarobi tyle (je┼Ťli cokolwiek), aby chocia┼╝ pokry─ç ju┼╝ poniesione koszty i czas. Pisz─Ö o pieni─ůdzach, poniewa┼╝ wychodz─Ö z za┼éo┼╝enia, ┼╝e za dobr─ů prac─Ö, nale┼╝y si─Ö godziwa p┼éaca — to uczciwe postawienie sprawy. Nie mam ┼╝adnych ukrytych cel├│w. Chc─Ö jednocze┼Ťnie swoj─ů prac─Ö wykonywa─ç jak najlepiej, dostarczaj─ůc produkt o najwy┼╝szej jako┼Ťci merytorycznej, kt├│ry finalnie b─Öd─Ö m├│g┼é sprzedawa─ç z podniesion─ů g┼éow─ů.

Licz─Ö si─Ö z zarzutem, kt├│ry cz─Östo pojawia si─Ö tu i ├│wdzie: je┼Ťli umiesz inwestowa─ç, czemu chcesz zarabia─ç na sprzeda┼╝y oprogramowania? Pomijam tu przypadki, gdzie kto┼Ť ewidentnie chce wciska─ç komu┼Ť przys┼éowiowy kit. Je┼Ťli kto┼Ť rozumie czym s─ů rynki, powinien sobie zda─ç spraw─Ö, ┼╝e zarabianie dziesi─ůtek czy setek procent ka┼╝dego roku to mrzonka (pokazanie wybi├│rczo nawet kilku lat to ┼╝aden dow├│d). Poza tym dochodzi kwestia ryzyka: obecnie mog─Ö zarabia─ç godziwe pieni─ůdze praktycznie bez ryzyka pracuj─ůc w zawodzie. Wreszcie, nawet je┼Ťli dysponujemy du┼╝ym kapita┼éem, kt├│ry umo┼╝liwia┼éby utrzymywanie si─Ö z rynku, dlaczego mamy robi─ç wszystko za darmo? Nie b─ůd┼║my hipokrytami.

Moim celem jest doj┼Ťcie do momentu, w kt├│rym m├│g┼ébym po┼Ťwi─Öci─ç si─Ö projektowi ST (blogowi, podcastowi i tworzeniu w┼éasnych produkt├│w) w 100%, bez potrzeby sprzedawania w┼éasnego czasu w roli programisty w cudzych projektach jak ma to miejsce obecnie.

I nie chodzi tu tylko o pieni─ůdze, poniewa┼╝ obecnie zarabiam satysfakcjonuj─ůce kwoty oscyluj─ůce w wysoko┼Ťci 50 000 PLN miesi─Öcznie. Ale czuj─Ö z miesi─ůca na miesi─ůc coraz wi─Ökszy rozd┼║wi─Ök pomi─Ödzy prac─ů w projekcie za pieni─ůdze, gdzie jestem tylko rzemie┼Ťlnikiem 19 19. Nie jest w mojej naturze robi─ç czego┼Ť ÔÇ×po ┼éebkachÔÇŁ, dlatego praca 30-40 godzin tygodniowo w zewn─Ötrznym projekcie jest naprawd─Ö mocno absorbuj─ůce. × , a prac─ů w projekcie ST, gdzie mog─Ö robi─ç co┼Ť z czystej pasji.

Mo┼╝liwo┼Ť─ç wy┼é─ůcznej pracy we w┼éasnym projekcie to co┼Ť, o czym marzy┼éem ju┼╝ od dawna, ale nigdy nie mia┼éem wystarczaj─ůcej odwagi, ani determinacji, by to zrealizowa─ç w 100%. Owszem, realizowa┼éem r├│┼╝ne prywatne projekty (chocia┼╝by wspomniany CandleQuote), ale to nie by┼é nigdy do ko┼äca prawdziwy biznes, raczej poboczne zaj─Öcie robione z innymi osobami. To poniek─ůd efekt tkwienia w z┼éotej klatce, strefie komfortu — bran┼╝a IT nieco rozpieszcza (zw┼éaszcza, gdy nie jest si─Ö ju┼╝ juniorem), bo praktycznie przy zerowym ryzyku ┼éatwo zarobi─ç bardzo dobre pieni─ůdze. Nie mia┼éem te┼╝ pomys┼éu biznesowego, kt├│ry w 100% przekona┼éby mnie samego do jego realizacji. Teraz w ko┼äcu jestem pewien, ┼╝e oprogramowanie ST to narz─Ödzie, kt├│re ma jak najbardziej du┼╝─ů szans─Ö realnie pom├│c wielu osobom. Musz─Ö tylko Was do niego przekona─ç. ­čÖé

Docelowo nie planuj─Ö sta┼éej, otwartej sprzeda┼╝y, w kt├│rej produkt mo┼╝na kupi─ç w dowolnym momencie. My┼Ťl─Ö o organizowaniu oko┼éo dw├│ch-trzech, kilkutygodniowych okienek sprzeda┼╝owych w roku, tak by w pozosta┼éym czasie m├│c skupi─ç si─Ö nad rozwojem aplikacji i dostarczaniu materia┼é├│w edukacyjnych o najwy┼╝szej merytorycznej jako┼Ťci.

ST nie ma by─ç produktem masowym, a skierowanym raczej do precyzyjnie okre┼Ťlonego kr─Ögu os├│b, kt├│re realnie maj─ů szans─Ö z niego skorzysta─ç.

To dopiero pocz─ůtek, czyli plany na przysz┼éo┼Ť─ç

Obecna faza beta testów powinna zakończyć się za około 6-9 miesięcy. Przekłada się to na około 1000-2000 roboczogodzin moich i Pawła razem. Po tym czasie planuję wydać oprogramowanie System Trader 1.0 (ST 1.0).

Mo┼╝e wydawa─ç si─Ö, ┼╝e 1000-2000 godzin to sporo czasu, ale ka┼╝dy kto zna specyfik─Ö bran┼╝y IT, wie jak terminy bardzo ┼éatwo si─Ö tam obsuwaj─ů. Poza tym to nie tylko praca stricte nad kodem oprogramowania, ale i r├│wnie┼╝:

  • Testowanie i poprawianie b┼é─Öd├│w
  • Planowanie i projektowanie nowych funkcjonalno┼Ťci
  • Tworzenie dokumentacji i materia┼é├│w edukacyjnych
  • Wysi┼éki skierowane na budow─Ö spo┼éeczno┼Ťci wok├│┼é projektu
  • Przygotowanie oferty z finaln─ů wersj─ů oprogramowania (infrastruktura sprzeda┼╝owa etc.)

A jakie funkcjonalno┼Ťci planuj─Ö doda─ç w przysz┼éo┼Ťci? Jest tego wiele, sporo b─Ödzie zale┼╝a┼éo od Was samych. Poni┼╝ej ma┼éy skrawek tego, co mam ustawione najwy┼╝ej na swojej li┼Ťcie priorytet├│w:

  • Multistrategie, czyli budowanie i testowanie portfela z┼éo┼╝onego z wi─Öcej ni┼╝ jednej strategii
  • Transzowanie portfela, czyli dzielenie portfela na n-cz─Ö┼Ťci, z kt├│rych ka┼╝da zarz─ůdzana jest w innym czasie 20 20. Chodzi tu o popraw─Ö sytuacji, w kt├│rej strategia d┼éugoterminowa generuje r├│┼╝ne sygna┼éy na przestrzeni kr├│tkiego okresu czasu (np. dni). Przyk┼éadowo strategia GEM na koniec miesi─ůca mog┼éa da─ç sygna┼é sprzeda┼╝y akcji, ale gdyby┼Ťmy realizowali strategi─Ö dzie┼ä p├│┼║niej, kaza┼éaby robi─ç co┼Ť odwrotnego. Stosuj─ůc transzowanie, jedna transza mo┼╝e by─ç w akcjach, a druga w obligacjach. ×
  • Dodawanie nowych strategii (zw┼éaszcza aktywnych), w tym kr├│tkoterminowych
  • Opracowanie skwantyfikowanej strategii dywidendowej dla rynku akcji w USA i Australii (dysponuj─Ö ┼Ťwietnym zestawem danych Norgate si─Ögaj─ůcymi do 1950 roku, z kt├│rymi System Trader jest zintegrowany)
  • Modu┼é podatkowy: optymalizacja podatk├│w (ang. tax-loss harvesting), wp┼éyw podatk├│w na portfel (np. akcje dywidendowe vs. nie wyp┼éacaj─ůce got├│wki)
  • Modu┼é planowania sta┼éego dochodu (regularne wp┼éaty/wyp┼éaty kapita┼éu do portfela)
  • Rozbudowa modu┼éu testowania strategii (tzw. backtester)
  • Rozszerzenie platform (macOS, web)

O transparentno┼Ťci s┼é├│w kilka

Ostatnio podczas biegania s┼éucha┼éem znakomitego podcastu Micha┼éa Szafra┼äskiego, w kt├│rym m├│wi┼é o blaskach i cieniach transparentno┼Ťci w Jego biznesowej dzia┼éalno┼Ťci. Pad┼éo tam kluczowe zdanie: zanim zechcesz by─ç transparentny, okre┼Ťl co chcesz dzi─Öki temu osi─ůgn─ů─ç. Cho─ç sam staram si─Ö gra─ç w otwarte karty od pocz─ůtku istnienia mojego bloga, to pytanie Micha┼éa zainspirowa┼éo mnie do poci─ůgni─Öcia tego tematu przy okazji prezentacji niniejszego oprogramowania i plan├│w na przysz┼éo┼Ť─ç.

Uwa┼╝am, ┼╝e dzia┼éaj─ůc w bran┼╝y finansowej, inwestycyjnej, a do tego my┼Ťl─ůc o sprzeda┼╝y w┼éasnych produkt├│w, transparentno┼Ť─ç jest wr─Öcz kluczowa, aby zbudowa─ç zaufanie — niby nic odkrywczego. Nie wystarczy powiedzie─ç ÔÇ×tu jest m├│j produkt, u┼╝ywajcie i kupujcie!ÔÇŁ, przy okazji obiecuj─ůc przys┼éowiowe gruszki na wierzbie. Dlatego cokolwiek dostarczam musi by─ç absolutnie wiarygodne i rzetelne.

Moim zdaniem nie chodzi tu jednak o pokazywanie szcz─ůtkowych zezna┼ä podatkowych, czy wyci─ůg├│w z konta, kt├│rych autentyczno┼Ť─ç i tak nie spos├│b zweryfikowa─ç, a kt├│re mia┼éyby pokaza─ç moje umiej─Ötno┼Ťci inwestorskie. To jak z ocenianiem czyjej┼Ť sytuacji finansowej na podstawie zdj─Ö─ç z wakacji na tle luksusowego samochodu, noszonych markowych ciuch├│w czy na podstawie posiadanego najnowszego modelu telefonu firmy Apple. Nie znaj─ůc ca┼éego kontekstu nara┼╝eni jeste┼Ťmy na wyci─ůganie niepoprawnych wniosk├│w.

Jestem w tej komfortowej sytuacji, ┼╝e podej┼Ťcie do inwestowania o kt├│rym m├│wi─Ö, mo┼╝e by─ç w prosty spos├│b zweryfikowane ÔÇô teraz daj─Ö Wam wr─Öcz do tego gotowe narz─Ödzie. S─ů to jednoznaczne regu┼éy inwestycyjne, zwykle wymy┼Ťlone dawno temu przez osoby o wiele m─ůdrzejsze i bardziej do┼Ťwiadczone ode mnie.

Gdy m├│wi─Ö, ┼╝e korzystam ze strategii X (np. GEM), ka┼╝dy mo┼╝e za jaki┼Ť czas zobaczy─ç jak ona sobie radzi┼éa. To taka mi┼éa odmiana wzgl─Ödem przepowiedni o tym co zrobi rynek. O dziwo ludzie skupiaj─ů si─Ö na czytaniu prognoz, ale rzadko po┼Ťwi─Öcaj─ů czas na ich weryfikacj─Ö.

Poza tym nawet trafna prognoza kogo┼Ť innego niewiele nam daje: nadal nie mamy w┼éasnego, zweryfikowanego procesu decyzyjnego!

Pro┼Ťba na koniec

Chc─Ö dostarcza─ç dla Was praktyczne materia┼éy o najwy┼╝szej jako┼Ťci merytorycznej. Niniejszy projekt oprogramowania mam nadziej─Ö jest dopiero pocz─ůtkiem fascynuj─ůcej przygody w kt├│rej odczarujemy wiele mit├│w inwestowania, czyni─ůc go bardziej dost─Öpnym dla ka┼╝dego zainteresowanego. Aby jednak m├│c tworzy─ç rozwi─ůzania, kt├│re spe┼éni─ů Wasze oczekiwania, musz─Ö je pozna─ç.

B─Öd─Ö bardzo wdzi─Öczny je┼Ťli:

  • Podzielicie si─Ö tym materia┼éem z ka┼╝dym, kto mo┼╝e wed┼éug Was z tego skorzysta─ç — im wi─Öcej os├│b b─Ödzie zainteresowanych takim oprogramowaniem, tym wi─Ökszy sens jego rozwijania
  • Dacie mi zna─ç czego ode mnie oczekujecie w kontek┼Ťcie mojego oprogramowania, przyk┼éadowo:
    • Jakie nowe strategie inwestycyjne chcecie zobaczy─ç na pok┼éadzie?
    • Jakie nowe funkcje by┼éyby dla Was przydatne?
    • Czy wersja oprogramowania ÔÇťbiurkowegoÔÇŁ instalowanego na komputrze jest dla Was ograniczeniem (i jest to pow├│d, aby z niego nie korzysta─ç)?
    • Czy oprogramowanie nie jest dla Was zbyt skomplikowane?
  • Czy chcecie miejsca, w kt├│rym skupia┼éaby si─Ö spo┼éeczno┼Ť─ç wok├│┼é tego oprogramowania (grupa na Facebook’u, zamkni─Öte forum)?

Z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö za ka┼╝dy g┼éos z Waszej strony! ­čÖé Dzi─Öki temu ka┼╝dy z Was mo┼╝e mie─ç realny wp┼éyw na rozw├│j tego projektu! Zach─Öcam do komentowania poni┼╝ej. ­čÖé

A teraz zapraszam do spr├│bowania oprogramowania ST! ­čÖé

Jacek

Pobierz aplikacj─Ö System Trader (ST)

  • Projektuj portfel w oparciu o wbudowane strategie
  • Konfiguruj strategi─Ö wed┼éug w┼éasnych preferencji
  • Testuj portfel na wbudowanych danych historycznych
  • Pobierz bie┼╝─ůce dane rynkowe z darmowych ┼║r├│de┼é
  • Inwestuj wed┼éug planu, nie emocji

UWAGA Oprogramowanie jest w wersji testowej i mo┼╝liwe s─ů problemy podczas jego funkcjonowania. Wszelkie problemy techniczne b─Öd─Ö stara┼é si─Ö rozwi─ůzywa─ç na bie┼╝─ůco. Prosz─Ö jednak o cierpliwo┼Ť─ç, gdy┼╝ ze wzgl─Ödu na ogrom pracy jestem mniej dost─Öpny i nie mog─Ö indywidualnie pom├│c ka┼╝demu z Was z osobna. Kliknij w niniejszy link po wi─Öcej informacji. Dzi─Ökuj─Ö! ­čÖé

Pobierz

Przypisy

  1. Uwzgl─Ödniaj─ůc czas po┼Ťwi─Öcony na komponenty, kt├│re rozwijane by┼éy wcze┼Ťniej zanim powsta┼é ten projekt, a s─ů wykorzystane w tym oprogramowaniu, ta ilo┼Ť─ç godzin mog┼éaby spokojnie by─ç pomno┼╝ona razy dwa.
  2. W chwili pisania tego artykułu inflacja wynosi 4.6%, a stopy procentowe 0.5% (za: Trading Economics).
  3. Chodzi o tak zwane rabalansowanie portfela (ang. rebalancing), o kt├│rym nieco wi─Öcej pisz─Ö w dalszej cz─Ö┼Ťci artyku┼éu.
  4. Aktywne strategie, czyli staraj─ůce si─Ö realizowa─ç transakcje w odpowiedzi na zachowania rynku. Pisz─ůc jeszcze inaczej: strategia aktywna pr├│buje pobi─ç szeroki rynek (akcji, obligacji, czy innych klas aktyw├│w).
  5. W profesjonalnym ┼Ťwiecie inwestycyjnym nazywane jest to systematycznym/ilo┼Ťciowym inwestowaniem (ang. systematic investing, quantitative investing, model-based investing, rules-based, evidence-based).
  6. Nie b─Öd─Ö ju┼╝ tu kruszy─ç kopii o r├│┼╝nic─Ö pomi─Ödzy inwestowaniem a tradingiem. Napisz─Ö tylko tyle, ┼╝e nie warto stawia─ç jednego ponad drugim, gdy┼╝ to samo w sobie nie uczyni nas zyskownymi. Wi─Ökszo┼Ť─ç uczestnik├│w na rynku to traderzy, cho─ç nie wszyscy chc─ů to przyzna─ç z podniesion─ů g┼éow─ů (lub nie wszyscy maj─ů tego ┼Ťwiadomo┼Ť─ç). Ja gram otwarcie: mam ┼╝y┼ék─Ö spekulanta. ­čÖé
  7. Oczywi┼Ťcie wielu twierdzi po prostu, ┼╝e Buffett ju┼╝ zapomnia┼é jak si─Ö inwestuje, albo, ┼╝e ma za du┼╝y kapita┼é, etc. Moim zdaniem on robi to co zawsze, dlatego te┼╝ dotar┼é tu gdzie jest obecnie.
  8. Nazwa ┼╝├│┼éwieÔÇŁ wzi─Ö┼éa si─Ö z por├│wnania farmy w Singapurze, hoduj─ůcej ┼╝├│┼éwie. Ta paralela pos┼éu┼╝y┼éa do ÔÇ×hodowaniaÔÇŁ grupy trader├│w.
    W roku 1983, dw├│ch legendarnych trader├│w, Richard Dennis i William Eckhardt, przeprowadzi┼éo eksperyment, kt├│ry mia┼é dowie┼Ť─ç, czy z powodzeniem ka┼╝dego mo┼╝na nauczy─ç tradingu. Dennis by┼é znany szeroko w bran┼╝y jako facet, kt├│ry z pocz─ůtkowych 5000 dolar├│w dorobi┼é si─Ö fortuny przekraczaj─ůcej 100 milion├│w dolar├│w.
    Dennis sta┼é na stanowisku, ┼╝e ka┼╝dy mo┼╝e dokona─ç tego co on po zaledwie dwutygodniowym kursie, podczas gdy Eckhardt by┼é innego zdania. Ten pierwszy tak mocno wierzy┼é we w┼éasny system transakcyjny, ┼╝e postanowi┼é w eksperymencie u┼╝y─ç swoich pieni─Ödzy. Zamie┼Ťci┼é og┼éoszenie w The Wall Street Journal, w odpowiedzi na kt├│re zaaplikowa┼éo tysi─ůce kandydat├│w, spo┼Ťr├│d kt├│rych wybrano pocz─ůtkowo 14 os├│b.
    Wybra┼äc├│w nauczono strategii pod─ů┼╝ania za trendem, kt├│re s─ů obecnie powszechnie znane w domenie publicznej. Regu┼éy s─ů banalne. Przyk┼éadowo pozycj─Ö d┼éug─ů zajmowano gdy cena przebija┼éa poziom z ostatnich 40 dni.
    Eksperyment powi├│d┼é si─Ö po my┼Ťli Dennisa, a zrekrutowani przez niego kandydaci zarobili ponad 175 milion├│w dolar├│w w zaledwie pi─Ö─ç lat.
  9. Kontrakty w wersji micro wiele tu nie pomagaj─ů, poniewa┼╝ nie zapewniaj─ů satysfakcjonuj─ůcej dywersyfikacji. Alternatywne CFD to z kolei co┼Ť, co totalnie nie le┼╝y w moim gu┼Ťcie -- rynek sam w sobie ma ryzyko, po co jeszcze bra─ç dodatkowe w postaci brokera.
  10. W roku 1929 podczas krachu na gie┼édzie, rynek ameryka┼äskich akcji run─ů┼é w przepa┼Ť─ç trac─ůc w kulminacyjnym momencie -83%.
  11. Regresja liniowa to statystyczna metoda, kt├│ra stara si─Ö najlepiej jak to mo┼╝liwe poprowadzi─ç lini─Ö przez okre┼Ťlony zbi├│r punkt├│w ÔÇô w naszym przypadku po cenach z notowaniami sp├│┼éki na wykresie. Jest to zatem obiektywne, matematyczne narz─Ödzie rysowania trendu na wykresie (nie uznaniowe, gdzie kto┼Ť kre┼Ťli lini─Ö od r─Öki). W przypadku opisywanej strategii wsp├│┼éczynnik (nachylenie) regresji liniowej wyznacza si┼é─Ö trendu, czyli si┼é─Ö momentum (impetu ceny). Wyk┼éadnicza regresja liniowa to odmiana regresji liniowej w uj─Öciu procentowym (a nie kwotowym), co lepiej odwzorowuje realia w odniesieniu do notowa┼ä sp├│┼éki. Wsp├│┼éczynnik wyk┼éadniczej regresji liniowej w uj─Öciu rocznym m├│wi nam zatem ile teoretycznie sp├│┼éka zarobi procentowo w kolejnym roku, je┼Ťli ruch ceny b─Ödzie kontynuowany.
  12. Wsp├│┼éczynnik determinacji (w skr├│cie R2) to stopie┼ä dopasowania linii regresji do danych. W naszym przypadku oznacza to, jak linia regresji dobrze dopasowana jest do wykresu ceny sp├│┼éki. Im to dopasowanie jest lepsze, tym oznacz to, ┼╝e sp├│┼éka ro┼Ťnie bardziej stabilnie ÔÇô cechuje si─Ö mniejsz─ů zmienno┼Ťci─ů.
  13. Technicznie parytet liczony jest tak, ┼╝e najpierw badamy wska┼║nik ATR z 20 ostatnich dni (ang. Average True Range) dla ka┼╝dej sp├│┼éki, ale w uj─Öciu procentowym wzgl─Ödem jej ceny (ATR/cena sp├│┼éki). Nast─Öpnie liczona jest tzw. odwr├│cona zmienno┼Ť─ç, czyli 1/(ATR/cena sp├│┼éki). Kolejny krokiem jest zsumowanie takiej warto┼Ťci dla ka┼╝dej sp├│┼éki z portfela. Podzielenie odwr├│conej zmienno┼Ťci przez t─Ö sum─Ö daje nam wag─Ö sp├│┼éki w portfelu. Odrzucane s─ů skrajne wagi, ┼╝eby unikn─ů─ç sytuacji gdzie sp├│┼éka ma ekstremalnie ma┼é─ů/du┼╝─ů wag─Ö w portfelu (wykorzystana do tego jest standaryzacja Z oraz ┼Ťrednia winsorowska).
  14. Ten drugi wariant z obligacjami zamiast got├│wki nie jest jeszcze zaimplementowany, ale niebawem pojawi si─Ö w aplikacji. Dzi─Öki niemu finalne wyniki strategii b─Öd─ů nieco lepsze. W sytuacji za┼éamania na rynku akcji, w portfelu sukcesywnie coraz wi─Öcej znajdowa─ç b─Ödzie si─Ö obligacji. Co wi─Öcej obligacje zwykle s─ů odwrotnie skorelowane z akcjami, amortyzuj─ůc spadki akcji, kt├│re w portfelu nadal si─Ö znajduj─ů.]
  15. B┼é─ůd prze┼╝ywalno┼Ťci (ang. survivorship bias) to b┼é─ůd logiczny pope┼éniany nie tylko w tym kontek┼Ťcie, ale i w innych przypadkach, gdy wyci─ůgamy wnioski na podstawie niekompletnych danych. Niekompletno┼Ť─ç danych polega na tym, ┼╝e ÔÇťnie prze┼╝y┼éyÔÇŁ one do momentu przeprowadzenia danej analizy.
  16. Podobny b┼é─ůd powszechnie jest pope┼éniany przez inwestor├│w poszukuj─ůcych ÔÇťnajlepszychÔÇŁ funduszy inwestycyjnych. Spogl─ůdaj─ůc na bie┼╝─ůcy ranking widz─ů zwykle niepe┼ény obraz, poniewa┼╝ nie ma tam funduszy, kt├│re zaprzesta┼éy swojej dzia┼éalno┼Ťci (i to bynajmniej nie z powodu osi─ůgni─Öcia wielkich sukces├│w).
  17. Osoby u┼╝ywaj─ůce komputer├│w Apple mog─ů uruchomi─ç oprogramowanie ST wykorzystuj─ůc do tego na przyk┼éad narz─Ödzie o nazwie Parallels Desktop for Mac. Nie jest to idealne rozwi─ůzanie, ale dzia┼éa.
  18. W ┼Ťwiecie informatyki testy udost─Öpnione potencjalnym klientom nazywane s─ů testami beta, w odr├│┼╝nieniu do test├│w wewn─Ötrznych, tzw. alfa.
  19. Nie jest w mojej naturze robi─ç czego┼Ť ÔÇ×po ┼éebkachÔÇŁ, dlatego praca 30-40 godzin tygodniowo w zewn─Ötrznym projekcie jest naprawd─Ö mocno absorbuj─ůce.
  20. Chodzi tu o popraw─Ö sytuacji, w kt├│rej strategia d┼éugoterminowa generuje r├│┼╝ne sygna┼éy na przestrzeni kr├│tkiego okresu czasu (np. dni). Przyk┼éadowo strategia GEM na koniec miesi─ůca mog┼éa da─ç sygna┼é sprzeda┼╝y akcji, ale gdyby┼Ťmy realizowali strategi─Ö dzie┼ä p├│┼║niej, kaza┼éaby robi─ç co┼Ť odwrotnego. Stosuj─ůc transzowanie, jedna transza mo┼╝e by─ç w akcjach, a druga w obligacjach.

122 komentarzy

  1. Czeka┼éem na ST i si─Ö doczeka┼éem ­čĹŹ zapowiada si─Ö d┼éugie nocne testowanie­čśä
    Gratulacje dowiezienia produktu w obiecanym terminie. Doceniam!
    Powodzenia!
    Grzegorz
    PS. Puszczam info w ┼Ťwiat wszystkimi kana┼éami

    • Hej Grzegorz,

      Dzi─Öki wielkie! ­čÖé Prosz─Ö tylko miej na uwadze, ┼╝e to ┼Ťwie┼╝a sprawa i ma prawo si─Ö wywr├│ci─ç tu i ├│wdzie. Ale b─Ödzie z tygodnia na tydzie┼ä lepiej. ­čÖé

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  2. Tyle oczekiwania, a publikacja w weekend gdy jestem na urlopie ­čÖé
    Zdam raport jak wr├│c─Ö. Nie mog─Ö doczeka─ç si─Ö test├│w.

    Gratulacje z publikacji!

    • Hej Artur,

      Dzi─Öki!

      Haha, no co zrobi─ç. Ale to mo┼╝e dobrze, bo jak zainstalujesz p├│┼║niej, to aplikacja b─Ödzie stabilniejsza. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  3. Hej Jacek,

    HURAA, Wkońcu !!!!!.
    Strasznie d┼éugo czeka┼éem a┼╝ wypu┼Ťcisz wersje beta. Siadam zaraz to pracy nad programem. To co napisale┼Ť od┼Ťnie plan├│w na przysz┼éo┼Ť─ç jeszcze mocniej przekonuje mnie o sensie anga┼╝owania swojego czasu i przywi─ůzania si─Ö do tego projektu. B─Öd─Ö z tob─ů na dobre i z┼ée ­čÖé
    Grupa zrzeszaj─ůca fanatk├│w ST ( podcast, oprogramowanie i inne ) ju┼╝ dawno powinna by─ç za┼éo┼╝ona. ­čÖé

    • Hej Tomek,

      Mega wielkie dzi─Öki za taki pozytywny komentarz! Serce ro┼Ťnie i daje jeszcze wi─Öcej energii do dzia┼éania. A to dopiero pocz─ůtek! ­čÖé

      Co do grupy, jest taki plan, ┼╝eby co┼Ť zorganizowa─ç.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  4. Cze┼Ť─ç!
    Gratuluje wydania pierwszej wersji! Sam mia┼éem kiedy┼Ť ochot─Ö zrobi─ç co┼Ť podobnego, ale na ochocie si─Ö sko┼äczy┼éo :). Poza tym znalaz┼éem par─Ö stron, kt├│re robi─ů podobne rzeczy ( np. PortfolioVisualizer). Ch─Ötnie przetestuje Twoje oprogramowanie. Co do OSa to preferuj─Ö Linuxa, ale Windowsa te┼╝ mam na kompie. A mo┼╝e da si─Ö Tw├│j soft odpali─ç przez .NET core? Linux jak linux ­čÖé ale to daje Ci te┼╝ Mac OSa. Dla mnie najwi─Ökszym problemem dla tego typu program├│w s─ů dane. Reszt─Ö jestem w stanie szybko wyrze┼║bi─ç w pythonie, gdzie jest sporo bibliotek do analizy finanasowej.
    Dzi─Öki za soft!

    • Hej Staszku!

      Dzi─Öki za komentarz. ­čÖé

      Faktycznie na bie┼╝─ůcym etapie wiele jest podobie┼ästw do np. PortfolioVisualizerÔÇÖa, aczkolwiek teraz coraz wi─Öcej b─Ödzie dochodzi─ç strategii aktywnych, czyli co┼Ť, co tam nie jest specjalnie rozwijane (przynajmniej na razie).

      Co do OS: faktycznie .NET core pozwala wyj┼Ťcie poza Windowsa, problemem p├│ki co jest GUI. Dlatego zastanawiam si─Ö co lepiej zrobi─ç: rozwija─ç wersj─Ö dla np. macOS + Windows, czy i┼Ť─ç w stron─Ö wersji webowej…

      Co do danych ÔÇô pe┼éna zgoda. Tu jeszcze kwestia tego, ┼╝e ka┼╝dy mo┼╝e mie─ç r├│┼╝ne wymagania. I tak jest pro┼Ťciej, ┼╝e przynajmniej p├│ki co nie interesuj─ů mnie dane intraday.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  5. A i jeszcze jedno. Je┼Ťli chcesz feedback do wersji testowej to mo┼╝e jaki┼Ť prosty ticketing system albo cho─ç co┼Ťna forum.

    • Tak, b─Öd─Ö co┼Ť w tygodniu organizowa┼é. ­čÖé W sumie mam full skrzynk─Ö teraz z mailami, nieco zaskoczony skal─ů odzewu… ­čÖé

  6. Cze┼Ť─ç Jacek, mam windows10, 32 bitowy. Program nie uruchamia si─Ö. Windows podaje ┼╝eby skntaktowa─ç sie z dostawc─ů :). Co te┼╝ czyni─Ö.
    Musze zmieni─ç system, (no komputer te┼╝ ma juz z 5 lat mysl─Ö).

    Pozdrawiam
    Czarek

  7. Hej Jacku,
    Ogromne dzi─Öki za Tw─ů prac─Ö i serducho w┼éo┼╝one w ten projekt. Sam jestem dopiero po studiach informatycznych i nie wrzuci┼éem jeszcze z┼éot├│wki w ┼╝adne aktywa, ca┼éy czas si─Ö edukuj─ůc. Dlatego te┼╝ niezmiernie si─Ö ciesz─Ö, ┼╝e na tak wczesnym etapie mog─Ö skorzysta─ç z takiego narz─Ödzia. Bez w─ůtpienia pozwoli mi to na lepsze ukierunkowanie my┼Ťlenia o rynkach finansowych i od nich realnie (historycznie) oczekiwa─ç.

    Prosi┼ée┼Ť o feedback, wi─Öc po ok. godzinnym przeklikiwaniu aplikacji nasun─Ö┼éo mi si─Ö klika pyta┼ä (wybacz, je┼Ťli za du┼╝o na raz ;)):

    1. Widz─Ö, ┼╝e np. GEM posiada dane ko┼äcz─ůce si─Ö na grudniu 2019. Czy planujesz w przysz┼éych aktualizacjach doda─ç bardziej aktualne notowania? Fajnie by┼éo by zobaczy─ç jak strategie zachowa┼éyby si─Ö przy niedawnej panice w lutym i marcu.

    2. Pr├│buj─ůc uruchomi─ç strategi─Ö GEM dla symboli z grupy ETF (VOO, VEU etc.), aplikacja informuje, ┼╝e data rozpocz─Öcia musi by─ç wi─Öksza ni┼╝ 09.09.2011. Rozumiem, ┼╝e to dlatego, ┼╝e kt├│ry┼Ť z tych ETF├│w dopiero wtedy zacz─ů┼é by─ç notowany?

    3. Czemu dok┼éadnie odpowiadaj─ů symbole u┼╝yte domy┼Ťlnie dla GEM z grupy System Trader, jak SP500, TBILL, TRWLDXM? Jakim┼Ť konkretnym ETF-om? Zw┼éaszcza ciekawi mnie ostatni z wymienionych, bo jego cena za sztuk─Ö jest relatywnie du┼╝a, a Google milczy po wpisaniu tego symbolu.

    4. W artykule pokaza┼ée┼Ť przyk┼éad strategii AEM dla mWIG40, jednak w opcjach konfiguracji nigdzie nie widz─Ö mo┼╝liwo┼Ťci wybrania indeksu, dla kt├│rego by┼éby robiony ranking sp├│┼éek. Co wi─Öcej, przy pr├│bach uruchomienia tej strategii leci crash m├│wi─ůcy, ┼╝e potrzebny jest program Norgate Data Updater. Czy to znaczy, ┼╝e aby m├│c przetestowa─ç t─Ö strategi─Ö potrzebna jest subskrypcja w Norgate?

    5. Czasami w podsumowaniu strategii, w karcie „Historia rebalansowania”, w kolumnie „Wolna got├│wka przed rebalansowaniem” pojawiaj─ů si─Ö ujemne warto┼Ťci. Czy to znaczy, ┼╝e testowanie zak┼éada jak─ů┼Ť form─Ö kredytowania?

    • Hej Filip,

      Dzi─Öki za komentarz i feedback. ­čÖé

      ad 1
      Mo┼╝na u┼╝y─ç GEM z danymi ETF, kt├│re s─ů bie┼╝─ůce. Nagram film na YT, kt├│ry poka┼╝e co i jak.

      ad 2
      Tak ÔÇô dlatego w┼éa┼Ťnie wbudowa┼éem dane historyczne. Nie s─ů one idealne (tylko cena zamkni─Öcia miesi─ůca), ale si─Ögaj─ů daleko wstecz.

      ad 3
      Nie, to s─ů dane z indeks├│w lub danych historycznych, z czas├│w gdy ETF nie by┼éo. Wyja┼Ťni─Ö to na YT.

      ad 4
      R├│wnie┼╝ poka┼╝─Ö na YT. Mo┼╝na wykorzysta─ç dane ze Stooq dla GPW (cho─ç nie s─ů idealne).

      ad 5
      Mo┼╝e doj┼Ť─ç do takiej sytuacji, gdy sygna┼éy/sk┼éad portfela jest ustalany dzi┼Ť, a realizowany dnia nast─Öpnego. Zwykle procentowo s─ů to niewielkie kwoty. By─ç mo┼╝e w przysz┼éych wersjach to jeszcze nieco usprawni─Ö. Na koncie typu „margin” takie rzeczy s─ů mo┼╝liwe, aby kupi─ç ETF/akcje „na kredyt”.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  8. Wygl─ůda bardzo ciekawie.
    Masz unikaln─ů kombinacj─Ö wiedzy IT oraz wiedzy o inwestycjach. To dobrze wr├│┼╝y na przysz┼éo┼Ť─ç.
    Postaram si─Ö przetestowa─ç i podes┼éa─ç swoj─ů opini─Ö:)
    Takie pytanie – na screenshotach widz─Ö wersj─Ö polskoj─Özyczn─ů. Planujesz te┼╝ wersje angloj─Özyczn─ů i inne wersje j─Özykowe?
    Czy wersje beta jest po prostu skierowana do Polak├│w?

    • Wersja angielskoj─Özyczna jest r├│wnie┼╝ dost─Öpna – wystaczy zmieni─ç j─Özyk w opcjach;)

    • Dzi─Ökuj─Ö Darku! ­čÖé

      Tak jak napisa┼é Wojciech ÔÇô mo┼╝na uruchomi─ç aplikacj─Ö r├│wnie┼╝ w j─Özyku angielskim. Menu PLIK -> Opcje -> Og├│lne -> Interfejs.

      Aplikacja b─Ödzie r├│wnie┼╝ dla os├│b spoza Polski, ale to za czas jaki┼Ť, gdy nieco ogarn─Ö temat teraz.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  9. Hej Jacku ­čÖé To mo┼╝e ma┼éy krok w globalnym programowaniu …ale wielki krok dla polskich inwestor├│w ­čÖé

    Mam bardzo wiele pyta┼ä – pewnie nie tylko ja ­čÖé Porusz─Ö zatem pierwsz─ů kwesti─Ö, kt├│ra „nie daje spokoju”. Testuj─Ö w┼éa┼Ťnie GEM. Pr├│buj─Ö w kosztach transakcyjnych przenie┼Ť─ç sytuacj─Ö z naszych polskich biur maklerskich przyk┼éadowo we┼║my ju┼╝ BOSia na tapet─Ö. Zakup ETF w EUR 0,29 % nie mnie ni┼╝ 7,5 EUR. Ustawi┼éem zatem 0,29 % jako maksymalny koszt zlecenia i 7,5 EUR jako minimalny koszt. W wynikach szczeg├│┼éowych w takiej sytuacji zawsze liczy mi 15 EUR (wiadomo kupno i sprzeda┼╝) jednak zawsze t─Ö sam─ů kwot─Ö niezale┼╝nie od warto┼Ťci historycznej zlecenia – 15 EUR. Usun─ů┼éem zatem kwot─Ö minimaln─ů w og├│le (7,5 EUR) zostawiaj─ůc tylko koszt zlecenia 0,29 % (na marginesie zaokr─ůglono prowizj─Ö do 0,3 %) -w tej sytuacji w wynikach szczeg├│┼éowych pojawia si─Ö koszt transakcyjny „0” (prawdopodobnie program odczytuje w├│wczas jako minimaln─ů warto┼Ť─ç transakcji kwot─Ö 0). Nie mo┼╝na chyba zatem przenie┼Ť─ç sytuacji, ┼╝eby od warto┼Ťci transakcji liczone by┼éo 0,29 % prowizji.

    Wydaje mi si─Ö, ┼╝e nie mo┼╝na na chwil─Ö obecn─ů przenie┼Ť─ç sytuacji koszt├│w transakcyjnych z polskich biur maklerskich (te ustawienia pasuj─ů do Twojej sytuacji z Interactive Brokers gdzie wskazujesz dodatkowo prowizj─Ö za jedn─ů jednostk─Ö ETF, akcji czego nie ma w polskich DM – ja w takiej sytuacji musz─Ö wskaza─ç „0”.

    Pozdrawiam
    Marcin

    • Hej Marcin,

      Dzi─Ökuj─Ö za komentarz! ­čÖé

      Bardzo trafne spostrze┼╝enie! Wychodz─Ö z za┼éo┼╝enia, ┼╝e dobrze zacz─ů─ç od podstaw, a za czas jaki┼Ť robi─ç bardziej zaawanasowany materia┼é.

      Co do koszt├│w transakcyjnych, wzorowa┼éem si─Ö na Interactive Brokers jak zauwa┼╝y┼ée┼Ť. Ale mo┼╝na zrobi─ç tak jak chcesz, poprzez ustawienie wsz─Ödzie 0, a w Po┼Ťlizg cenowy wpisa─ç 0.29%. Powinno by─ç OK. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • No jasne … mo┼╝na sobie poradzi─ç po┼Ťlizgiem cenowym dzi─Öki Jacku za podpowied┼║ ­čÖé

        • cze┼Ť─ç Marcin,
          chcia┼ébym ci─Ö podpyta─ç o szczeg├│┼éy Twojego rozwi─ůzania. Sam dopiero za┼éo┼╝y┼éem konto IKZE i IKE w mBanku i chc─Ö wystartowa─ç.
          1. Chce si─Ö upewni─ç, ┼╝e pisa┼ée┼Ť o poni┼╝szych ETFach
          a) rynki rozwijaj─ůce si─Ö EMIM (u mnie to b─Ödzie IS3N)
          b) S&P 500 ÔÇô CSPX ÔÇô TER 0,07 % (u mnie to CSP1)
          c) obligacje ÔÇô EUNA ÔÇô TER 0,10% (tutaj niestety nie mam tego ETFa, ale podobny jest DBZB) czy jednak Obligacje US 1-3Y lub 3-7Y?
          2. Jak procentowo to na pocz─ůtku roz┼éo┼╝y┼ée┼Ť? Kupi┼ée┼Ť zgodnie z sygna┼éem ca┼éo┼Ť─ç?
          3. IKZE – czy tutaj stosujesz GEM? Czy inaczej np. sta┼éy portfel?
          4. IKE – czy tutaj stosujesz GEM? Co ile ustawiasz sygna┼é? Miesi─ůc, wi─Öcej?
          dzi─Öki za odpowied┼║.

          • 1. Mo┼╝esz wej┼Ť─ç na stron─Ö DM BO┼Ü tam jest zestawienie wed┼éug tickera wszystkich ETF-├│w (wraz z KID – ami i por├│wna─ç z ofert─ů mbank). Je┼Ťli chodzi o EUNA – iShares Core Global Aggregate Bond Ucits ETF EUR (Acc) z wbudowanym hedgem (ISIN IE00BDBRDM35 – indeksem bazowym dla niego jest Bloomberg Barclays Capital Global Aggregate Bond Index
            2.Kupuj─Ö zgodnie z sygna┼éem ca┼éo┼Ť─ç, ale mo┼╝na zastanowi─ç si─Ö nad np. 20 – 30 % sta┼é─ů alokacj─ů cz─Ö┼Ťci portfela w obligacje – w├│wczas CAGR b─Ödzie mniejszy ale i odchylenie standardowe te┼╝ si─Ö zmniejszy
            3 i 4. GEM planuj─Ö stosowa─ç na IKE (na IKZE mam ekspozycj─Ö na polski rynek – aktywny trading na GPW)
            5. By─ç mo┼╝e w mBank mo┼╝na b─Ödzie rozwa┼╝y─ç wszystkie trzy ETF-y kwotowane np. zamiast w EUR w USD

            Pozdrawiam
            Marcin

          • 1. Mo┼╝esz wej┼Ť─ç na stron─Ö DM BO┼Ü tam jest zestawienie wed┼éug tickera wszystkich ETF-├│w (wraz z KID – ami i por├│wna─ç z ofert─ů mbank). Je┼Ťli chodzi o EUNA – iShares Core Global Aggregate Bond Ucits ETF EUR (Acc) z wbudowanym hedgem (ISIN IE00BDBRDM35 – indeksem bazowym dla niego jest Bloomberg Barclays Capital Global Aggregate Bond Index
            2.Kupuj─Ö zgodnie z sygna┼éem ca┼éo┼Ť─ç, ale mo┼╝na zastanowi─ç si─Ö nad np. 20 – 30 % sta┼é─ů alokacj─ů cz─Ö┼Ťci portfela w obligacje – w├│wczas CAGR b─Ödzie mniejszy ale i odchylenie standardowe te┼╝ si─Ö zmniejszy
            3 i 4. GEM planuj─Ö stosowa─ç na IKE (na IKZE mam ekspozycj─Ö na polski rynek – aktywny trading na GPW)
            5. By─ç mo┼╝e w mBank mo┼╝na b─Ödzie rozwa┼╝y─ç wszystkie trzy ETF-y kwotowane np. zamiast w EUR w USD
            6. Sygna┼é co miesi─ůc jak w za┼éo┼╝eniach strategii GEM Antonacciego

            Pozdrawiam
            Marcin

          • w wersji z EEM i przy wskazanych przeze mnie za┼éo┼╝eniach strategii przy po┼Ťlizgu cenowym 0,3 % (uwzgl─Ödniam w ten spos├│b rzeczywist─ů prowizj─Ö w BO┼Ü )
            a) w okresie 31.12.1925 – 31.12.2019 – CAGR 13,50 %
            b) w okresie 01.01.1970 – 31.12.2019 -CAGR 14,87 %

            Pozdrawiam
            Marcin

      • Opr├│cz prowizji trzeba wzi─ů─ç po uwag─Ö spread walutowy i spread na danym instrumencie (wydaje mi si─Ö, ┼╝e spready na gie┼édach europejskich s─ů wy┼╝sze ni┼╝ na najbardziej p┼éynnych etfach ameryka┼äskich). Fundusze inwestycyjne maj─ů wy┼╝sze op┼éaty za zarz─ůdzanie, ale nie maj─ů koszt├│w za kupno, sprzeda┼╝ i rebalancing, wi─Öc nie jestem pewny co wyjdzie taniej w polskich warunkach.

        Mo┼╝e najlepsz─ů opcj─ů na polskim rynku jest jaki┼Ť portfel pasywny, kt├│ry powinien mie─ç ni┼╝szy turnover ni┼╝ aktywne strategie. Przyk┼éadowo:
        50% iShares USD Treasury Bond 3-7yr UCITS ETF
        25% iShares Physical Gold ETC
        5% iShares Edge MSCI USA Momentum Factor UCITS ETF
        5% iShares Edge MSCI USA Value Factor UCITS ETF
        5% iShares Edge MSCI USA Quality Factor UCITS ETF
        5% iShares Edge S&P 500 Minimum Volatility UCITS ETF
        5% iShares S&P Small Cap 600 UCITS ETF

        • Hej Manik,

          Osobi┼Ťcie takiej kwestii jak spread nie bior─Ö pod uwag─Ö. Wygodniej jest wymieni─ç raz kwot─Ö, kt├│r─ů chcemy inwestowa─ç i w niej dokonywa─ç transakcji. U mnie ÔÇ×kr├│lujeÔÇŁ USD, p├│┼║niej EUR. Ci─ůg┼ée konwersje walutowe (lub wr─Öcz pr├│ba spekulacji na kursach walutowych) gryzie si─Ö z koncepcj─ů d┼éugoterminowego inwestowania.

          Co do koszt├│w kupna/sprzeda┼╝y ETF to zgadzam si─Ö, ┼╝e lepiej, przynajmniej na pocz─ůtek, celowa─ç w stron─Ö ÔÇ×leniwejÔÇŁ strategii, bo koszty s─ů ogromnym wrogiem.

          ­čÖé

          Pozdrawiam,
          Jacek

          • Pisa┼éem o walutach, bo wydaje mi si─Ö, ┼╝e maklerskie konta IKE i IKZE s─ů dost─Öpne tylko w PLN.

          • W DM BO┼Ü mo┼╝na wymieni─ç walut─Ö PLN na inn─ů i kupowa─ç ju┼╝ w niej bezpo┼Ťrednio. ­čÖé Nie wiem jak jest w mBanku.

          • Dok┼éadnie Jacku. IKE/ IKZE w BO┼Ü zawsze dokonuj─Ö jednorazowo konwersji na walut─Ö ( USD lub EUR – walut─Ö kwotowania instrumentu. W BO┼Ü na chwil─Ö obecn─ů na IKE/IKZE 3 wymiany w roku s─ů nieodp┼éatnie ( spread stosunkowo niewielki jednorazowej konwersji po kursach w KBC Securities). Jacku ja wpad┼éem na pomys┼é modyfikacji GEM.Wynika to z dok┼éadnych obserwacji, i┼╝ kapita┼é przep┼éywa mi─Ödzy rynkami rozwini─Ötymi a rozwijaj─ůcymi si─Ö. Przep┼éyw kapita┼éu smart money z rynk├│w rozwini─Ötych na rozwijaj─ůce i odwrotnie odbywa si─Ö cyklicznie wybieramy zatem rynek o wi─Ökszym impecie albo rynek USA albo rynki rozwijaj─ůce. A zatem zamiast ” pozosta┼éej reszty ┼Ťwiata stosuj─Ö tylko EEM, przy czym EEM a wi─Öc rynki rozwijaj─ůce si─Ö w BO┼Ü to np. ETF ticker EMIM. Testowa┼éem zar├│wno ustawienia GEM wed┼éug za┼éo┼╝e┼ä Garego Antonacciego i z EEM wygl─ůda to bardzo ciekawie. Antonacci podaje wyniki od 1950 r. W obu testowa┼éem w r├│┼╝nych okresach, tak┼╝e od 1924 r. w obu przypadkach MaxDD by┼é powy┼╝ej 40 proc. raz w 1937 a w mojej modyfikacji strategii GEM w 1987 r. W obu odchylenie by┼éo ni┼╝sze ni┼╝ dla S&P500. W przypadku EEM CAGR by┼é wy┼╝szy i co istotne przy mniejszej ilo┼Ťci transakcji.

          • Hej Marcin,

            Dzi─Öki za komentarz. Oczywi┼Ťcie, ka┼╝dy mo┼╝e szuka─ç swojej drogi. ­čÖé Teraz b─Ödzie to nieco prostsze z aplikacj─ů mam nadziej─Ö.

            Co do GEM i roku 1924: tam niestety mam dane z obligacjami 10-letnimi, a nie 5-letnimi jak w oryginale. Dlatego ten wynik nie jest 100% oryginalnym GEM. ­čÖé Ale to te┼╝ daje do my┼Ťlenia, ┼╝e przy na prawd─Ö d┼éugiej historii na rynku, wieeeeele mo┼╝e si─Ö zdarzy─ç, czego by┼Ťmy sobie nie ┼╝yczyli.

            Pozdrawiam serdecznie,
            Jacek

          • Za┼éo┼╝enia:
            1. Kapita┼é przep┼éywa mi─Ödzy rynkami rozwijaj─ůcymi si─Ö a rynkami rozwini─Ötymi, kt├│ry┼Ť z tych rynk├│w ma wi─Ökszy impet, momentum relatywne powinno by─ç jeszcze bardzie „wyraziste w czasie” mi─Ödzy tymi dwoma rynkami (poza bess─ů, gdzie oczywi┼Ťcie alokacja kapita┼éu nast─Öpuje w obligacje), co potwierdza mniejsza ilo┼Ť─ç transakcji w por├│wnaniu do oryginalnych za┼éo┼╝e┼ä GEM Antonacciego „z reszt─ů ┼Ťwiata” ÔÇô tabela obrazuj─ůca stopy zwrotu i cykliczny przep┼éyw kapita┼éu mi─Ödzy rynkami rozwijaj─ůcymi si─Ö a rozwini─Ötymi https://www.bing.com/images/search?view=detailV2&ccid=%2BlkvvkbU&id=https%3A%2F%2Findependenttrader.pl%2Ffileman%2FUploads%2Ffxmag10.jpg&thid=OIP.-lkvvkbUhpkj-fnECX34lAHaDj&mediaurl=https%3A%2F%2Findependenttrader.pl%2Ffileman%2FUploads%2Ffxmag10.jpg&exph=479&expw=1000&q=przep%c5%82yw+kapita%c5%82u+mi%c4%99dzy+rynkami+rozwini%c4%99tymi+a+rozwijaj%c4%85cymi+si%c4%99&simid=608054694627967615&selectedindex=0&ajaxhist=0&vt=2&sim=11

            2. Jacku i Manik macie racj─Ö godz─Ö si─Ö z tym (bo nie mam innego wyj┼Ťcia, ┼╝e spread przy zakupach ETF ÔÇô ├│w europejskich b─Ödzie wi─Ökszy ni┼╝ w przypadku ETF ameryka┼äskich ale co┼Ť za co┼Ť…
            a) w IKE pracuje mi ca┼éy kapita┼é od pocz─ůtku inwestycji do jej ko┼äca (przy IKZE jest nieco inaczej bo odsuwam w czasie moment zap┼éaty zrycza┼étowego podatku w stawce 10 %, ale uzyskuj─Ö corocznie odliczenie od przychodu ), to jest ogromna korzy┼Ť─ç przy budowaniu d┼éugoterminowej strategii w IKE ÔÇô magia procentu sk┼éadanego dzia┼éa tu idealnie ÔÇô pozbywamy si─Ö obci─ů┼╝enia fiskalnego;
            b) w przypadku zwyk┼éego rachunku maklerskiego musz─Ö corocznie rozliczy─ç zyski (podatek Belki 19%), ba mog─Ö nawet nie mie─ç mo┼╝liwo┼Ťci rozliczenia ca┼éej straty z konkretnego roku, np. je┼╝eli pojawi si─Ö sytuacja, ┼╝e dwa, trzy lata kolejne b─Öd─ů stratne,a zyski w kolejnych latach niewielkie (straty mo┼╝na bowiem rozliczy─ç tylko z ordynacj─ů podatkow─ů w ci─ůgu kolejnych pi─Öciu lat podatkowych nie wi─Öcej ni┼╝ po┼éow─Ö w danym roku podatkowym)
            3. stosuj─Ö tylko i wy┼é─ůcznie ETF-fy akumuluj─ůce dywidend─Ö z replikacj─ů fizyczn─ů. Zar├│wno ETF na S&P 500, rynek obligacji jak i rynki rozwijaj─ůce w tej samej walucie kwotowania np. EUR.
            4. paradoksalnie w przypadku EEM wska┼║nik TER (Total Expence Ratio) wynosi 0,68 %, za┼Ť w przypadku europejskiego EMIM koszt jest mniejszy – 0,18 % !!!! ­čÖé https://www.ishares.com/us/products/239637/ishares-msci-emerging-markets-etf
            5. EMIM jest europejskim ETF- em jednym z najbardziej płynnych.
            6. Przykładowo alokacja według GEM
            a) rynki rozwij─ůce si─Ö EMIM – TER 0,18%
            b) S&P 500 ÔÇô CSPX ÔÇô TER 0,07 %
            c) obligacje ÔÇô EUNA ÔÇô TER 0,10%
            7. odnosz─ůc si─Ö do g┼é├│wnego za┼éo┼╝enia cyklicznego przep┼éywu kapita┼éu mi─Ödzy rynkami rozwini─Ötymi a rozwijaj─ůcymi Ad. 1 oczywi┼Ťcie w strategii nie uwzgl─Ödniam USA jako rynku wiod─ůcego

          • Marcin, mo┼╝esz zdradzi─ç, jaki by┼é CAGR w wersji z emergingsami?

  10. Hej,
    Pojawia si─Ö taki b┼é─ůd:
    „Nie mo┼╝na za┼é─ůdowa─ç danych nazwy licznika, poniewa┼╝ z rejestru odczytano nieprawid┼éowy indeks”
    Co z tym zrobi─ç??
    Pozdrawiam

  11. portfel->strategia-> test i pojawia sie komunikat.
    Nie ma znaczenia kt├│r─ů strategi─Ö wybieram bo wyskakuje ten sam komunikat.

    Próbowałem odinstalować i zainstalować ponownie- bez sukcesu- nadal komunikat.

  12. Dzien dobry, Pane Jacku.
    Jak d┼éugo trzeba czeka─ç na e-mail z oprogramowaniem? My┼Ťla┼éam, ┼╝e link zostanie wys┼éany natychmiast (automatycznie). Ale nie mam tego ­čÖü (r├│wnie┼╝ w spamie). Nie mam tyle cierpiwo┼Ťi ┼╝eby tak d┼éugo czeka─ç ­čÖé

    Witam,
    Anna

    • Cze┼Ť─ç Anna,

      Dzi─Ökuj─Ö za wiadomo┼Ť─ç. ­čÖé Mo┼╝na mi po imieniu m├│wi─ç — Jacek. ­čśë

      Rozumiem, ┼╝e wype┼éni┼éa┼Ť formularz, po kt├│rym dosta┼éa┼Ť info o tym, ┼╝e b─Ödzie mail? Dziwne, poniewa┼╝ w systmie mailingowym adres z kt├│rego piszesz nie pokazuje aby ten formularz by┼é wype┼éniony. Prosz─Ö spr├│buj ponownie, a je┼Ťli nadal nic, to prosz─Ö o maila na jacek@systemtrader.pl.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  13. Cze┼Ť─ç!
    Gratuluje!

    czy jest mo┼╝liwy aby ustali─ç walut─Ö na poziome ETF (np GBP dla CSP1.L notowanie na LSE i dost─Öpny w DM Mbank i Yahoo)?
    Bo w Back Test, mo┼╝na tylko wybiera─ç USD lub EUR i dla wszystkich ETFow.

    Jeszcze raz, dziekuje

    • Hej Piotr,

      Dzi─Öki wielkie! ­čÖé

      Co do waluty ÔÇô jej rola w aplikacji jest czysto symboliczna w gruncie rzeczy. Nie jest ona przeliczana do innych walut. Nie bardzo mam pomys┼é na razie jak to inaczej rozwi─ůza─ç.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  14. Jacku,
    Ja nie dosta┼éem maila z linkiem pomimo wype┼énienia formularza a wype┼éni┼éem go ju┼╝ kilkukrotnie i nadal nic. ­čÖü

    Pozdrawiam
    Daniel

    • Cze┼Ť─ç Daniel,

      Z tego co widz─Ö wys┼éany zosta┼é do Ciebie mail dzi┼Ť przed po┼éudniem, oraz po 21:00. Prosz─Ö sprawd┼║ spam. ­čÖé

      Dzi─Öki i pozdrawiam,
      Jacek

      • Cze┼Ť─ç!

        Mam podobny problem. Wype┼énia┼éem formularz ze skrzynk─ů Gmailow─ů i Microsoftow─ů i na obu nie dostaj─Ö wiadomo┼Ťci ­čÖü Ani do odbiorczej, ani do spamu czy innych kategorii.

        • Hej,

          Faktycznie adresu gmail, pod kt├│rym wys┼éa┼ée┼Ť komentarz, nie jest w systemie mailingowym. Prosz─Ö spr├│buj ponownie. ­čÖé

          Dzi─Öki,
          Jacek

  15. Jacek – gratulacje, tytaniczna praca, chyl─Ö czo┼éa przed ogromem wysi┼éku, kt├│ry musia┼ée┼Ť w to w┼éo┼╝y─ç. System jest przejrzysty i jednocze┼Ťnie bogaty, tyle potrafi─Ö oceni─ç. Natomiast jestem ca┼ékowicie pogubiony co do sposobu, w jaki mo┼╝na ten system wykorzysta─ç, chocia┼╝ sp─Ödzi┼éem ┼éadnych kilka godzin na poznawaniu jego funkcjonalno┼Ťci. Jestem dopiero na samym pocz─ůtku swojej drogi inwestorskiej i domy┼Ťlam si─Ö, ┼╝e jest to wspania┼ée narz─Ödzie dla du┼╝o bardziej zaawansowanych inwestor├│w/trader├│w. Niestety, dla mnie (i przypuszczam, ┼╝e dla wielu innych os├│b zaczynaj─ůcych dopiero swoj─ů przygod─Ö z inwestowaniem) jest to (przynajmniej na razie) narz─Ödzie nieco zbyt skomplikowane. My┼Ťl─Ö, ┼╝e gdyby┼Ť nagra┼é cho─çby kr├│tki, kilkunastominutowy tutorial pokazuj─ůcy praktyczny spos├│b pracy z platform─ů, to wiele rzeczy mog┼éoby si─Ö rozja┼Ťni─ç. Zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e jeste┼Ť bardzo zaj─Öty i z pewno┼Ťci─ů trudno jest Ci znale┼║─ç na to czas, jednak my┼Ťl─Ö, ┼╝e m├│g┼éby┼Ť wtedy przyci─ůgn─ů─ç du┼╝o wi─Öksze grono potencjalnych inwestor├│w, kt├│rzy nie sa jeszcze na zbyt wysokim poziomie wiedzy inwestorskiej.
    Trzymam kciuki za dalsze post─Öpy nad rozwijaniem platformy i bardzo Ci dzi─Ökuj─Ö za dotychczasow─ů prac─Ö nad Twoim blogiem, z kt├│rego czerpi─Ö ca┼éymi gar┼Ťciami.
    Wszyskiego dobrego,
    Darek

    • Hej Darku,

      Dzi─Ökuje za komentarz i dobre s┼éowo. ­čÖé

      Bardzo doceniam tak─ů opini─Ö ÔÇô chc─Ö Ci─Ö zapewni─ç, ┼╝e jednym z moich cel├│w jest popracowanie nad uproszczeniem aplikacji, zw┼éaszcza dla pocz─ůtkuj─ůcych os├│b. Co do materia┼é├│w pomocniczych ÔÇô te┼╝ b─Öd─ů si─Ö pojawia─ç. Oczywi┼Ťcie wszystko wymaga ogromu pracy, ale jestem pewien, ┼╝e za kilka miesi─Öcy b─Ödzie znacznie to lepiej wygl─ůda─ç.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  16. Jacku

    Nie ma ┼╝adnego maila, r├│wnie┼╝ w folderze spam. Przed chwila wype┼éni┼éem ponownie formularz ale tym razem skorzysta┼éem z maila na serwerze pocztowym Microsoftu zamiast WP i tym razem od razu przyszed┼é mail. By─ç mo┼╝e serwery pocztowe WP odrzucaj─ů wiadomo┼Ťci mailowe w Twojego systemu pocztowego. ­čÖü

    • Super — dzi─Öki za info. Tw├│j mail z WP widz─Ö „wisi” jako niepotwierdzony. Nie wiem czy zagrzeba┼é si─Ö w Spamie, bo widnieje jako „dostarczony”… ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  17. Cze┼Ť─ç Jacek,
    ┼Üledz─Ö Twojego bloga tak mniej wi─Öcej od zesz┼éych wakacji , akurat w tym mniej wi─Öcej czasie wypu┼Ťci┼ée┼Ť sw├│j flagowy artyku┼é o strategii GEM. (trafi┼éem na bloga naprawd─Ö przypadkiem)
    Nie b─Öd─Ö oryginalny wzgl─Ödem reszty, wi─Öc tylko napisz─Ö ┼╝e na tak profesjonalnie prowadzonego bloga (zar├│wno pod wzgl─Ödem merytorycznym, stylistycznym, ┼éatwo┼Ťci w wyra┼╝aniu my┼Ťli) nie trafi┼éem jeszcze do tej pory. Dodatkowo super, ┼╝e mo┼╝e w jaki┼Ť spos├│b uda si─Ö by─ç cz─Ö┼Ťci─ů projektu poprzez testowanie Twojego autorskiego software’u. Dzisiaj go pobra┼éem i wiele rzeczy jest dla mnie niejasnych, ale my┼Ťl─Ö ┼╝e w miar─Ö trwania razem z ca┼é─ů spo┼éeczno┼Ťci─ů w tym projekcie coraz wi─Öcej temat├│w b─Ödzie dla mnie klarowniejszych , a i ja mo┼╝e wtedy pos┼éu┼╝─Ö jak─ů┼Ť wskaz├│wk─ů, przynajmniej z punktu widzenia end-usera.
    PS. Fajne jest Twoje za┼éo┼╝enie, ┼╝e ca┼éa idea oraz program nie b─Ödzie dystrybuowany na skal─Ö masow─ů. Tym bardziej ┼Ťwiadczy to o tym , ┼╝e nie chodzi Ci tylko o zysk, ale r├│wnie┼╝ stworzenie dobrego i szytego na miar─Ö produktu.

    • Cze┼Ť─ç Patryk,

      Wielkie dzi─Öki za mi┼é─ů opini─Ö!

      Nie martw si─Ö, ┼╝e wiele rzeczy jest dla Ciebie niejasna. Kolejna wersja, kt├│ra pojawi si─Ö pod koniec czerwca my┼Ťl─Ö, b─Ödzie zawiera┼éa nieco inn─ů koncepcj─Ö okien, tak by zaakcentowa─ç to, co jest istotne, a ukry─ç to, co istotne nie jest (np. wykres nie jest istotny ÔÇô to tylko dodatek).

      Poza tym w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci b─Öd─Ö tworzy┼é nowe materia┼éy edukacyjne, tak by w praktyce pokazywa─ç jak korzysta─ç z narz─Ödzia.

      M├│wi─ůc kr├│tko, my┼Ťl─Ö, ┼╝e z miesi─ůca na miesi─ůc b─Ödziesz si─Ö czu┼é lepiej z narz─Ödziem i ca┼éa koncepcj─ů.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  18. Ju┼╝ jest. Zosta┼é dostarczony dopiero po p├│┼énocy, a dok┼éadnie o godzinie 0:39 wyl─ůdowa┼é w skrzynce odbiorczej.

  19. Nie dzia┼é u mnie ­čÖü
    Podczas uruchamiania pojawia si─Ö blad:… „nie mozna znalesc pliku C:…\system trader TRIAL 0.9.0\data” co robi─ç Panie, co robi─ç?!?

    • Cze┼Ť─ç Grzegorz,

      Mi┼éo Ci─Ö tu wita─ç! ­čÖé

      Kiedy┼Ť zrobi┼éem tak─ů list─Ö dla WIG20/40/80, ale pewnie ju┼╝ nieaktualna. Najpro┼Ťciej jest wej┼Ť─ç na list─Ö komponent├│w, skopiowa─ç np. do Notepad++ i tam wyci─ů─ç co potrzeba. Mo┼╝e w kolejnych wersjach co┼Ť temu zaradz─Ö… ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  20. Dzień dobry
    Pobrałem oprogramowanie niestety mój system jest 32 bitowy czy jest opcja dostania takiej wersji programu?

    Pozdrawiam
    Artur Urbaniak

  21. Jacku!,

    Swietna wiadomo┼Ť─ç, z wypuszczeniem przez Ciebie bety SL.

    Pytasz o feedback i potencjalne kierunki.

    1.
    Wg mnie Ciekawym kierunkiem by┼éaby implementacja konkretnych strategii (np. dob├│r akcji po Momentum) mo┼╝liwe do wykorzystania w ramach IKE / IKZE – wiec bazuj─ůce na GPW.

    Kiedy┼Ť co┼Ť zreszt─ů pisales o lepszym planowaniu strategii w ramach IKE / IKZE na kt├│re pozwoli Twoje oprogramowanie.

    W czasach, gdy brokerzy i GPW notuj─ů rekordowe ilo┼Ťci nowych kont, a stopy procentowe i inflacja s─ů jakie s─ů – takie predefiniowane strategie, bazuj─ůce na sp├│┼ékach GPW, mog─ů by─ç wype┼énieniem luki na rynki i strza┼éem w 10 – czego Ci ┼╝ycze!

    2. Przewidujesz Implementacje importu danych z gogle finance? – Wydaje mi si─Ö ze jest tam wi─Öcej polskich spolek ni┼╝ na yahoo finance. W oczekiwaniu na Twoje oprogramowanie sam zaczalem sobie dlubac cos w oparciu o gogle finance i arkusze gogle, gdzie mo┼╝na to importowa─ç i z tego co zauwazylem – oni maj─ů tam caly WIG – niestety bez NC ­čÖü

    3. Przewidujesz Implementacje importu danych z ze stron http://www.gpw.pl?
    W swietle doboru strategii d┼éugoterminowych na IKE / IKZE – bylaby to wydaje si─Ö pot─Ö┼╝na funkcjonalno┼Ť─ç, je┼Ťli „kilkoma klikni─Öciami” mo┼╝naby by┼éo ┼Ťci─ůgn─ů─ç / zaktualizowa─ç dane o notowaniach sp├│┼éek z GPW.

    • Hej Marcin,

      Dzi─Ökuj─Ö Ci serdecznie za feedback. ­čÖé

      ad 1
      Zgadza si─Ö. W┼éa┼Ťciwie strategia momentum dla akcji jest ju┼╝ na pok┼éadzie (nazwana w artykule jako Zaawnasowane momentum akcji), tylko musz─Ö j─ů lepiej przybli┼╝y─ç.

      ad 2
      O Google Finance nie my┼Ťla┼éem. Dla danych GPW da┼éem mo┼╝liwo┼Ť─ç importu ze Stooq (om├│wi┼éem to m.in. w tym filmie na YouTube). Tam jest te┼╝ NC.

      ad 3
      Mam zaimplementowany mechanizm pobierania danych bezpo┼Ťrednio z GPW, cho─ç nie jest do┼é─ůczony do aplikacji. Jest bowiem k┼éopot z tym, ┼╝eby te dane podda─ç korekcie o dywidendy ÔÇô niestety ci─Ö┼╝ko o takie kompletne dane, zw┼éaszcza dla sp├│┼éek, kt├│rych ju┼╝ nie ma w obrocie. Je┼Ťli kto┼Ť wie jak temat ugry┼║─ç, b─Öd─Ö wdzi─Öczny za info.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  22. Gratulacje! Świetna robota!

    Mam pytanie o strategi─Ö Advanced Equity Momentum. Chia┼ébym j─ů przetestowa─ç na zaczytanych danych ze Stoqq.pl dla wybranych sp├│┼éek GPW. Dane zaczytane, w ustawieniach strategii ustawiam grup─Ö na dane, kt├│re zaczyta┼éem, puszczam test i dostaj─Ö komunikat „Musisz zainstalowa─ç program Norgate Data Updater”. Co robi─Ö ┼║le?

    • Hej Rafa┼é,

      Dzi─Ökuj─Ö za wiadomo┼Ť─ç.

      Sprawdz─Ö to i dam zna─ç. Prawdopodobnie m├│j b┼é─ůd. Na szybko pomog┼éoby pewnie zainstalowanie triala z danymi Norgate.

      EDIT: Sparwdzi┼éem u siebie — to b┼é─ůd po mojej stronie, ju┼╝ go sobie zapisa┼éem. Niestety to oznacza, ┼╝e strategia b─Ödzie do testowania pod koniec czerwca, gdy wydam kolejn─ů wersj─Ö. Przykro mi. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  23. Jacku,
    Niestety, po dwukrotnej próbie pobrania oprogramowania, żaden mail nie przyszedł (również na spam). Podobnie jak u innych osób.
    W ka┼╝dym razie gratuluj─Ö samozaparcia; cel jest ju┼╝ bli┼╝ej ni┼╝ dalej ­čÖé

    Pozdrawiam,
    Maciej

    • Hej Ma─çku,

      Na Tw├│j mail z onet.pl wys┼éa┼éem wiadomo┼Ť─ç — zerknij prosz─Ö, czy dotar┼é. ­čÖé

      W systmie jest oznaczony mail do Ciebie jako „bounced” — onet.pl mnie nie lubi i traktuje jako spamera…

      Pozdrawiam,
      Jacek

  24. Witam Jacek,

    Gratulacje I jako┼Ť mnie to nie dziwi ┼Ťledz─Ö twojego bloga i podcast od poczatku , robisz ┼Ťwietna robote. A co do programu to jak sie dowiedzia┼éem ze nad nim pracujesz to z ut─Ösknieniem czeka┼éem i jest.
    Jeszcze raz gratuluj─Ö i powodzenia w dalszej pracy nad projektem.

    Pozdrawiam serdecznie
    Grzegorz

  25. Dobry inwestor uznaniowy zawsze b─Ödzie mia┼é przewag─Ö nad systematycznym poniewa┼╝ handel to sztuka eliminowania b┼é─Öd├│w pope┼énionych w przesz┼éo┼Ťci dzi─Öki intuicji i do┼Ťwiadczeniu. Niemniej jednak dzi─Öki za dobry materia┼é, fajnie jest by─ç programist─ů :)… zabieram si─Ö za czytanie.

    Pozdrawiam

    • Hej DeltaOne,

      Dzi─Öki za komentarz. ­čÖé

      Oczywi┼Ťcie jest wielu ┼Ťwietnych inwestor├│w uznaniowych. Czy s─ů lepsi? Ja bym raczej powiedzia┼é, ┼╝e inni.

      Problem w tym, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w przegrywa z szerokim rynkiem, nie m├│wi─ůc o jego pobijaniu. I niestety wi─Ökszo┼Ťci inwestorom uznaniowym tylko si─Ö wydaje, ┼╝e mog─ů by─ç lepsi (nadmierna pewno┼Ť─ç siebie).

      Sprawa kolejna, to czas ÔÇô dla Kowalskiego inwestowanie to nie podstawowe zaj─Öcie, tylko spos├│b na zagonienie cz─Ö┼Ťci budowanego kapita┼éu do bardziej wyt─Ö┼╝onej pracy.

      Do mnie przemawiaj─ů s┼éowa Jacka Bogle:

      Z pewno┼Ťci─ů s─ů lepsze strategie inwestycyjne ni┼╝ proste podej┼Ťcie ÔÇ×kup i trzymajÔÇŁ dla ca┼éego rynku. Jestem jednak r├│wnie┼╝ przekonany, ┼╝e liczba gorszych strategii jest niesko┼äczona.

      Doceniam, ┼╝e zawita┼ée┼Ť do mnie na stron─Ö. ­čÖé

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  26. W odpowiedzi na pytania:

    -Jakie nowe strategie inwestycyjne chcecie zobaczy─ç na pok┼éadzie?”
    + The Dragon Portfolio: Domestic Equity (24%), Fixed Income/Bonds (18%), Active Long Volatility (21%), Commodity Trend Following (18%), Physical Gold (19%)

    – Jakie nowe funkcje by┼éyby dla Was przydatne?
    + My┼Ťl─Ö ┼╝e ten temat warto szerzej przedyskutowa─ç w grupie/na forum.

    – Czy wersja oprogramowania ÔÇťbiurkowegoÔÇŁ instalowanego na komputrze jest dla Was ograniczeniem (i jest to pow├│d, aby z niego nie korzysta─ç)
    + Nie jest – z kilku powod├│w: osobi┼Ťcie nie widz─Ö potrzeby na chwil─Ö obecn─ů tworzenia wersji webowej/mobilnej. Bardziej skupi┼ébym si─Ö na rozwoju funkcjonalno┼Ťci, stabilno┼Ťci obecnej wersji. Narz─Ödzie nie jest dedykowane do day trading. Na macOS mo┼╝na program uruchomi─ç na symulacji Windows.

    – Czy oprogramowanie nie jest dla Was zbyt skomplikowane?
    + Proste i przyjazne. Ci─Ö┼╝ko stworzy─ç „one size fits all”, ale poprawki, pomys┼éy, idee na polepszenie GUI czy funkcjonalno┼Ťci, my┼Ťl─Ö ┼╝e warto przedyskutowa─ç na szerszym forum.

    – Czy chcecie miejsca, w kt├│rym skupia┼éaby si─Ö spo┼éeczno┼Ť─ç wok├│┼é tego oprogramowania (grupa na FacebookÔÇÖu, zamkni─Öte forum)?
    + oh yes! My┼Ťl─Ö, ┼╝e grupa na Reddit/innym narz─Ödziu, kt├│re pozwala┼éoby na utrzymaniu dobrej struktury dyskusji jest ┼Ťwietnym pomys┼éem. Generalnie my┼Ťl─Ö, ┼╝e du┼╝a warto┼Ť─ç dodana mo┼╝e przyj┼Ť─ç od do┼Ťwiadczonych u┼╝ytkownik├│w/ekspert├│w. Dodatkowo miejsce do raportowania b┼é─Öd├│w – mo┼╝e jaki┼Ť prosty ticketing system podobny do Jira?

    Widz─Ö, ┼╝e zapowied┼║ kolejnej wersji ju┼╝ za par─Ö tygodni – bardzo agile ­čśë gratulacje i powodzenia w rozwoju projektu.

    • Hej Wojciech,

      Mega wielkie dzi─Öki za warto┼Ťciowy komentarz.

      1/ Co do strategii kwestia rozbija si─Ö w┼éa┼Ťciwie o dane. Dlaczego zale┼╝y Ci na tej strategii?
      2/ Forum planuj─Ö, ale poniewa┼╝ krucho u mnie z czasem, najpro┼Ťciej by┼éoby zrobi─ç to na FB w formie grupyÔÇŽ
      3/ Tak ÔÇô na macOS uruchamia┼éem ST w Parellels. Wi─Öc ÔÇ×da si─ÖÔÇŁ. Tworzenie wersji na macOS jest do┼Ť─ç skomplikowan─ů operacj─ů, wi─Öc pewnie bra┼ébym bardziej pod uwag─Ö wersj─Ö webow─ůÔÇŽ
      4/ Oprogramowanie b─Ödzie nieco prostsze mam nadziej─Ö z kolejnymi wydaniami.
      5/ JIRA u mnie ju┼╝ ┼Ťmiga ÔÇô chyba na razie wystarczy mi ogarnianie maili i wklepywanie przefiltrowanych issues.
      6/ No projekt jest Agile mo┼╝na powiedzie─ç. ­čśë

      Raz jeszcze bardzo dzi─Ökuj─Ö za cenne uwagi. Doceniam!

      Pozdrawiam,
      Jacek

  27. Przy portfelu El-Eriana jest b┼é─ůd. Klasy aktyw├│w sumuja si─Ö do 85 %.

    • Hej Piotrze,

      Tak, dzi─Ökuj─Ö za wychwycenia b┼é─Ödu i gratuluj─Ö czujno┼Ťci. ­čÖé

      To jakie┼Ť fatum, bo w oryginale portfel Mohameda r├│wnie┼╝ nie sumuje si─Ö do 100% o czym wspomina┼é Meb Faber. B─Ödzie poprawione w nast─Öpnym opisie aplikacji, a artyku┼é jest ju┼╝ poprawiony. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  28. Hej Jacku,
    genialna sprawa z oprogramowaniem.
    Dzi─Öki za to co robisz dla ludzi!
    W zwi─ůzku z programem chcia┼éem
    zapyta─ç tylko o jedn─ů rzecz, a mianowicie w kt├│rym miejscu mog─Ö wpisa─ç wysoko┼Ť─ç op┼éaty za zarz─ůdzanie ETF-em w przypadku konta IKE oraz w sytuacji gdy dotyczy to inwestycji poza kontem IKE?
    Czytaj─ůc powy┼╝sze komentarze ju┼╝ wiem, ┼╝e prowizj─Ö 0,29 % tytu┼éem kupna i sprzeda┼╝y b─ůd┼║ inn─ů mog─Ö wrzuci─ç w ÔÇ×po┼Ťlizg cenowyÔÇŁ, natomiast jak to wygl─ůda z coroczn─ů op┼éat─ů za zarz─ůdzanie funduszem ?
    Pozdrawiam

    • Hej Bartosz,

      Dzi─Öki za komentarz! ­čÖé

      Op┼éat za zarz─ůdzanie nie trzeba wpisywa─ç, poniewa┼╝ one s─ů uwzgl─Ödnione w wycenie samego ETF. Chyba, ┼╝e korzystasz z danych indeksu, a nie ETF ÔÇô wtedy faktycznie tego obecnie nie da si─Ö zrobi─ç.

      Dla przyk┼éadu wrzuci┼éem na wykres jak wygl─ůda indeks S&P 500 (z dywidendami, SPXTR, kolor pomara┼äczowy) vs. ETF SPY na ten indeks (kolor czarny). Za ostatnie 25 lat stopa zwrotu indeksu to 947%, a ETF 920% — nie jest to kolosalna r├│┼╝nica. Przy czym op┼éaty kiedy┼Ť by┼éy wy┼╝sze, wi─Öc przy obecnych op┼éatach niekt├│re ETF s─ů wr─Öcz za darmo.

      https://systemtrader.pl/wp-content/uploads/2020/05/sc.png

      Pozdrawiam,
      Jacek

  29. Witam,
    Jestem pierwszy raz na tej stronie, trafi┼éem tutaj z KFN Micha┼éa Szafra┼äskiego, chcia┼ébym spr├│bowa─ç aplikacji, ale korzystam z Mac wi─Öc wymaga to ode mnie dodatkowej uwagi, aby to zrobi─ç, jak zdob─Öd─Ö si─Ö na postawienie wirtualki to dla zna─ç jak u┼╝ywa mi si─Ö┬ásamej aplikacji. Pisz─Ö posta, poniewa┼╝ pod koniec pyta┼ée┼Ť o feedback.

    Pozdrawiam
    Michał Kurdziel

    • Cze┼Ť─ç Micha┼é,

      Wielkie dzi─Öki za komentarz i ch─Ö─ç pomocy w testowaniu. My┼Ťl─Ö, ┼╝e niebawem b─Ödziemy mie─ç okazj─Ö spotka─ç si─Ö r├│wnie┼╝ w ramach projektu KFN u Micha┼éa Szafra┼äskiego. ­čÖé

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  30. B─Öd─Ö dobrym testerem. Jestem zdeterminowany, ┼╝eby zrobi─ç co┼Ť ze swoimi pieni─Ödzmi, ┼╝eby nie marnowa┼éy si─Ö na lokatach, kt├│re nie dor├│wnuj─ů nawet inflancji. Jednocze┼Ťnie nie lubi─Ö inwestowania, wol─Ö skupia─ç si─Ö na swoim rozwoju i podnoszeniu zarobk├│w. Poszukuj─Ö narz─Ödzi, kt├│re umo┼╝liwi─ů mi minimalnym nak┼éadem czasu i zaanga┼╝owania umys┼éowego chocia┼╝by ochroni─ç si─Ö przed chwiejno┼Ťci─ů ┼Ťwiata finansowego. Tak┼╝e bior─Ö si─Ö za pobieranie ­čÖé

    • Hej Jakub,

      Dzi─Öki serdeczne za komentarz! ­čÖé

      Bardzo dojrza┼ée podej┼Ťcie do tematu, gratuluj─Ö. Przy czym o ile jak najbardziej proces inwestycyjny mo┼╝e (powinien) by─ç prosty, a dobre narz─Ödzie w tym mo┼╝e jak najbardziej pom├│c, o tyle trzeba jeszcze odrobi─ç zadanie domowe, by z dyscyplin─ů m├│c zrealizowa─ç obrany plan. To niestety jest trudne.

      Przyk┼éad (to nie sugestia do u┼╝ywania) prostej, wr─Öcz banalnej strategii, kt├│ra zajmie dos┼éownie 5 minut w roku jest opisana cho─çby w tym mini artykule i filmie. To tylko dla inspiracji. ­čÖé

      Pozdrawiam serdecznie i ┼╝ycz─Ö powodzenia!
      Jacek

  31. Jacku
    Czy Ty w swoich inwestycjach korzystasz z jaki┼Ť strategii portfeli pasywnych przedstawionych w oprogramowaniu System Trader czy raczej preferujesz bardziej aktywne portfele inwestowania?

    • Hej Daniel,

      Nie, ale chc─Ö wdro┼╝y─ç co┼Ť takiego dla cz─Ö┼Ťci portfela. W┼éa┼Ťciwie ju┼╝ obecnie nawet mam, cho─çby w postaci z┼éota, ale to nie jest jeszcze portfel sta┼éy jak pokazuj─Ö, tylko uzupe┼énienie portfela aktywnego.

      Teraz mam ju┼╝ inne do┼Ťwiadczenia ni┼╝ ponad 10 lat temu, ale gdybym w 2007 roku za┼éo┼╝y┼é portfel sta┼éy, zaj─ů┼é si─Ö czym┼Ť innym, to pewnie wynik mia┼ébym nie gorszy, a mo┼╝e nawet lepszy, ni┼╝ pope┼éniaj─ůc wiele b┼é─Öd├│w po drodze w walce z rynkiem. Z drugiej strony nie nauczy┼ébym si─Ö tak wielu rzeczy. Chodzi mi jednak o to, ┼╝e je┼Ťli kto┼Ť nie chce zaprz─ůta─ç sobie g┼éowy rynkami, to portfel sta┼éy jest ┼Ťwietnym rozwi─ůzaniem — przynajmniej do rozwa┼╝enia. ­čÖé

      Obecnie sk┼éaniam si─Ö ku temu by w portfelu mie─ç cz─Ö┼Ť─ç aktywn─ů (momentum, mean reversion), cz─Ö┼Ť─ç w value (np. trzymaj─ůc akcje BRK), a na koniec w┼éa┼Ťnie cz─Ö┼Ť─ç pasywn─ů (np. Harry Browne).

      Pozdrawiam,
      Jacek

  32. Hej Jacku,

    Jakie s─ů Twoje do┼Ťwiadczenia z danymi z Yahoo i Stooqa?
    Kt├│re s─ů lepsze jako┼Ťciowo?

    Trzeba na co┼Ť uwa┼╝a─ç czy s─ů wiarygodne?

    Artur

    • Hej Artur,

      Z danymi ze Stooq nie mam do┼Ťwiadcze┼ä. Z Yahoo bywa r├│┼╝nie. Zdarza si─Ö, ┼╝e co┼Ť zmieniaj─ů u siebie i dane mog─ů si─Ö nie pobiera─ç w og├│le. M├│wi─ůc kr├│tko ÔÇô nie ma ┼╝adnej gwarancji. ­čÖé

      S┼éysza┼éem dobr─ů opini─Ö o EOD Historical Data — ale to dane p┼éatne.

      Dodam, ┼╝e w obu przypadkach ST pobiera dane skorygowane (w przypadku Yahoo korekt─Ö robi─Ö sam, bo w oryginale jest tylko informacja o dywidendach, bez korekty cen).

      Osobi┼Ťcie korzystam z danych Norgate (ale tam s─ů tylko ameryka┼äskie ETF).

      Pozdrawiam,
      Jacek

  33. Hej,
    nie wiem czy pisa┼éem ale oprogramowanie jest super… klikam i na razie nie widz─Ö b┼é─Öd├│w. Dwie kwestie (taka kosmetyka):
    1. W ka┼╝dym portfelu, kt├│ry jest w programie przyda┼éby si─Ö przycisk „reset”, kt├│ry doprowadza portfel do stanu pocz─ůtkowego(domy┼Ťlnego).
    2. Czy jak wypu┼Ťcisz nowsz─ů wersj─Ö, to portfele, kt├│re stworzy┼éem zostan─ů bezpowrotnie usuni─Öte? Czy trzeba je przed instalacj─ů wyeksportowa─ç?
    pozdrawiam
    Łukasz

    • Hej ┼üukasz,

      Dzi─Öki za komentarz i mi┼é─ů opini─Ö! ­čÖé

      ad 1 ÔÇô pomy┼Ťl─Ö o tym jak by to zrealizowa─ç. W sumie mo┼╝na wszystkie wyeksportowa─ç i w razie potrzeby zaimportowa─ç. Zanotowane na li┼Ťcie rzeczy do zrobienia.

      ad 2 ÔÇô o ile nie zmieni si─Ö struktura danych, b─Ödzie mo┼╝na instalowa─ç kolejn─ů wersj─Ö na obecnej, wi─Öc wszystko by zosta┼éo. Przy czym aplikacja si─Ö mocno rozwija, wi─Öc tego nie gwarantuj─Ö na 100%.

      ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  34. Jacku,

    Dobrze rozumiem, że w tej chwili ST obsługuje 3 strategie:
    1. Equity Momentum (Aktywne)
    2. Dual Momentum (Aktywne)
    3. Pie Chart Investing (Pasywne)

    1) I na podstawie ich mechanizmu działania możemy tworzyć własne portfele wedle tego co chcemy by się w nich znalazło?

    2) Czy jest opcja w programie, kt├│ra przypomina nam o konieczno┼Ťci zmiany alokacji je┼╝eli dana strategia tego wymaga?

    3) W zak┼éadce „Historia rebalansowania” trzeba klika─ç ka┼╝d─ů pozycj─Ö pojedynczo by zobaczy─ç co si─Ö zmieni┼éo. Mo┼╝e da rad─Ö to jako┼Ť przedstawi─ç w samej tabeli (jaki┼Ť tooltip)?

    Fajnie gdyby by┼é tam te┼╝ filtr i mo┼╝na by┼éo wy┼Ťwietli─ç tylko daty, w kt├│rych dochodzi┼éo do zmiany. (Poka┼╝ tylko zmiany alokacji)

    Artur

    • Hej Artur,

      Dzi─Öki za rzeczowe uwagi. ­čÖé

      ad 1 ÔÇô tak, dok┼éadnie ÔÇô to s─ů takie ÔÇ×szablonyÔÇŁ mo┼╝na powiedzie─ç.

      ad 2 ÔÇô nie ma ÔÇ×przypominaczaÔÇŁ, trzeba uruchomi─ç ponownie symulacje z bie┼╝─ůcymi danymi. Tam w zak┼éadce ÔÇ×Historia rebalansowaniaÔÇŁ jest pokazane co trzeba kupi─ç/sprzeda─ç. Z pewno┼Ťci─ů ten aspekt oprogramowania b─Ödzie musia┼é by─ç poszerzony/usprawniony.

      ad 3 ÔÇô mo┼╝e tu b─Ödzie ekran ÔÇ×master/slaveÔÇŁ, ┼╝eby od razu zwarto┼Ť─ç wiersza pojawia┼éa si─Ö obok. Co do filtra ÔÇô racja, postaram si─Ö to rozbudowa─ç. Generalnie ca┼éa zak┼éadka jest to rozbudowy. ­čÖé

      Dzi─Öki i pozdrawiam,
      Jacek

  35. Jacku,


    ÔÇô ad 2 ÔÇô nie ma ÔÇ×przypominaczaÔÇŁ, trzeba uruchomi─ç ponownie symulacje z bie┼╝─ůcymi danymi. Tam w zak┼éadce ÔÇ×Historia rebalansowaniaÔÇŁ jest pokazane co trzeba kupi─ç/sprzeda─ç.

    Czy je┼╝eli uruchomi─Ö ponownie symulacj─Ö ostatniego dnia miesi─ůca w po┼éowie dnia to poka┼╝e mi co mam kupi─ç/sprzeda─ç? Czy trzeba czeka─ç na zamkni─Öcia dnia i rebalancing zrobi─ç dopiero w 1. dzie┼ä miesi─ůca?

    Artur

    • Artur, je┼Ťli s─ů dane z tego dnia (cho─çby bliskie zamkni─Öcia — dzienne notowania mo┼╝na pobiera─ç r├│wnie┼╝ przed zamkni─Öciem w Yahoo), to wtedy od razu mo┼╝na widzie─ç co trzeba zrobi─ç w portfelu.

      Jacek

  36. Jacku
    Co do propozycji nowych funkcji w oprogramowaniu.
    Mo┼╝e warto by by┼éo wprowadzi─ç do strategii opr├│cz kapita┼éu pocz─ůtkowego r├│wnie┼╝ kwot─Ö jak─ů dop┼éacamy do portfela co pewien czas np. raz w roku?
    Cz─Östo jest tak, ┼╝e na pocz─ůtek dysponujemy pewnym kapita┼éem pocz─ůtkowym ale mam r├│wnie┼╝ systematyczne nadwy┼╝ki, kt├│re mo┼╝emy przeznacza─ç na dop┼éacanie do portfela.

    • Hej Daniel,

      Dzi─Öki za uwagi. ­čÖé

      Tak ÔÇô oczywi┼Ťcie, jest to w planie (forma Dollar Cost Averaging, DCA). My┼Ťl─Ö te┼╝ o czym┼Ť bardziej zaawansowanym, tzw. equity line trading ÔÇô dop┼éaty do konta w chwili… du┼╝ych obsuni─Ö─ç w portlelu.

      Jest te┼╝ w planie opcja w drug─ů stron─Ö ÔÇô gdyby kto┼Ť chcia┼é by─ç rentierem i wyp┼éaca─ç kas─Ö regularnie. ­čÖé

      W kolejnej wersji jeszcze tego raczej nie zd─ů┼╝─Ö zrobi─ç. ­čÖü

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • To s─ů super pomys┼éy. Jeden ze znajomych kt├│remu pokaza┼éem program to pierwsze o co zapyta┼é to jak ustali─ç kwot─Ö sta┼éej wp┼éaty a potem po x latach renty.

      • Zdecydowanie jedna z wa┼╝niejszych opcji jak─ů mo┼╝esz umie┼Ťci─ç na li┼Ťcie.

  37. Mi na ten moment brakuje wykresu benchmarku przy generowaniu strategii.

    Jest tylko porównanie w tabelce, a fajnie by było porównać na wykresie jak zachowywała się strategia przy hossie/ bessie w stosunku do benchmarku.

    A idea┼éem to by┼éoby mo┼╝liwo┼Ť─ç por├│wnania dw├│ch strategii.
    Teraz kopiuj─Ö wykresy do photoshopa i nak┼éadam na siebie ­čśë

    Artur

    • Benchmark na wykresie jest w planie. ­čÖé

      R├│wnie┼╝ CAGR krocz─ůcy: 2-, 3-, 5-, 10- 15-letni.

      Teraz si─Ö niestety mocno zagrzebali┼Ťmy w upgradzie biblioteki graficznej, ale w efekcie aplikacja b─Ödzie lepiej zorganizowana w kolejnej wersji. Wizualnie b─Ödzie du┼╝o zmian. Nie wiem czy uda mi si─Ö do┼éo┼╝y─ç z tego powodu now─ů strategi─Ö do ko┼äca czerwca… ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  38. Gratuluj─Ö aplikacji.
    Grupa na Fb bardzo by się przydała.

    Pewnie masz sporo uwag ale je┼Ťli mo┼╝na to i ja dodam swoj─ů.
    W okienkach z symbolami przydało by sie zawężanie wyszukiwania po wpisaniu kilku liter a nie tylko jednej jak jest obecnej.
    Ułatwiło by to poruszanie się przy dużej liczbie walorów.

  39. Swoj─ů drog─ů chyba jeszcze nikt o tym nie wspomnia┼é, ale planuj─Ö doda─ç w nowej wersji korekt─Ö stopy zwrotu o inflacj─Ö. Co prawda o inflacj─Ö w USA, ale i tak przy symulacji strategii d┼éugoterminowej daje to sporo do my┼Ťlenia.

    ­čÖé

  40. Hej Jacku,

    po pierwsze OGROMNE UK┼üONY, Tw├│j program (jak i blog) to absolutnie niesamowita sprawa dla inwestor├│w. Jestem przekonany, ┼╝e dzi─Öki Tobie wiele os├│b w dalekiej przysz┼éo┼Ťci b─Ödzie obrzydliwie bogatych ­čÖé

    Z niecierpliwo┼Ťci─ů czekam na korekt─Ö o inflacj─Ö, ale r├│wnie┼╝ modu┼é podatkowy, ┼╝eby nie by┼éo tak r├│┼╝owo przy r├│┼╝nych symulacjach…

    Mam jeszcze pytanie odno┼Ťnie flagi „USA jako rynek wiod─ůcy” w strategii GEM. Jak to dzia┼éa? Szczerze m├│wi─ůc my┼Ťla┼éem, ┼╝e b─Öd─Ö mia┼é identyczne wyniki dla poni┼╝szych przypadk├│w:
    1. odznaczam flag─Ö w standardowym podej┼Ťciu
    2. przewrotnie w rubryce „USA” wstawi─Ö ex-US, a w „ex-US” wstawi─Ö S&P 500.

    • Hej Maciej,

      Dzi─Öki za komentarz i przychyln─ů ocen─Ö. ­čÖé

      My┼Ťl─Ö, ┼╝e wielu inwestor├│w (nie wy┼é─ůczaj─ůc kiedy┼Ť mnie w przesz┼éo┼Ťci), szuka drogi na skr├│ty. Tymczasem sekret, je┼Ťli tak to mo┼╝na uj─ů─ç, polega na procencie sk┼éadanym i wytrwa┼éo┼Ťci. Wi─Öc tu staram si─Ö to podkre┼Ťla─ç, ┼╝eby kto┼Ť przypadkiem nie pomy┼Ťla┼é, ┼╝e uruchomi z jednej strony oprogramowanie, a z drugiej strony b─Öd─ů sypa┼éy si─Ö tylko pieni─ůdze, du┼╝o pieni─Ödzy.

      Co do USA — wynika to z badania International Stock Return Predictability: What is the Role of the United States?, ┼╝e rynek USA jest tzw. wiod─ůcym rynkiem akcji na ┼Ťwiecie. Dotychczas nie by┼éo d┼éugich okres├│w, kiedy USA by┼éy w bessie, a reszta ┼Ťwiata w hossie. Je┼Ťli wi─Öc ta opcja jest zaznaczona, to nawet gdyby w drugiej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata by┼éa hossa, my b─Ödziemy w obligacjach, je┼Ťli rynek akcji w USA jest pod wod─ů.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  41. Cze┼Ť─ç Jacku,
    Dzi─Öki za ┼Ťwietny program, zamierzam korzysta─ç do pomocy przy inwestowaniu. Mam jedno pytanie i jedn─ů sugesti─Ö:
    1) wspomnia┼ée┼Ť, ┼╝e w DM BO┼Ü mo┼╝na wymieni─ç walut─Ö na inn─ů – jak to dok┼éadnie zrobi─ç? przetrz─ůsn─ů┼éem platform─Ö i nie widz─Ö. Tzn. wiem, ┼╝e przy zakupie aktyw├│w z zagranicy nast─Öpuje przewalutowanie, ale jak zrobi─ç konwersj─Ö np. na EUR bez jednoczesnego dokonywania zakupu?
    2) By┼éoby super gdyby┼Ť w swoich artyku┼éach/nagraniach skupi┼é si─Ö bardziej na takich instrumentach, kt├│re s─ů dost─Öpne dla przeci─Ötnego inwestora z Polski i doradzi┼é np. jakie ETFy dost─Öpne w polskich domach maklerskich mo┼╝na zastosowa─ç w poszczeg├│lnych strategiach (szczeg├│lnie interesuj─ůca jest strategia GEM). Wiem, ┼╝e masz dost─Öp do ETF-├│w bezpo┼Ťrednio z rynku USA, ale zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w nie ma takiej mo┼╝liwo┼Ťci, wi─Öc nie mog─ů w prosty spos├│b wcieli─ç w ┼╝ycie przedstawianych przez Ciebie strategii.

    • Cze┼Ť─ç Piotr,

      Dzi─Ökuj─Ö za komentarz. ­čÖé

      ad 1
      Po zalogowaniu si─Ö do konta BO┼Ü, zak┼éadka Dyspozycje -> Inne -> Inne wnioski -> Dyspozycja wymiany walutowej. Tam mo┼╝na wymieni─ç walut─Ö z jednej na drug─ů.

      ad 2
      Dzi─Ökuj─Ö za t─Ö uwag─Ö. Ci─Ö┼╝ko stworzy─ç materia┼é jednoznacznie m├│wi─ůcy kt├│re konkretnie ETF dobra─ç do portfela, bo mog─ů by─ç r├│┼╝nice pomi─Ödzy brokerami. Ale nagram prosty materia┼é na YouTube jak wyszukiwa─ç ETF z poziomu portalu justETF.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  42. Cze┼Ť─ç,
    Na wst─Öpie chcia┼éem podzi─Ökowa─ç za Twoj─ů prac─Ö. Jako pocz─ůtkuj─ůcy inwestor szukaj─ůcy strategi inwestycyjnej chyba lepiej trafi─ç nie mog┼éem:).
    Mam tylko jedno pytanie. Planujesz stworzy─ç w programie mo┼╝liwo┼Ť─ç samodzielnego tworzenia strategi i testowania? Inaczej mo┼╝liwo┼Ť─ç tworzenia w┼éasnych skrypt├│w i ewentualne dzielenie si─Ö nimi w ramach spo┼éeczno┼Ťci ST?
    Poazdrawiam

    • Cze┼Ť─ç Imienniku,

      A jak chcia┼éby┼Ť by taki j─Özyk wygl─ůda┼é?

      Sam podchodziłem do tematu i napisanie specjalistycznego DSLa jest trudne (przynajmniej dla mnie)

      Tak by z jednej strony by┼é ┼éatwy w u┼╝yciu, a z drugiej dawa┼é faktyczne mo┼╝liwo┼Ťci tworzenia bardziej z┼éo┼╝onych strategii.

      Natomiast sam pomys┼é z budowaniem community i wymian─ů algorytm├│w jest bardzo fajny i mi si─Ö podoba. Chod┼║ mo┼╝e to troch─Ö sztuka dla sztuki. Jacek nie wierzy ┼╝e kto┼Ť pobije GEM ­čÖé
      (┼╝art!)

      Artur

      • ­čÖé

        Jacek my┼Ťli, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi nie chce brudzi─ç sobie r─ůk programowaniem. I taki ST ma by─ç gestem w ich stron─Ö w┼éa┼Ťnie.

        GEM zosta┼é ju┼╝ pobity ostatnio przez S&P 500. ­čÖé

        • Dzi─Ökuj─Ö za odpowied┼║
          Nie mam poj─Öcia jak mia┼é by wygl─ůda─ç taki j─Özyk­čśë. Mo┼╝e jaki┼Ť system bloczk├│w kt├│re mo┼╝na ┼╝e sob─ů w jaki┼Ť spos├│b konfigurowa─ç bez potrzeby stricte programowania. Ale rozumiem podej┼Ťcie Jacka.
          Jeszcze raz dzi─Öki za odpowied┼║.

          Pozdrawiam

    • @Artur
      Dzi─Öki za komentarz. Nie planuj─Ö doda─ç j─Özyka skryptowego do aplikacji. Du┼╝o jest takich aplikacji na rynku. Wymagaj─ů one jednak ju┼╝ pewnych technicznych umiej─Ötno┼Ťci podstaw programowania. Ale b─Ödzie coraz wi─Öcej strategii wbudowanych w ST, kt├│re mo┼╝na b─Ödzie dopasowa─ç do siebie i testowa─ç.

      ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

Napisz sw├│j komentarz

Zaprojektuj sw├│j portfel inwestycyjny

ST to oprogramowanie, kt├│re w prosty spos├│b pozwoli Ci dobra─ç strategi─Ö inwestycyjn─ů, spe┼éniaj─ůc─ů Twoje potrzeby i wymagania.