Dzi┼Ť ju┼╝ chyba wszyscy, co maj─ů jakikolwiek kontakt z rynkami finansowymi, s┼éyszeli o ETF, czyli Exchange Traded Fund. Za┼éo┼╝enie by┼éo genialne w swojej prostocie — stworzy─ç fundusz inwestycyjny, kt├│ry nie b─Ödzie stara┼é si─Ö walczy─ç z rynkiem, tylko go na┼Ťladowa─ç. Ma to sens, poniewa┼╝ na przestrzeni lat, wi─Ökszo┼Ť─ç funduszy inwestycyjnych aktywnie zarz─ůdzanych przez specjalist├│w przegrywa z rynkiem. Zatem kupienie na przyk┼éad koszyka sp├│┼éek wchodz─ůcych do indeksu WIG20, tak by replikowa─ç ten indeks, daje nam bardzo du┼╝─ů szans─Ö na pobicie wi─Ökszo┼Ťci aktywnie zarz─ůdzanych funduszy inwestycyjnych na rynku. Koncepcja prosta, jej realizacja w praktyce jest jednak trudna, a dla wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w indywidualnych wr─Öcz bardzo trudna lub niemo┼╝liwa cho─çby z powodu niewystarczaj─ůcego kapita┼éu.

ETF zachowuje zalety klasycznego funduszu inwestycyjnego, czyli dysponuj─ůc niewielkim kapita┼éem, inwestor ma ┼éatwy dost─Öp do szerokiej dywersyfikacji na rynku i jest zwolniony z podejmowania samodzielnych decyzji inwestycyjnych. Usuwa jednak wiele bol─ůczek jakie trapi─ů klasyczne fundusze inwestycyjne.

Koncepcja ETF pozwala, przynajmniej w teorii, zast─ůpi─ç specjalist─Ö aktywnie zarz─ůdzaj─ůcego portfelem funduszu przez komputer — w ko┼äcu chodzi o mechaniczn─ů replikacj─Ö, czyli na┼Ťladowanie indeksu gie┼édowego. Dodatkowo ETF jest dost─Öpny w obrocie gie┼édowym jak zwyk┼éa akcja, kt├│r─ů mo┼╝na kupi─ç i sprzeda─ç w dowolnym momencie podczas sesji. To wszystko za┼Ť pozwala znacz─ůco obni┼╝y─ç koszty funduszu, w efekcie dostarczaj─ůc lepszy wynik inwestorowi.

Niestety wraz z rozwojem rynku ETF, powsta┼éo z czasem wiele produkt├│w, kt├│re poza opakowaniem nie maj─ů wiele wsp├│lnego z oryginaln─ů koncepcj─ů tego typu funduszy. Niewiedza mo┼╝e jednak sporo kosztowa─ç, je┼Ťli mamy w g┼éowie tylko prosty obraz, przedstawiaj─ůcy ETF jako produkt tani i bezpieczny. W tym odcinku wszystko postaram si─Ö wyja┼Ťni─ç w przyst─Öpny spos├│b.

OGRANICZONY DOST─śP DO NIEKT├ôRYCH ETF Na skutek tzw. regulacji MIFID II, inwestorzy w Polsce mog─ů mie─ç ograniczony dost─Öp do instrument├│w pochodnych (w tym ETF) notowanych na gie┼édach poza UE.

PORADA Je┼Ťli nie masz du┼╝ej wiedzy finansowej, a chcesz mimo tego inwestowa─ç w ETF, to ogranicz si─Ö do najprostszych tracker├│w na┼Ťladuj─ůcych indeksy. Dobrze, aby portfel ETF zawiera┼é to, co na┼Ťladuje (np. akcje indeksu, kt├│ry odwzorowuje). Unikaj produkt├│w typu smart-beta/strategic, ETF odwr├│cone czy lewarowane, chyba, ┼╝e na prawd─Ö wiesz co robisz.

UWAGA Inwestowanie jest trudniejsze, ni┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç z nas my┼Ťli. Przyk┼éadowo firma Vanguard ze swoim flagowym ETF S&P 500 Index Fund poda┼éa kiedy┼Ť, ┼╝e w pewnym okresie 15 lat ┼Ťrednia stopa zwrotu wynosi┼éa 5% rocznie. Czyli je┼Ťli by kupi─ç na pocz─ůtku tego okresu fundusz (indeks) i trzyma─ç ca┼éy czas w portfelu, osi─ůgn─Öliby┼Ťmy w┼éa┼Ťnie tak─ů roczn─ů stop─Ö zwrotu. Niestety, przeci─Ötna stopa zwrotu dla inwestor├│w wynosi┼éa niemal 50% mniej w wyniku z┼éego timingu: inwestorzy mieli tendencj─Ö do sprzedawania przy wielkich spadkach i kupowania na historycznych szczytach. Psychologia behawioralna w pigu┼éce.

W tym odcinku

  • Co to jest ETF i dlaczego jest to interesuj─ůcy produkt?
  • Replikacja fizyczna, a replikacja syntetyczna — co to jest i na co nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö?
  • Zalety i wady ETF
  • Co to jest ETN i czym r├│┼╝ni si─Ö od ETF
  • Ryzyka zwi─ůzane z inwestowaniem w ETF i ETN
  • Dlaczego ETF jest ta┼äszy od klasycznych funduszy inwestycyjnych
  • Rodzaje ETF
  • Co to jest ETF odwr├│cony (ang. inverse) i dlaczego lepiej go unika─ç?
  • Co to jest ETF lewarowany i dlaczego lepiej go unika─ç?
  • Gdzie i jak mo┼╝na kupi─ç ETF

Przydatne linki

ETF w praktyce, czyli prosta strategia dla globalnego rynku akcji i obligacji

Inwestowanie mo┼╝e by─ç nie tylko proste, ale nie musi zabiera─ç te┼╝ masy czasu. Przedstawiam prost─ů strategi─Ö, kt├│ra za ostatnie 70 lat zarabia┼éa przeci─Ötnie 15% rocznie.

Czytaj dalej Ôćĺ

Grzechy główne inwestorów

W┼éa┼Ťciwie sprowadzaj─ů si─Ö one do braku wypracowanej strategii inwestycyjnej, lub braku dyscypliny w pod─ů┼╝aniu za ni─ů, je┼Ťli takow─ů posiadamy. Temat rzeka to za┼Ť skuteczno┼Ť─ç ewentualnej strategii. Poni┼╝ej gar┼Ť─ç problem├│w jakie trapi─ů wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w indywidualnych:

  • Zbyt emocjonalna reakcja na rynkow─ů zmienno┼Ť─ç
  • Loteryjny styl poszukiwania papier├│w warto┼Ťciowych o du┼╝ej zmienno┼Ťci, przy braku kontroli ryzyka na poziomie portfela
  • Zbyt du┼╝a pewno┼Ť─ç siebie
  • Nadmierna aktywno┼Ť─ç rynkowa
  • Brak wiedzy

Inwestowanie jest proste, ale nie jest łatwe.

–Warren Buffett

Dlaczego koszt, jaki ponosimy w trakcie inwestowania jest tak istotny?

Mo┼╝e niech przem├│wi─ů liczby (dla uproszczenia przekazu w zaokr─ůgleniu). Wyobra┼║my sobie, ┼╝e inwestujemy 100 000 PLN. Za┼é├│┼╝my te┼╝, ┼╝e rocznie nasza stopa zwrotu z inwestycji wynosi 6%. W takim wariancie po 25 latach inwestowania nasza kwota uro┼Ťnie do 430 000 PLN.

A co, gdyby┼Ťmy po drodze musieli ponie┼Ť─ç koszt za zarz─ůdzanie nasz─ů inwestycj─ů w wysoko┼Ťci 2% rocznie od warto┼Ťci naszego rachunku? Po 25 latach inwestowania nasza kwota uro┼Ťnie do 260 000 PLN (przy op┼éacie rocznej 4%, zaledwie do niespe┼éna 160 000 PLN!).

Tak, to oznacza, ┼╝e 40% naszego zysku zjadaj─ů op┼éaty! Niby „tylko” 2% op┼éaty rocznie, ale w perspektywie 25 lat oznacza to, ┼╝e komu┼Ť p┼éacimy 170 000 PLN! A przy op┼éacie 4%, op┼éaty skonsumuj─ů ponad 60% naszej inwestycji!

Dla por├│wnania analogiczna inwestycja, gdzie op┼éata za zarz─ůdzanie wynosi┼éaby 0.25% rocznie, uros┼éaby do kwoty ponad 400 000 PLN. To oznacza, ┼╝e zarobili┼Ťmy ponad 140 000 PLN wi─Öcej! Ta sama inwestycja, inne koszty za zarz─ůdzanie.

Dlatego kontrola koszt├│w, jakie ponosimy w trakcie trwania naszej inwestycji jest tak kluczowa. W┼éa┼Ťciwie to najprostsza droga do poprawienia naszego wyniku inwestycyjnego, bo nad kosztami mamy ca┼ékowit─ů kontrol─Ö, znamy je a priori. To jest mo┼╝na powiedzie─ç „darmowy obiad” w ┼Ťwiecie inwestycji.

I dlatego te┼╝ nie daj sobie wm├│wi─ç ┼╝adnemu specowi od sprzedawania marze┼ä, ┼╝e produkt, kt├│ry Ci wciska jest taki cudowny, je┼Ťli po drodze ponosisz takie wielkie koszty. W sytuacji gdzie wi─Ökszo┼Ť─ç funduszy, nawet pomijaj─ůc koszty, przegrywa z szerokim rynkiem, to mo┼╝e i taki produkt jest ┼Ťwietny, ale… dla samych funduszy inwestycyjnych.

Problem z ETF odwr├│conym

Oryginalna koncepcja ETF to fundusz indeksowy bez ┼╝adnych dodatkowych udziwnie┼ä. Tak zwany ETF odwr├│cony, czyli maj─ůcy pozwala─ç zarabia─ç na spadku kursu replikowanego indeksu jest niestety czym┼Ť innym ni┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç prawdopodobnie my┼Ťli. Zamiast pisa─ç w tym momencie o gammie i delcie, pos┼éu┼╝my si─Ö prostym przyk┼éadem pokazuj─ůcym gdzie le┼╝y k┼éopot.

Za┼é├│┼╝my, ┼╝e indeks ma warto┼Ť─ç 1000. W pierwszym dniu spada o 10%, czyli do poziomu 900. Kupuj─ůc odwr├│cony ETF, nasza inwestycja zarabia 10% (warto┼Ť─ç odwr├│conego ETF wynosi 1100).

Kolejnego dnia indeks wraca na poziom 1000, czyli wzrasta o 11.1%. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nas oczekiwa┼éaby tego samego w odniesieniu do odwr├│conego ETF ÔÇô powrotu do punktu wyj┼Ťcia. Ale niestety taki ETF trac─ůc 11.1% z poziomu 1100 spada do 979. Zamiast by─ç „na zero” tracimy 2.1% z naszej inwestycji.

Gdyby teraz powt├│rzy─ç wielokrotnie podobne ─çwiczenie nasz odwr├│cony ETF „odklei” si─Ö jeszcze bardziej od rzeczywisto┼Ťci, kt├│rej by┼Ťmy oczekiwali. Dodanie do tego jeszcze lewara spot─Ögowa┼éoby ten efekt.

Direct Indexing, czyli ETF 2.0

By─ç mo┼╝e na naszych oczach dojdzie w najbli┼╝szych latach do kolejnego wielkiego kroku milowego od momentu wprowadzenia na rynek ETF. Mowa o Direct Indexing. W skr├│cie, oto co umo┼╝liwia:

  • w odr├│┼╝nieniu do ETF, akcje z replikowanego indeksu nale┼╝─ů do kupuj─ůcego
  • mo┼╝liwo┼Ť─ç tworzenia dowolnego sk┼éadku indeksu przez klienta (dodawanie/usuwanie sp├│┼éek z indeksu w czasie rzeczywistym)
  • znacznie ni┼╝sze koszty uruchomienia ni┼╝ tradycyjnych ETF (pe┼éna automatyzacja na poziomie oprogramowania)
  • mo┼╝liwo┼Ť─ç kupienia np. 1/1000 akcji, co obni┼╝a pr├│g wej┼Ťcia (istotne przy potrzebie kupna np. kilkudziesi─Öciu/kilkuset akcji)
  • optymalizacja podatkowa (tax loss harvesting — sprzeda┼╝ z indeksu tylko sp├│┼éek generuj─ůcych straty, op├│┼║nienie sprzeda┼╝y najwi─Ökszych zyskownych pozycji w indeksie)
  • to wszystko pozwala podobno wygenerowa─ç nawet ponad 1% zysku rocznie wi─Öcej w por├│wnaniu do analogicznego ETF

Zaproszenie do dyskusji

Serdecznie zapraszam Ci─Ö do komentowania i zadawania pyta┼ä, bezpo┼Ťrednio na tej stronie poni┼╝ej, lub na mojej stronie na FacebookÔÇÖu lub moim profilu TwitterÔÇÖowym.

Alternatywnie mo┼╝esz zada─ç pytanie g┼éosowe, nagrywaj─ůc si─Ö na SpeakPipe. Pami─Ötaj tylko, ┼╝e masz 90 sekund na nagranie ­čÖé

Bardzo zale┼╝y mi na Twoim g┼éosie, za kt├│ry ju┼╝ teraz z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö ­čÖé

Ôťĺ TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Wst─Öp

Dzie┼ä dobry! Witam ci─Ö serdecznie w 26. odcinku podcastu System Trader. Dzi┼Ť b─Ödziemy rozmawia─ç o ETF-ach, czyli funduszach indeksowych ETF ÔÇô Exchang Traded Fund. Zanim przejdziemy do g┼é├│wnego tematu podcastu, to tytu┼éem wst─Öpu mam kilka og┼éosze┼ä parafialnych.

Sprawy organizacyjne

W tym roku zaplanowa┼éem kilka odcink├│w dla pocz─ůtkuj─ůcych. Mam ogrom temat├│w, ale co┼Ť z tego wybior─Ö i postaram si─Ö nagra─ç kilka odcink├│w dla pocz─ůtkuj─ůcych. Co to jest ETF? Co to jest kontrakt terminowy? Czy warto inwestowa─ç metod─ů buy and hold? Od razu powiem, ┼╝e nie. ­čśë Ile realnie mo┼╝na zarobi─ç na gie┼édzie? Co to jest analiza techniczna? To b─Öd─ů tematy dla bardzo pocz─ůtkuj─ůcych. Cz─Östo w komentarzach od was dostaj─Ö informacj─Ö, ┼╝e to co prezentuj─Ö w wywiadach, jest bardzo zaawansowane. Kto┼Ť nie wie co to jest np. analiza Monte Carlo, czy odchylenie standardowe.

Nie chodzi o to, aby si─Ö wym─ůdrza─ç i prezentowa─ç teorie, kt├│re s─ů zrozumia┼ée tylko przez niewielu. Wiele rzeczy, o kt├│rych m├│wi─Ö, s─ů proste. Czasami brzmi─ů nieco zbyt m─ůdrze, ale tutaj nie ma ┼╝adnej rocket science. W odcinkach przeznaczonych do bardziej pocz─ůtkuj─ůcych b─Öd─Ö si─Ö stara┼é wyja┼Ťni─ç, ┼╝e wiele rzeczy da si─Ö w prosty spos├│b zrozumie─ç. Nie trzeba si─Ö tego ba─ç.

Kolejne og┼éoszenie na dzi┼Ť, jakie mam jest zwi─ůzane z t┼éumaczeniami moich wywiad├│w. S─ů one obecnie w j─Özyku angielskim. Kiedy rozpoczyna┼éem przygod─Ö z tym podcastem, obieca┼éem, ┼╝e te t┼éumaczenia b─Öd─ů. Jednak w praktyce, przy moim stylu nagrywania podcast├│w angloj─Özycznych bardzo regularnie, nie jest to proste, aby te t┼éumaczenia dostarczy─ç. Powiedzmy szczerze, gdybym mia┼é to robi─ç sam, to jest to zwyczajnie bardzo kosztowne czasowo, a i tak ju┼╝ teraz zakrzywiam czasoprzestrze┼ä. ­čśë Dojrzewa┼éem z t─ů my┼Ťl─ů i powiedzia┼éem sobie, ┼╝e wrzuc─Ö w ten projekt, kt├│ry, p├│ki co jest non-profit, pewn─ů got├│wk─Ö i zobacz─Ö, co si─Ö stanie, jak przet┼éumacz─Ö kilka wywiad├│w. Czy to b─Ödzie specjalnie cieszy┼éo si─Ö zainteresowaniem? Je┼Ťli nie, to no hard feelings, nie ma problemu. Jest to forma eksperymentu.

Podcasty b─Öd─Ö na pewno nagrywa┼é w j─Özyku angielskim, je┼Ťli chodzi o wywiady z osobami ze ┼Ťwiata. Je┼╝eli nie b─Ödzie to interesuj─ůce dla odbiorc├│w w Polsce, dla Was, to absolutnie to rozumiem. By─ç mo┼╝e kto┼Ť woli tutejszy rynek i skupia si─Ö na tutejszych realiach. B─Öd─Ö si─Ö skupia┼é na tamtym rynku og├│lno┼Ťwiatowym. Ci, kt├│rzy dzi┼Ť s┼éuchaj─ů, na pewno niczego nie strac─ů. Je┼╝eli ci, kt├│rzy nie s┼éuchaj─ů, z tego wzgl─Ödu, ┼╝e jest tylko w j─Özyku angielskim ÔÇô b─Öd─ů mie─ç szans─Ö zobaczy─ç, jak to wygl─ůda w praktyce i przeczyta─ç sobie kilka takich wywiad├│w. Zobacz─ů czy b─Ödzie to dla nich interesuj─ůce. B─Öd─Ö te┼╝ jednak tworzy─ç z czasem materia┼éy pod k─ůtem odbiorcy z Polski. Stay tuned! ­čÖé

Swoj─ů drog─ů nie m├│wi─Ö o tym, aby wywiera─ç na kimkolwiek presj─Ö s┼éuchania, czy czytania, bo b─Öd─Ö inwestowa┼é w t┼éumaczenia. Nie za┼éo┼╝y┼éem sobie ┼╝adnego celu, otwieraj─ůc podcast, ┼╝e chce by─ç ÔÇ×celebryt─ů w tradinguÔÇŁ w Polsce. Wr─Öcz przeciwnie. Taka wizja, abym mia┼é zdoby─ç popularno┼Ť─ç kiedykolwiek, przera┼╝a mnie. Przyznam zupe┼énie szczerze, ┼╝e nagrywanie podcast├│w, kt├│re puszczam w ┼Ťwiat w j─Özyku angielskim, jest dla mnie psychicznie ┼éatwiejsze i bardziej komfortowe. Czuj─Ö si─Ö tam mniej rozpoznawalny i mog─Ö si─Ö skupi─ç na merytoryce. Gdy otrzymuj─Ö maila z Sydney, mam wi─Öksz─ů swobod─Ö w komunikacji, ni┼╝ na lokalnym gruncie. Czuj─Ö si─Ö bardziej komfortowo, nagrywaj─ůc to w ┼Ťwiat, aczkolwiek robi─Ö to teraz r├│wnie┼╝ na nasz rodzimy rynek. Przez jaki┼Ť czas b─Öd─Ö to robi┼é, zanim b─Öd─Ö podejmowa┼é dalsze decyzje.

Je┼╝eli chodzi o moje podcasty, to nie b─Öd─Ö wiele nagrywa┼é na temat Forex’u. Przynajmniej ja sam nie handluj─ůc na rynku Forex, nie jestem w tym ekspertem. Nie czuj─Ö si─Ö w tym rynku komfortowo. Mam wiele powod├│w, dla kt├│rych na tym rynku nie uczestnicz─Ö. W Polsce nasz rynek tradingowy jest zdominowany przez rynek Forex. To jest historia na oddzielne nagranie. W ten obszar nie b─Öd─Ö wchodzi┼é. Z punktu widzenia czysto marketingowego, to nie jest dobre posuni─Öcie, poniewa┼╝ powinienem nagrywa─ç jak najwi─Öcej podcast├│w o Forexie. Zainteresowanie takim odcinkiem by┼éoby spore. Ja nie zamierzam by─ç celebryt─ů. Robi─Ö to, co uwa┼╝am za dobre dla mnie i to, co jest dobre w tradingu. Chodzi mi o pokazanie profesjonalnej strony tradingu. Zupe┼énie wprost i przepraszam, je┼Ťli kogo┼Ť ura┼╝─Ö ÔÇô spo┼Ťr├│d wszystkich dotychczasowych trader├│w, kt├│rzy maj─ů znakomite osi─ůgni─Öcia na swoim koncie, praktycznie nikt nie handluje na rynku Forex. To powinno da─ç nieco do my┼Ťlenia osobom pocz─ůtkuj─ůcym. To nie znaczy, ┼╝e nie handluje si─Ö walutami, bo to by┼éaby nieprawda — nawet Tom Basso by┼é aktywny na rynku walutowym. Mo┼╝e b─Ödzie jeszcze okazja na rozwini─Öcie tematu w przysz┼éo┼Ťci.

Nie b─Öd─Ö stosowa┼é na si┼é─Ö tezy, ┼╝e na rynku Forex nie mo┼╝na zarobi─ç. Nie, absolutnie nie b─Öd─Ö chcia┼é tego powiedzie─ç. Z rynkiem Forex w wielu wypadkach zwi─ůzane s─ů dodatkowe ryzyka, kt├│re nie wyst─Öpuj─ů na rynku regulowanym. B─Öd─Ö skupia┼é si─Ö na prezentowaniu tradingu z rynk├│w regulowanych. OK, przechodzimy do meritum.

M├│j wywiad z Lind─ů Raschke

Moja najwi─Öksza pozycja kr├│tka w ca┼éej karierze o warto┼Ťci 60 milion├│w dolar├│w i od razu znalaz┼éam si─Ö po z┼éej stronie rynku. (...)

Czytaj dalej Ôćĺ

Co to jest ETF i dlaczego jest to co┼Ť, co powinno nas zainteresowa─ç?

Jest to rodzaj funduszu, kt├│ry mo┼╝na kupi─ç i sprzeda─ç na gie┼édzie podczas sesji. Tak jak ka┼╝d─ů dowoln─ů akcj─Ö sp├│┼éki. ETF-em handluje si─Ö w podobny spos├│b. Mo┼╝na go kupi─ç na gie┼édzie podczas sesji. W nazwie ETF pierwsze dwa s┼éowa to exchange-traded, czyli handlowany na gie┼édzie.

Po co to jest?

┼üatwo jest kupi─ç jedn─ů czy kilka akcji do portfela, na przyk┼éad na Gie┼édzie Papier├│w Warto┼Ťciowych w Warszawie. Mo┼╝emy kupi─ç sobie bez problemu akcje sp├│┼éki KGHM, kt├│ra pochodzi z indeksu WIG20. Indeks WIG20, dla tych kt├│rzy s─ů mniej zaawansowani, to jest indeks dwudziestu najwi─Ökszych polskich sp├│┼éek notowanych na gie┼édzie papier├│w warto┼Ťciowych. Niekoniecznie polskich, ale generalnie najwi─Ökszych sp├│┼éek notowanych na gie┼édzie papier├│w warto┼Ťciowych. Jest to indeks, kt├│ry jest w opinii publicznej, najbardziej znany i najcz─Ö┼Ťciej cytowany.

O ile ┼éatwo jest kupi─ç akcj─Ö sp├│┼éki KGHM, czy wszystkie sp├│┼éki, kt├│re wchodz─ů w sk┼éad WIG20, to nie jest ┼éatwo bardzo dok┼éadnie odwzorowa─ç w portfelu indeks WIG20. A jest to jeden z prostszych indeks├│w do zreplikowania. Mo┼╝emy wyobrazi─ç sobie indeks taki jak szeroki WIG, kt├│ry obejmuje znacznie wi─Ökszy koszyk akcji na GPW. Tam jest bardzo ci─Ö┼╝ko to zreplikowa─ç. Nawet maj─ůc spory kapita┼é i spore mo┼╝liwo┼Ťci techniczne.

Nie chodzi o to, aby tylko kupi─ç sp├│┼éki, kt├│re znajduj─ů si─Ö w danym indeksie, ale trzeba mie─ç na uwadze to, ┼╝e indeksy co kwarta┼é podlegaj─ů rebalansingowi, czyli modyfikacji. Jedne sp├│┼éki wchodz─ů, a inne wychodz─ů z tego indeksu. Zmieniaj─ů si─Ö wagi tych sp├│┼éek. To wszystko ma wp┼éyw na to, jak ten indeks jest liczony. To ma wp┼éyw na to, w jakich wagach te sp├│┼éki powinni┼Ťmy mie─ç w portfelu. Robi si─Ö to zadanie spore i nie jest to bardzo ┼éatwe do zreplikowania, je┼Ťli chcieliby┼Ťmy zrobi─ç to dok┼éadnie i na piechot─Ö w domu.

Tu z pomoc─ů przychodzi nam ETF. Zamiast kombinowa─ç i kupowa─ç te sp├│┼éki, potem sprzedawa─ç, p├│┼║niej zmienia─ç ich wagi w portfelu, to mo┼╝emy kupi─ç jednego ETF-a za konkretn─ů kwot─Ö. Jego zadaniem b─Ödzie odwzorowywa─ç ten indeks WIG20 najbardziej, jak to jest mo┼╝liwe. M├│wi si─Ö tu o tzw. tracking error, czyli miarze odchylenia portfela (ETF) od na┼Ťladowanego indeksu (benchmark).

Dlaczego kupno indeksu okazuje si─Ö dla wi─Ökszo┼Ťci z nas, inwestor├│w, pomys┼éem lepszym, ni┼╝ szukanie samemu sp├│┼éek do portfela, aby pobi─ç rynek?

Konstrukcja wi─Ökszo┼Ťci indeks├│w gie┼édowych, sama w sobie jest ju┼╝ form─ů strategii. M├│wi─ůc ┼Ťci┼Ťlej, strategii typu momentum, o kt├│rej niebawem b─Öd─Ö pisa┼é i m├│wi┼é sporo w ramach mojego projektu. Do indeksu wchodz─ů takie sp├│┼éki, kt├│re spe┼éniaj─ů pewne obiektywne wymagania — co do obrotu, co do kapitalizacji, a wypadaj─ů te sp├│┼éki, kt├│re przesta┼éy spe┼énia─ç okre┼Ťlone wymagania.

Je┼╝eli sp├│┼éka ÔÇ×zapracowa┼éaÔÇŁ sobie, aby wskoczy─ç do indeksu WIG20, to tam si─Ö znajduje. To znaczy, ┼╝e dobrze dzieje si─Ö z t─ů sp├│┼ék─ů, poniewa┼╝ znajduje si─Ö w tym gronie.

Je┼╝eli sp├│┼éka ÔÇ×zapu┼ŤciÔÇŁ si─Ö i zacznie prezentowa─ç kiepskie wyniki, to mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e znajdzie si─Ö mocniejszy kandydat, kt├│ry nie znajduje si─Ö w tym momencie w indeksie i go wyprze z niego.

W tym indeksie zawsze b─Ödziemy mieli te sp├│┼éki, kt├│re zawsze b─Öd─ů mia┼éy najlepsze okre┼Ťlone parametry. Mo┼╝e jest to do┼Ť─ç prymitywna strategia, ale wi─Ökszo┼Ť─ç funduszy czy indywidualnych inwestor├│w, nie potrafi tego typu podej┼Ťcia pobi─ç. Nie potrafi wygenerowa─ç d┼éugoterminowo, w ci─ůgu wielu lat lepszej stopy zwrotu, ni┼╝ indeks organizowany w ten spos├│b, czyli WIG20.

Indeks WIG20 nie jest indeksem dochodowym. W indeksie WIG20 nie s─ů uwzgl─Ödnione dywidendy, czyli zyski wyp┼éacane do akcjonariuszy przez sp├│┼ék─Ö w postaci got├│wki. Ma to ogromne znaczenie. Pomimo prymitywnego podej┼Ťcia jak inwestowanie w indeks, my naprawd─Ö mo┼╝emy z bardzo du┼╝ym prawdopodobie┼ästwem, regularnie pobija─ç wi─Ökszo┼Ť─ç aktywnie zarz─ůdzanych funduszy akcyjnych.

Indeks WIG20 nie jest indeksem dochodowym. Nie s─ů tam uwzgl─Ödnione dywidendy.

UWAGA NA DYWIDENDY W przypadku dywidendy dla akcji firmy AT&T, gdyby nie uwzględnić wypłacanych dywidend, to od 1998 roku do 2015 roku z wykresu wynikałoby, że kurs spadł o około 7%, gdyby trzymać akcje cały czas w portfelu.
Ale w rzeczywisto┼Ťci to nie jest prawda, bo akurat ta sp├│┼éka wyp┼éaca┼éa du┼╝o dywidend w mi─Ödzyczasie. Gdyby kupi─ç akcje tej sp├│┼éki w 1998 roku, a nast─Öpnie reinwestowa─ç wyp┼éacane w got├│wce dywidendy (dokupuj─ůc akcji tej sp├│┼éki), to w roku 2015 inwestor zarobi┼éby niemal 100%!

Jak działa fundusz ETF?

Nie b─Öd─Ö wchodzi┼é w kuchni─Ö finansow─ů g┼é─Öboko, poniewa┼╝ to materia┼é dla pocz─ůtkuj─ůcych.

Oryginalna koncepcja ETF-u, i takie co do zasady ETF-y najlepiej i najbezpieczniej kupowa─ç, to ETF-y, kt├│re na┼Ťladuj─ů w spos├│b fizyczny jaki┼Ť indeks, na przyk┼éad WIG20. Taki ETF mo┼╝e by─ç realizowany na dwa podstawowe sposoby. Pierwszy to fizyczna replikacja. Firma, kt├│ra tworzy ETF-a, pod spodem kupuje prawdziwe akcje, kt├│re wchodz─ů w sk┼éad tego indeksu. Oczywi┼Ťcie mog─ů tam wchodzi─ç r├│┼╝ne elementy, nawet kontrakty terminowe. Nie wchodzimy za g┼é─Öboko w t─Ö kuchni─Ö.

Najbezpieczniej kupowa─ç ETF-y, kt├│re na┼Ťladuj─ů w spos├│b fizyczny indeks.

Jednak wi─Ökszo┼Ť─ç tego ETF-a pod spodem z┼éo┼╝ona jest z akcji, kt├│re wchodz─ů w sk┼éad indeksu, kt├│ry ten ETF ma replikowa─ç. Jest te┼╝ mo┼╝liwa realizacja ETF-u przy pomocy replikacji syntetycznej. Mamy przyk┼éad ETF-a na WIG20 z Luksemburga, kt├│ry jest tworzony przy pomocy replikacji syntetycznej. Pomimo ┼╝e kupujemy ETF-a na WIG20, to jak by┼Ťmy zajrzeli do ┼Ťrodka, co stoi za tym ETF-em, to mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e znajdziemy tam sp├│┼éki, kt├│re nie maj─ů nic wsp├│lnego z WIG20. Ma┼éo tego, nie maj─ů nic wsp├│lnego z polsk─ů gie┼éd─ů. Mog─ů tam znajdowa─ç si─Ö (i znajduj─ů!) instrumenty, kt├│re nie maj─ů nic wsp├│lnego z rynkiem akcyjnym.

Co si─Ö z tym wi─ů┼╝e?

Jest większe ryzyko, że taki ETF w pewnym momencie będzie mógł mieć kłopot z replikowaniem tego, co ma replikować, czyli indeksu. Już wpominałem o tzw. tracking error.

Najlepiej, najbezpieczniej jest kupowa─ç ETF-y, kt├│re maj─ů fizyczn─ů, czyst─ů replikacj─Ö. Kupuj─ů faktycznie to, co maj─ů za zadanie replikowa─ç.

Zalety ETF

Bardzo wiele m├│wi si─Ö o zaletach ETF-├│w. Pokr├│tce wymieni─Ö kilka zalet, a p├│┼║niej bardziej to uszczeg├│┼éowi─Ö w dalszej cz─Ö┼Ťci odcinka.

Najcz─Ö┼Ťciej wspominan─ů zalet─ů ETF-u jest to, ┼╝e jest tani, nawet bardzo tani. Zw┼éaszcza gdyby go przyr├│wna─ç do klasycznych funduszy inwestycyjnych. Daje nam wi─Öksz─ů swobod─Ö. Mo┼╝na go naby─ç i sprzeda─ç w dowolnym momencie u naszego brokera w trakcie sesji gie┼édowej. Nie jest to tak, ┼╝e musimy sk┼éada─ç zlecenie sprzeda┼╝y i to b─Ödzie sprzedane nie wiadomo po ile i kiedy. Tu w taki sam spos├│b, jak mamy akcje w portfelu, mo┼╝emy w dowolnym momencie kupi─ç, sprzeda─ç. Ta swoboda jest bardzo du┼╝a.

Wycen─Ö naszego ETF-u widzimy na bie┼╝─ůco, w czasie rzeczywistym. Nie jest to jak w przypadku funduszy, gdzie widzimy tzw. Net Asset Value (NAV) w wydaniu dziennym. Pod koniec dnia, po zamkni─Ötym rynku dopiero jest publikowana warto┼Ť─ç takiego funduszu. Przy ETF, NAV liczony jest w czasie rzeczywistym podczas sesji.

ETF-y daj─ů nam du┼╝─ů ┼éatwo┼Ť─ç w dywersyfikacji portfela i w zarz─ůdzaniu ryzykiem. Nawet posiadaj─ůc niewielki kapita┼é, ┼éatwo uzyska─ç ekspozycj─Ö na wiele r├│┼╝nych klas aktyw├│w. Mo┼╝emy mie─ç ekspozycj─Ö na rynek akcji. Mo┼╝emy mie─ç ekspozycj─Ö na rynek towarowy, na waluty, na obligacje, czy na konkretne sektory ÔÇô akcje sp├│┼éek wydobywaj─ůcych z┼éoto. Tych ETF-├│w jest bardzo. Na ┼Ťwiecie jest ich ponad 3 tysi─ůce. Ilo┼Ť─ç ETF-├│w mo┼╝e by─ç paradoksalnie problemem — co wybra─ç. Przekle┼ästwo wyboru. Ale ten problem r├│wnie┼╝ postaram si─Ö ogarn─ů─ç w przysz┼éo┼Ťci na blogu czy w podca┼Ťcie.

To, co jest istotne — ekspozycja jest mo┼╝liwa w naszym portfelu na aktywach, kt├│re znajduj─ů si─Ö nawet w egzotycznych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata. O ile ci─Ö┼╝ko jest wyobrazi─ç sobie, ┼╝e otworzymy sobie rachunek maklerski w Chinach, o tyle ca┼ékiem ┼éatwo jest uzyska─ç ekspozycj─Ö na rynek chi┼äski, kupuj─ů─ç ETF-a, kt├│ry b─Ödzie co┼Ť takiego m├│g┼é w naszym imieniu realizowa─ç. Wyobra┼║my sobie, ┼╝e chcemy zainwestowa─ç w obligacje na rynku japo┼äskim. Ci─Ö┼╝ko jest pewnie otworzy─ç tam rachunek, mieszkaj─ůc na co dzie┼ä w Polsce, natomiast poprzez ETF-a bardzo ┼éatwo to osi─ůgn─ů─ç.

Wady ETF

To nie jest tak, ┼╝e ETF-y maj─ů same zalety. S─ů te┼╝ pewne wady. W tym momencie powiem o jednej podstawowej wadzie. Nie tyle jest to wada, lecz przestroga. Bardzo zale┼╝y mi na tym, aby wzi─ů─ç sobie do serca, co teraz powiem. Trzeba zwr├│ci─ç uwag─Ö na produkty strukturyzowane czy lewarowane, kt├│re s─ů sprzedawane w opakowaniu jako ETF-y. Je┼Ťli kto┼Ť nie wie, o czym m├│wi─Ö, to tym lepiej. Wystarczy zapami─Öta─ç jedno — jak nie wiesz, co kupujesz, to przede wszystkim nie powiniene┼Ť tego kupowa─ç. Je┼Ťli czego┼Ť nie rozumiesz, to nie kupuj tego i nie inwestuj w to. To jest naczelna zasada.

Je┼Ťli chodzi o ETF-y, kt├│re s─ů lewarowane, strukturyzowane — tutaj dochodzi nam szereg r├│┼╝nych ryzyk. Bardzo przestrzegam przed kupowaniem tego typu ÔÇ×ETF-├│wÔÇŁ. One maj─ů bardzo niewiele wsp├│lnego z tymi ETF-ami, kt├│re powstaj─ů z t─ů oryginaln─ů koncepcj─ů ETF-├│w, kt├│re powstaj─ů na samym pocz─ůtku. Na ETF-y tego typu nale┼╝y uwa┼╝a─ç, chyba, ┼╝e ┼Ťwiadomie realizujemy konkretn─ů strategi─Ö.

Mój wywiad z Krzysztofem Łucjanem

Krzysztof jest zawodowym traderem, wsp├│┼étw├│rc─ů portalu Stooq.

Czytaj dalej Ôćĺ

Co to jest ETN i czym r├│┼╝ni si─Ö od ETF?

Chciałem powiedzieć kilka zdań na temat ETN-ów. Dlaczego chcę o tym powiedzieć?

ETN to jest Exchange Traded Note. Jest to bardzo bliski kuzyn ETF-u, cz─Östo traktowany zamiennie z ETF-em.

Z praktycznego punktu widzenia mo┼╝e si─Ö zdarzy─ç, ┼╝e mo┼╝e kiedy┼Ť kupili┼Ťmy ETN i nie mieli┼Ťmy nawet ┼Ťwiadomo┼Ťci, ┼╝e to nie by┼é ETF, tylko ETN.

ETN co do zasady dzia┼éa podobnie jak ETF. Jego zadanie jest podobne — ma odzwierciedla─ç instrument bazowy. Ma te cechy pozytywne ETF-├│w, kt├│re wymieni┼éem — niskie op┼éaty za zarz─ůdzanie w por├│wnaniu do klasycznych, aktywnie zarz─ůdzanych funduszy inwestycyjnych. ETN podobnie jak ETF jest dost─Öpny w obrocie gie┼édowym. W┼éa┼Ťciwie mamy tutaj to samo, co w przypadku ETF-u.

ETN działa podobnie jak ETF, ale obarczony jest większym ryzykiem inwestycyjnym.

Po co o tym m├│wi─Ö?

M├│wi─Ö o tym dlatego, ┼╝e pod spodem pomi─Ödzy ETF-em a ETN-em jest bardzo du┼╝a r├│┼╝nica. ETN-y bli┼╝sze s─ů temu, co powiedzia┼éem, m├│wi─ůc o r├│┼╝nych typach replikacji przy ETF-ach. Je┼╝eli mamy replikacj─Ö fizyczn─ů, czyli ETF odwzorowuj─ůcy indeks, kupuje faktycznie akcje, to jest ÔÇ×najzdrowsza formaÔÇŁ ETF-a. Je┼╝eli jest ETF, kt├│ry ma replikacj─Ö syntetyczn─ů i robi in┼╝ynieri─Ö finansow─ů, kt├│ra ma za zadanie replikowa─ç indeks, to takiemu ETF-owi jest znacznie bli┼╝ej do ETN-a. Mo┼╝e nawet jest ju┼╝ ETN-em.

ETN to jest forma d┼éugu, kt├│ra jest emitowana i sprzedawana na gie┼édzie przez banki inwestycyjne. Pod tym wzgl─Ödem ETN mo┼╝na por├│wna─ç do obligacji, czyli do d┼éugu, kt├│ry kupujemy, a p├│┼║niej druga strona musi nam go odda─ç. ETN, tak jak obligacja, ma jaki┼Ť termin zapadalno┼Ťci. Nie jest tak, ┼╝e mo┼╝emy go trzyma─ç do ko┼äca ┼Ťwiata i jeden dzie┼ä d┼éu┼╝ej w portfelu, tylko ETN ma wbudowan─ů dat─Ö, po kt├│rej nie b─Ödzie handlowany na rynku, a na naszym rachunku zamieni si─Ö w got├│wk─Ö.

Nagrywam to z pocz─ůtkiem roku 2019. By┼é taki ETN, chocia┼╝ wielu my┼Ťla┼éo, ┼╝e to ETF, w┼éa┼Ťnie na indeks VXX. Jego termin zapadalno┼Ťci wybi┼é, musia┼é powsta─ç kolejny jego nast─Öpca VXXB. Produkt jest na tyle intratny, dla firmy, kt├│ra go stworzy┼éa i na tyle popularny, ┼╝e by┼éoby g┼éupot─ů nie robi─ç kontynuacji tego produktu. O tym te┼╝ w przysz┼éo┼Ťci wi─Öcej napisz─Ö, bo to bardzo ciekawy instrument.

O ile ETF nie ma terminu zapadalno┼Ťci, czyli mo┼╝emy go trzyma─ç w portfelu tak d┼éugo, jak chcemy, dop├│ki firma nie zrezygnuje z tego produktu (co te┼╝ si─Ö zdarza i jest to potencjalne ryzyko), to ETN ma form─Ö zapadki, poza kt├│r─ů dat─ů ten ETN nie b─Ödzie notowany na gie┼édzie i b─Ödzie spieni─Ö┼╝ony.

O ile w przypadku ETF, gdzie pod spodem mamy akcje, to w ETN kupujemy zn├│w obietnic─Ö banku. Bank obiecuje nam wyp┼éacenie pewnej stopy zwrotu, kt├│rej wysoko┼Ť─ç jest oparta na walorze b─ůd┼║ benchmarku. Za┼é├│┼╝my, ┼╝e jest to ETN, kt├│ry ma odwzorowywa─ç cen─Ö z┼éota, czy wska┼║nik cen d├│br, to ETN to b─Ödzie pr├│bowa┼é to replikowa─ç. Je┼╝eli cena z┼éota wzros┼éa, to cena ETN r├│wnie┼╝ b─Ödzie wzrasta─ç. I na odwr├│t. Bardzo podobnie jak w przypadku ETF-u, ale to jak w ┼Ťrodku jest to na┼Ťladowane, mo┼╝e by─ç realizowane w bardzo skomplikowany spos├│b. G┼é├│wny powodem, dla kt├│rego powsta┼éy ETN-y to mo┼╝liwo┼Ť─ç odwzorowania niemal dowolnego rynku, benchmarku czy indeksu. Zdarzy─ç si─Ö mo┼╝e tak, ┼╝e przy pomocy ETF-u czego┼Ť si─Ö nie da w prosty spos├│b zreplikowa─ç, a ETN to potrafi. Wi─ů┼╝─ů si─Ö z tym pewne niedogodno┼Ťci i pewne ryzyko.

O ile idea ETN-u jest taka sama jak ETF-u, to rodzi wi─Öksze ryzyko dla osoby, kt├│ra kupuje ETN-a. M├│wi─ůc kr├│tko — je┼Ťli bank, kt├│ry wyemitowa┼é ETN, upadnie, to w├│wczas inwestor traci zwykle zainwestowane ┼Ťrodki. Taki case mieli┼Ťmy w roku 2008, jak by┼é wielki kryzys ekonomiczny. Upad┼é wtedy s┼éynny bank Lehman Brothers. Niekt├│rzy poczuli, na czym dzia┼éa ETN w praktyce podczas upadku tego banku.

Je┼Ťli bank, kt├│ry wyemitowa┼é ETN upadnie, to inwestor traci zwykle zainwestowane ┼Ťrodki.

Kupuj─ůc ETN, nale┼╝y si─Ö upewni─ç, kto go emituje. Jaki za tym stoi bank inwestycyjny. Takie informacje zwykle s─ů dost─Öpne w serwisach, kt├│re kataloguj─ů ETF-y i ETN-y.

Mo┼╝e si─Ö zdarzy─ç, ┼╝e kto┼Ť nawet nie wiem, ┼╝e kupuje ETN-a, a nie ETF-a do portfela. Sprawd┼║my, co kupujemy, bo w ten spos├│b mo┼╝emy sobie zaoszcz─Ödzi─ç nieco wi─Öcej w┼éos├│w na g┼éowie, kt├│rych nie b─Ödziemy musieli wyrywa─ç, dlatego, ┼╝e kupili┼Ťmy kota w worku.

M├│j wywiad z Tomem Basso

Jack Schwager w znanej serii ksi─ů┼╝ek Czarodzieje Rynku przyzna┼é, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie Tom Basso wywar┼é na nim najwi─Öksze wra┼╝enie po┼Ťr├│d wszystkich trader├│w.

Czytaj dalej Ôćĺ

Dlaczego op┼éaty za zarz─ůdzanie maj─ů ogromny wp┼éyw na nasz─ů inwestycj─Ö?

Wiemy, co to jest ETF. Wiemy, co to jest ETN. Wiemy, co za tym stoi. Wiemy, po co to jest. Cz─Östo m├│wi─Ö przy opowiadaniu o ETF-ie, ┼╝e jest fajny, bo jest tani. Co to znaczy, ┼╝e on jest tani? Niskie op┼éaty za zarz─ůdzanie ETF-u s─ů o wiele ni┼╝sze od tego, co krzycz─ů sobie klasyczne, aktywnie zarz─ůdzane fundusze inwestycyjne. ETF pobiera zwykle poni┼╝ej 1% rocznie. Je┼╝eli inwestujemy 100 tysi─Öcy dolar├│w, to zwykle ETF rocznie za zarz─ůdzanie t─ů pul─ů pieni─Ödzy bierze znacznie poni┼╝ej tysi─ůca.

Vanguard S&P 500, czyli ETF znany na indeks S&P 500, czyli odpowiednik naszego WIG20, tylko w Stanach Zjednoczonych. 500 najwi─Ökszych sp├│┼éek ameryka┼äskich. On pobiera op┼éat─Ö w wysoko┼Ťci 0.04%. To nie jest pomy┼éka. Wyobra┼║my sobie, ┼╝e inwestujemy kwot─Ö 10 tysi─Öcy dolar├│w i kupujemy ETF-a, kt├│ry replikuje nam indeks S&P 500, to przy tej cenie za zarz─ůdzanie zap┼éacimy w skali roku zaledwie 4 dolary! Oczywi┼Ťcie, do tego dojd─ů inne koszty — prowizja dla brokera za kupno i sprzeda┼╝, plus spready (r├│┼╝nica kursu kupna/sprzeda┼╝y), kt├│re zawsze s─ů (mniejsze lub wi─Öksze). Produkt, o kt├│rym m├│wi─Ö, jest bardzo p┼éynny i popularny, wi─Öc te spready nie b─Öd─ů wielkie. Tam dojdzie ta op┼éata. Mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e z 4 dolar├│w ca┼ékowity koszt b─Ödzie 3 – 4 razy wi─Ökszy. Zale┼╝y te┼╝, jak cz─Östo b─Ödziemy handlowa─ç ETF-em. Je┼╝eli go kupimy raz, potem b─Ödziemy go trzyma─ç przez wiele lat, to koszty, je┼Ťli chodzi o spready i prowizje maklerskie s─ů pomijalne w takiej konfiguracji.

Wyobra┼║my sobie, gdyby op┼éata za zarz─ůdzanie wynosi┼éa 3% w skali roku, co zdarza si─Ö w przypadku klasycznych funduszy inwestycyjnych. To by oznacza┼éo, ┼╝e mamy op┼éat─Ö wi─Öksz─ů 75 razy! To nie jest przej─Özyczenie. Co gorsza, wielu nie widzi tych op┼éat od razu, poniewa┼╝ s─ů one pobierane poprzez pomniejszenie warto┼Ťci kupionych jednostek funduszu inwestycyjnego. Nie s─ů pobierane w got├│wce. W ten spos├│b nie widzimy wprost, ┼╝e za co┼Ť p┼éacimy. Op┼éaty maj─ů istotny wp┼éyw na nasz wynik inwestycyjny. Przyk┼éadowo 3% op┼éat po 10 latach zjada nam ponad 30% naszego kapita┼éu. Dzia┼éa tutaj te┼╝ procent sk┼éadany. To jest masakra. Konkretny przyk┼éad umie┼Ťci┼éem na g├│rze tej strony. ­čÖé

Do tego, w klasycznych funduszach inwestycyjnych zdarzaj─ů si─Ö op┼éaty manipulacyjne. W przypadku klasycznego funduszu mo┼╝e to by─ç op┼éata na poziomie 3-4%. To jest kompletny kosmos i, m├│wi─ůc wprost, wykorzystywanie niewiedzy ludzi. Chcemy zainwestowa─ç 100 tysi─Öcy i na dzie┼ä dobry kto┼Ť nas kasuje 3 tysi─ůce z┼éotych! Jeszcze kto┼Ť nic nie zrobi┼é, a ju┼╝ p┼éaci. Dobra wiadomo┼Ť─ç jest taka, ┼╝e je┼Ťli chodzi o aktywnie zarz─ůdzane fundusze inwestycyjne w Polsce, to maj─ů by─ç ograniczone ustawowo do 2%, je┼Ťli dobrze pami─Ötam. Wci─ů┼╝ jest to bardzo du┼╝o, zw┼éaszcza gdyby por├│wna─ç do analogicznych funduszy akcyjnych inwestycyjnych na ┼Ťwiecie czy Europie, gdzie te op┼éaty s─ů przeci─Ötnie dwukrotnie ni┼╝sze.

Jest o co si─Ö bi─ç. Wyobra┼║my sobie, je┼Ťli przeci─Ötnie rynek pasywnie inwestowany, czyli nie pobijamy tego rynku, tylko inwestuje kto┼Ť w indeks. Taki rynek zarabia za┼é├│┼╝my 5-6%, a nagle okazuje si─Ö, ┼╝e po┼éow─Ö zjadaj─ů op┼éaty, to zostaje nam tyle, co na lokacie. Jest wielka nie┼Ťwiadomo┼Ť─ç w┼Ťr├│d spo┼éecze┼ästwa i ludzie kupuj─ů fundusze. Nie tylko trac─ů na tym, ale pozbywaj─ů si─Ö ich w najgorszym mo┼╝liwym momencie, kiedy s─ů ogromne spadki na rynkach (w przypadku funduszy akcyjnych). Temat rzeka.

Je┼╝eli chodzi o klasyczne fundusze inwestycyjne w Polsce zarz─ůdzane aktywnie, nie inwestuj─Ö w nie w og├│le. Nie m├│wi─Ö, ┼╝e nie mo┼╝na robi─ç tego z g┼éow─ů, ale ja nie widz─Ö takiego powodu, kt├│ry by mnie przekonywa┼éby to robi─ç. Uwa┼╝am, ┼╝e mo┼╝na to robi─ç lepiej i taniej samemu. Co nie znaczy, ┼╝e inwestowanie w ETF-y z automatu spowoduje, ┼╝e b─Ödziemy generowa─ç zyski. Natomiast koszty mo┼╝emy kontrolowa─ç jako inwestorzy i jest to najprostszy i najpewniejszy spos├│b na wypracowywanie swojej przewagi rynkowej.

Dlaczego ETF jest ta┼äszy od aktywnie zarz─ůdzanego funduszu inwestycyjnego?

Dlaczego ETF jest tani w por├│wnaniu do klasycznego funduszu inwestycyjnego? Dlaczego fundusze inwestycyjne klasyczne nie s─ů tak tanie, jak ETF-y? Nie s─ů tak atrakcyjne dla klient├│w?

Po pierwsze — ETF nie pobiera op┼éaty manipulacyjnej. Jest to forma prowizji dla dystrybutora, za to, ┼╝e ten wcisn─ů┼é nam produkt w postaci funduszu (sorry za sarkazm). ETF jest handlowany z kolei na gie┼édzie. Tam p┼éacimy tylko prowizj─Ö i spread, czyli je┼Ťli robimy to z g┼éow─ů i rynek jest p┼éynny, to nie jest to wielki koszt. Nie musimy p┼éaci─ç te┼╝ 2-3% na pocz─ůtek.

Kolejna rzecz — ETF jest zwykle pasywnym trackerem indeksu. Na┼Ťladuje konkretny indeks gie┼édowy. Nie stara si─Ö go pobija─ç. Nie stara si─Ö wygrywa─ç z rynkiem. Stara si─Ö na┼Ťladowa─ç ten rynek. Firma, kt├│ra dostarcza taki ETF, nie musi p┼éaci─ç pieni─Ödzy analitykowi, kt├│ry b─Ödzie aktywnie zarz─ůdza┼é portfelem z nadziej─ů, ┼╝e pobije rynek. W przeci─Ötnie 80% przypadk├│w si─Ö to nie zdarza. W skrajnej sytuacji taki ETF mo┼╝e by─ç w pe┼éni zinfromatyzowany, obs┼éugiwany na automacie przez systemy informatyczne. Pozwala na to, ┼╝e koszty za aktywne zarz─ůdzanie odpadaj─ů. ETF mo┼╝e by─ç ta┼äszy od klasycznego funduszu inwestycyjnego.

Nast─Öpna rzecz — ETF nie pobiera kasy w postaci success fee, a niekt├│re fundusze inwestycyjne mog─ů taki koszt nalicza─ç. Za┼é├│┼╝my, ┼╝e jest fundusz inwestycyjny, kt├│ry na┼Ťladuje indeks WIG. Za┼é├│┼╝my, ┼╝e temu funduszowi uda┼éo si─Ö pobi─ç ten indeks (na pewno b─Ödziecie o tym mogli przeczyta─ç na pierwszych stronach gazet). Niestety taki fundusz b─Ödzie zwykle od nas chcia┼é pobiera─ç od nas success fee. To oczywi┼Ťcie zale┼╝y od funduszy, ale takie rzeczy mog─ů mie─ç miejsce. W przypadku ETF-a taka sytuacja nigdy nie b─Ödzie mia┼éa miejsca, bo on nie ma niczego pobi─ç. On ma wiernie odwzorowywa─ç rynek.

Ostatnia rzecz — ETF jest dost─Öpny w obszarze gie┼édowym. To odci─ů┼╝a tak─ů firm─Ö, kt├│ra prowadzi taki fundusz ETF. Kupno czy sprzeda┼╝ tego ETF-u w wi─Ökszo┼Ťci odbywa si─Ö pomi─Ödzy samymi inwestorami. Nie ma umarzania czy kreowania jednostek przy ka┼╝dej transakcji kupna-sprzeda┼╝y. Powoduje, ┼╝e koszt po stronie zarz─ůdzaj─ůcego tym funduszem jest mniejszy. Jest mniej pracy — s─ů mniejsze op┼éaty.

Sam proces kreowania i umarzania jednostek ETF-u nie bardzo istotny do zrozumienia. Zak┼éadam, ┼╝e jest to materia┼é dla bardziej pocz─ůtkuj─ůcych. Mo┼╝esz sobie to odpu┼Ťci─ç, jak wygl─ůda kuchnia i umarzania takich jednostek funduszu ETF.

ETF jest dostępny w obrocie giełdowym.

Omawiaj─ůc ETF, wspomnia┼éem co mog─ů odwzorowywa─ç, czy replikowa─ç. Teraz w kilku zdaniach przeskocz─Ö przez kilka najbardziej znanych rodzajach ETF-├│w.

Rodzaje ETF

Pierwszym, oryginalnym, ┼╝e tak powiem rodzajem, dla kt├│rego narodzi┼é si─Ö ETF to s─ů pasywne ETF-y, kt├│re na┼Ťladuj─ů indeksy akcyjne, na przyk┼éad S&P 500, WIG20, Russell 2000. Takie pasywne indeksy ETF mog─ů replikowa─ç konkretny sektor rynku akcji. Sp├│┼éki wydobywaj─ůce z┼éoto czy rop─Ö. To, co wci─ů┼╝ jest istotne to to, ┼╝e mamy tu pasywne fundusze. One nie maj─ů niczego pobija─ç. One maj─ů replikowa─ç jaki┼Ť indeks.

Kolejn─ů grup─ů ETF-├│w s─ů ETF-y towarowe, tak zwane commodities. One na┼Ťladuj─ů ceny czy indeksy towarowe. Mo┼╝na wyobrazi─ç sobie takiego ETN-a na z┼éoto, kt├│re b─Ödzie odwzorowywa┼é cen─Ö kruszcu syntetycznie (np. poprzez kontrakty terminowe na z┼éoto), a mo┼╝na te┼╝ wyobrazi─ç sobie ETF-a, kt├│ry odwzorowuje cen─Ö z┼éota, ale w spos├│b fizyczny. Dos┼éownie kupuje to z┼éoto, przechowuje go w skarbcu i w ten spos├│b dochodzi do wyceny tego ETF-a — jak wygl─ůda warto┼Ť─ç kruszca na ┼Ťwiecie. Swoja drog─ů to ciekawy przypadek ETF-a, bo dos┼éownie mamy replikacj─Ö fizyczn─ů. Jest to bezpieczna forma ETF-u, poniewa┼╝ nie ma tu ┼╝adnej in┼╝ynierii finansowej. Wraz z tworzeniem jednostek funduszu ETF dokupowany jest konkretny kruszec i jest przechowywany w skarbcu. Jest to ca┼ékiem ciekawy spos├│b na kupno z┼éota, je┼Ťli kto┼Ť chce inwestowa─ç w metale szlachetne (osobi┼Ťcie nie jestem fanem, ale o tym mo┼╝e innym razem). Zamiast trzyma─ç z┼éoto pod d─Öbem, to mo┼╝na rozwa┼╝y─ç kupno ETF-u, kt├│ry fizycznie replikuje cen─Ö tego z┼éota, kupuj─ůc kruszec.

Nast─Öpn─ů znan─ů i powszechnie stosowan─ů grup─ů ETF-├│w s─ů ETF-y o tak zwanym sta┼éym dochodzie, fixed income. One na┼Ťladuj─ů indeks rynku obligacji, bon├│w. S─ů bardzo fajne. Kupi─ç obligacje polskiego rynku nie jest trudno, chocia┼╝ na rynku Catalyst czy rynku obligacji GPW — p┼éynno┼Ť─ç pozostawia wiele do ┼╝yczenia, o tyle kupno obligacji japo┼äskich, niemieckich, ameryka┼äskich czy innych mo┼╝e by─ç bardzo trudne lub wr─Öcz niemo┼╝liwe. Nomina┼éy s─ů w dziesi─ůtkach lub setkach tysi─Öcy dolar├│w. Mo┼╝emy kupi─ç ETF, kt├│ry kupuje d┼éug okre┼Ťlonej grupy pa┼ästw. My mo┼╝emy zainwestowa─ç w to niewielki kapita┼é, na przyk┼éad tysi─ůc dolar├│w, a normalnie nie mogliby┼Ťmy kupi─ç ani jednej obligacji. Tutaj nie tylko kupujemy za tysi─ůc dolar├│w ETF-a, ale mamy ekspozycj─Ö na szeroki koszyk obligacji. Jest to ciekawa forma zw┼éaszcza dla tych, kt├│rzy szukaj─ů jaki┼Ť lepszej alternatywy wzgl─Ödem lokat bankowych. Warto nad tym tematem si─Ö pochyli─ç. Zaznaczam jednak — instrumenty o sta┼éym dochodzie nie s─ů banalne, jak mog┼éoby si─Ö wydawa─ç. Zn├│w temat na przysz┼éo┼Ť─ç. ­čÖé

Na marginesie — kwestia ryzyka kursowego — je┼Ťli kto┼Ť jest w Polsce, zarabia i wydaje w z┼éot├│wkach, a nagle zacznie inwestowa─ç w dolarze czy w euro, to ma ekspozycj─Ö na ryzyko walutowe.

Kupuj─Ö ETF-y akcyjne — indeksowe. Kupuj─Ö r├│wnie┼╝ ETF-y typu fixed income, czyli alternatyw─Ö dla lokaty. Okazjonalnie kupowa┼éem, teraz ju┼╝ tego nie mam, ETF-y na kruszec, na z┼éoto, srebro czy platyn─Ö. Zwraca┼éem uwag─Ö na to, aby taki ETF by┼é replikowany w spos├│b fizyczny, aby nie by┼éo ETN-u pod spodem. Aby pod spodem nie by┼éo kosmicznej in┼╝ynierii finansowej, tylko ┼╝eby faktycznie by┼é to produkt, kt├│rym jestem zainteresowany.

Jeszcze nieco wi─Öcej o ryzyku

Powiedzmy sobie troch─Ö o ryzykach zwi─ůzanych z ETF-ami.

O cz─Ö┼Ťci tych ryzyk ju┼╝ powiedzia┼éem — ryzyko walutowe, ryzyko zamiast ETF-a kupujemy ETN-a, czyli form─Ö d┼éugu. M├│wi┼éem te┼╝ o tym, ┼╝e mo┼╝emy mie─ç ETF-a, kt├│ry nie jest replikowany w spos├│b fizyczny, tylko syntetyczny. Jest to dodatkowe ryzyko, na kt├│re si─Ö wystawiamy.

W tym momencie chcia┼éem zwr├│ci─ç uwag─Ö na ryzyko zwi─ůzane z produktami strukturyzowanymi. W szczeg├│lno┼Ťci mam na my┼Ťli produkty jak inverse ETF, czyli ETF-y odwr├│cone, kt├│re wydawa┼éoby si─Ö, ┼╝e s─ů po to, aby zarabia─ç na spadkach. Wyobra┼║my sobie, ┼╝e mamy ETF-a na S&P 500. Jak kupimy tego ETF-a, to b─Ödziemy zarabia─ç dopiero wtedy, kiedy jego warto┼Ť─ç b─Ödzie wzrasta─ç. Co zrobi─ç, kiedy na rynki zawitaj─ů spadki? Taki ETF b─Ödzie traci┼é. Wydawa─ç by si─Ö mog┼éo, ┼╝e z pomoc─ů przyjdzie nam ETF odwr├│cony, czyli inverse, kt├│ry b─Ödzie pozwala┼é nam zarabia─ç na spadkach. Do tego by─ç mo┼╝e b─Ödzie nam, kiedy b─Ödzie m├│g┼é to by─ç ETF, kt├│ry ma w sobie lewar.

Jak kupimy sobie indeks WIG20 w postaci ETF-u za tysi─ůc z┼éotych, to nie mamy ┼╝adnej d┼║wigni. Jest to jeden do jeden. Je┼╝eli kupimy za tysi─ůc z┼éotych, a indeks wzro┼Ťnie o 10%, to zarobimy 100 z┼éotych. Je┼Ťli spadnie o 10%, to stracimy to 100 z┼é. S─ů takie ETF-y, kt├│re maj─ů wbudowan─ů d┼║wigni─Ö. Zwykle jest to d┼║wignia typu 2 do 3, ale jest.

W czym problem?

Inverse ETF pozwala┼éoby nam zarabia─ç na spadkach i mo┼╝emy mie─ç d┼║wigni─Ö, czyli zarabia─ç 2-3 razy szybciej. W teorii tak. Praktyka w tym przypadku jest zdecydowanie inna, ni┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç mog┼éaby tego oczekiwa─ç. Je┼╝eli nie wiesz, jak jest zbudowany ETF typu inverse czy lewarowany, to po prostu lepiej go nie kupowa─ç.

Na g├│rze tej strony znajdziesz szczeg├│┼éowy przyk┼éad opisuj─ůcy te kwestie, bo w podca┼Ťcie to nieco trudne jest do zrealizowania. ­čÖé

Je┼Ťli kto┼Ť chce kupi─ç ETF odwr├│cony z lewarem, to najlepiej go kupi─ç i sprzeda─ç w ci─ůgu jednego dnia.

Wi─Ökszo┼Ť─ç z nas powinna korzysta─ç z ETF-├│w plain vanilla, czyli czystych tracker├│w indeks├│w. Tak jak to by┼éo przez pana Bogle’a, ojca ETF-├│w — prosta koncepcja, kt├│ra ma za zadanie odwzorowa─ç jaki┼Ť indeks. Stosujmy si─Ö tego, je┼╝eli nie jeste┼Ťmy zaawansowanymi macherami.

ETN, o kt├│rym wspomina┼éem na VXXB. To jest kosmiczny ETF. Tak si─Ö m├│wi, ┼╝e jest to ETF, ale naprawd─Ö jest to ETN. Jest to bardzo ciekawy produkt. S─ů fajne strategie, kt├│re pozwalaj─ů zarabia─ç na tym, ┼╝e jest to produkt stworzony g┼é├│wnie do retail trader├│w. S─ů fajne strategie, kt├│re mo┼╝na na tym stosowa─ç, wykorzystuj─ůc w du┼╝ej mierze niewiedz─Ö takich trader├│w. Tylko zaznaczam ten temat, bo tutaj kto┼Ť, kto w og├│le nie wie, co robi, kupi sobie takie VXXB, to mo┼╝e si─Ö bardzo niemile zaskoczy─ç. Wahni─Öcia w wycenie tego ETN mog─ů by─ç ogromne. Tak ogromne, ┼╝e stosowanie klasycznego stop loss’a mija si─Ö z celem. B─Öd─ů tak wielkie luki, ┼╝e do niczego nam si─Ö to nie przyda. W takich strategia trzeba si─Ö zabezpiecza─ç przed startami w inny spos├│b. Temat na inn─ů okazj─Ö. ­čÖé

M├│j wywiad z Robertem Pardo

W samym tylko roku 2008, przy zapa┼Ťci ┼Ťwiatowej gospodarki, osi─ůgn─ů┼é wynik ponad 140%!

Czytaj dalej Ôćĺ

Czy ETF mog─ů spowodowa─ç wielki kryzys?

Czy ETF-y mog─ů wywo┼éa─ç kryzys, mo┼╝e nawet taki ┼Ťwiatowy? Niekt├│rzy m├│wi─ů coraz cz─Ö┼Ťciej, ┼╝e coraz bardziej popularne ETF-y, coraz wi─Öksza liczba os├│b, kt├│ra je kupuje, mo┼╝e spowodowa─ç kryzys. Je┼Ťli wszyscy czy wi─Ökszo┼Ť─ç b─Ödzie pasywnie inwestowa─ç w rynek, to niejako zabije ten rynek.

Gdy indeks WIG20 jest kszta┼étowany — s─ů wzrosty, spadki, ludzie kupuj─ů i sprzedaj─ů akcje. Staraj─ů si─Ö kupi─ç takie akcje, aby przebi─ç WIG20. Teraz wyobra┼║cie sobie, ┼╝e nikt nie kupuje tych akcji, w ten spos├│b, aby pobi─ç WIG20, tylko wszyscy kupuj─ů WIG20. Co si─Ö stanie z WIG20? To jest pytanie filozoficzne. Chodzi o to, ┼╝e fundusze aktywnie zarz─ůdzanie, w odr├│┼╝nieniu od ETF-├│w wybieraj─ů te sp├│┼éki, kt├│re powinny by─ç (w ich mniemaniu) lepsze. Wycofuj─ů kapita┼é z tych sp├│┼éek s┼éabszych. To jest tylko teoria. G┼é├│wnym i podstawowym cele ka┼╝dego funduszu aktywnie zarz─ůdzanego i ETF-a, nie jest pobijanie ┼╝adnego rynku, tylko posiadanie pod skrzyd┼éami jak najwi─Öcej kapita┼éu. Z tego robi si─Ö biznes. Jest to przykra prawda. Bynajmniej zadaniem funduszu aktywnie zarz─ůdzanego nie jest to, aby pobija─ç rynek.

Nie chc─Ö by─ç usilnym admiratorem ETF-├│w, ale chcia┼ébym wskaza─ç, ┼╝e klasyczne, aktywnie zarz─ůdzane fundusze inwestycyjne w kryzysowych czasach powoduj─ů r├│wnie┼╝ problemy i turbulencje na rynku. Musz─ů umarza─ç jednostki, wi─Öc nakr─Öcaj─ů spadki. Nie jest tak, ┼╝e tylko ETF-y s─ů zagro┼╝eniem dla rynk├│w i nie powinno si─Ö kupowa─ç ETF-├│w w┼éa┼Ťnie na rzecz funduszy aktywnie zarz─ůdzanych, kt├│re selekcjonuj─ů sp├│┼éki do portfela i staraj─ů si─Ö pobija─ç rynek. Niestety praktyka pokazuje odwrotn─ů rzecz. Nie jest tak, ┼╝e te klasyczne fundusze nie maj─ů wp┼éywu na rynek w sytuacjach podbramkowych, kiedy s─ů spadki. One r├│wnie┼╝ nap─Ödzaj─ů te spadki. Podobnie jak ETF-y. To nie jest tak, ┼╝e nagle ETF-y co┼Ť nowego czy gorszego wnios┼éy w tym wymiarze.

M├│wi─ůc o zagro┼╝eniach, chcia┼éem zwr├│ci─ç uwag─Ö na to, ┼╝e je┼╝eli s┼éyszycie takie rzeczy, to zwr├│─çcie na co┼Ť uwag─Ö ÔÇô ewidentnie ETF-y s─ů spor─ů konkurencj─ů dla aktywnych funduszy inwestycyjnych. Nie dziwi mnie to, ┼╝e przez to ETF-y s─ů mocno krytykowane i powstaj─ů teorie spiskowe. Pewne zagro┼╝enia zawsze si─Ö pojawiaj─ů. Je┼Ťli wiele ludzi b─Ödzie si─Ö pakowa─ç w takie ETF-y, b─Öd─ů p├│┼║niej chcieli wycofa─ç si─Ö z nich, bo b─Öd─ů spadki, to jasne, ┼╝e to b─Ödzie nap─Ödza┼éo spadki na gie┼édzie. Nie jest to fenomen tego typu funduszy, tylko ka┼╝dego innego funduszu inwestycyjnego, kt├│ry inwestuje w akcje. Dla mnie jest to temat filozoficzny.

Chcia┼ébym zamkn─ů─ç temat ETF-├│w praktycznym akcentem.

Gdzie kupi─ç ETF i kilka praktycznych porad

Je┼╝eli kto┼Ť jest pocz─ůtkuj─ůcy, to mo┼╝e si─Ö zastanawia─ç gdzie kupi─ç ETF-a. Za┼é├│┼╝my, ┼╝e kto┼Ť chce kupi─ç ETF-a w Polsce, to trzeba mie─ç otwarte konto maklerskie. Trzeba przej┼Ť─ç si─Ö do biura maklerskiego (albo i przez internet si─Ö da zapewne), otworzy─ç konto i b─Ödzie mo┼╝na na tym samym rachunku, na kt├│rym kupuje si─Ö akcje, kupi─ç ETF-a. Uwaga! Nie b─Ödzie to pora┼╝aj─ůcy wyb├│r ETF-├│w, bo w tym momencie s─ů 4. Dwa na WIG20, jeden na S&P 500 i jeden DAX-a. Kolejne s─ů „w drodze”. Mo┼╝e jak tego s┼éuchasz jest wi─Öcej tych ETF-├│w. Je┼Ťli chodzi o GPW, liczba ETF-├│w b─Ödzie mniejsza ni┼╝ 10. Pewnie nawet nie wi─Öksza ni┼╝ 5.

Z godnych zainteresowania ETF-├│w, jest taki, co powsta┼é niedawno — ETF na WIG20, tak zwany BETA ETF WIG20TR. Nie jestem w ┼╝aden spos├│b z tymi panami, kt├│rzy stoj─ů za tym ETF-em zwi─ůzany. Nie bior─Ö za to ┼╝adnych pieni─Ödzy, jest to zupe┼énie moja opinia. Nie jest to odcinek sponsorowany. Jest to o tyle ciekawy ETF na WIG20, poniewa┼╝ stosuje replikacj─Ö fizyczn─ů. Dotychczas przez kilka lat mieli┼Ťmy dost─Öpny i mamy nadal, ETF, kt├│rego zreszt─ů sam posiadam w portfelu na WIG20 z firmy z Luksemburga — Lyxor. Tutaj mamy niestety replikacj─Ö syntetyczn─ů.

To, co jest istotne. BETA ETF WIG20TR — total return, czyli uwzgl─Ödnione s─ů tutaj wszystkie dywidendy. Ma to wielkie znaczenie (ETF Lyxora te┼╝ jest typu TR).

Na polskiej gie┼édzie mamy te┼╝ ETF na S&P 500 i na DAXa. Niewielu z was wie, i to pewnie nawet tych zaawansowanych, ┼╝e ETF na S&P 500, kt├│ry jest dost─Öpny na GPW, przeliczany jest do euro. Nie do dolara ameryka┼äskiego, tylko do euro. Pomimo ┼╝e kupujemy go w z┼éot├│wce. Kto┼Ť, kto kupi sobie takiego ETF-a do portfela, mo┼╝e by─ç mocno skonfundowany, bo nie do┼Ť─ç, ┼╝e ma ryzyko tylko wzgl─Ödem dolara, to wchodzi jeszcze do euro. Warto wiedzie─ç co si─Ö kupuje.

┼üatwo si─Ö to m├│wi. Sam nieraz kupi┼éem g┼éupoty, za kt├│re przysz┼éo mi p├│┼║niej s┼éono p┼éaci─ç. Warto uczy─ç si─Ö na b┼é─Ödach cudzych, nie swoich. Zanim zrobimy co┼Ť g┼éupiego to zastanowi─ç si─Ö co najmniej dwa razy.

Warto uczyć się na błędach cudzych, nie swoich.

Total return ÔÇô o co chodzi? Nie jest tak, ┼╝e ten ETF na WIG20 ÔÇô jeden i drugi, czyli ten z Luksemburga i ten polski, odwzorowuje tylko indeks WIG20, ale tak naprawd─Ö odwzorowuje indeks WIG20TR ÔÇô total return, czyli s─ů dywidendy. Kto┼Ť mo┼╝e powiedzie─ç, co z tego? Jakie to znaczenie? Maj─ů znaczenie. Gdyby┼Ťmy wzi─Öli ostatni─ů dekad─Ö 2009-2019 ÔÇô oczywi┼Ťcie jest to do┼Ť─ç nieszcz─Ö┼Ťliwie wybrany okres, bo jest to tu┼╝ po spadkach w 2008 roku, kiedy rynek mocno spad┼é i p├│┼║niej zacz─ů┼é odbija─ç. Indeks WIG20 za ostatnie 10 lat, czyli 2009-2019, m├│wi─Ö to, nagrywaj─ůc podcast na pocz─ůtku roku 2019, zarobi┼é oko┼éo 70%. WIG20TR zarobi┼é oko┼éo 150%. Ponad dwa razy wi─Öcej. Taka to jest r├│┼╝nica. Je┼╝eli kto┼Ť uwa┼╝a, ┼╝e to nie jest nic, to tylko mog─Ö mu pogratulowa─ç. Ma kto┼Ť gest. ­čÖé Trzeba na to zwraca─ç uwag─Ö. To ma ogromne znaczenie.

Dlaczego to ma znaczenie?

Trzeba wiedzie─ç jak dzia┼éa dywidenda. Je┼╝eli mamy w portfelu 100 z┼é w akcji KGHM, a nast─Öpnie KGHM wyp┼éaca 5 z┼é dywidendy. Co si─Ö dzieje przy odci─Öciu dywidendy? Akcje KGHM s─ů notowane po 95 z┼éotych. Wydawa┼éoby si─Ö, ┼╝e KGHM straci┼é 5%, ale nie jest to prawd─ů, bo my 5 z┼éotych mamy w kieszeni w postaci dywidendy. Mo┼╝emy to reinwestowa─ç. Je┼╝eli nie we┼║miemy dywidend pod uwag─Ö, to tak naprawd─Ö odnotowaliby┼Ťmy strat─Ö. Indeks WIG20 jest pesymistycznym indeksem, poniewa┼╝ on ca┼éy czas odnotowuje straty w dniu, kiedy sp├│┼éki wyp┼éacaj─ů dywidendy. Zani┼╝a ten indeks. Du┼╝o bardziej realne warunki do liczenia daje nam liczenie tego na podstawie indeksu WIG20TR, czyli dochodowy indeks. Uwzgl─Ödnia on to, ┼╝e owszem KGHM niby straci┼é 5%, ale my mamy te 5 z┼éotych w portfelu. Trzeba skorygowa─ç to, ┼╝e my mamy 100 z┼éotych w kieszeni. To robi r├│┼╝nic─Ö. Mniej wi─Öcej przez okres 10 lat WIG20TR wzr├│s┼é ponad 2 razy wi─Öcej ni┼╝ niedochodowy, zwyk┼éy, bez dywidend WIG20.

Kupowanie indeksu na d┼éugi termin, tylko dlatego, ┼╝e kto┼Ť tak powiedzia┼é nie jest fajne. D┼éugoterminowo rynek akcji zarabia 5-6-7%. Fajnie. Dwa-trzy razy wi─Öcej od lokat. To jest jednak naiwne patrzenie na temat. Co powiecie, ┼╝e w mi─Ödzyczasie macie spadek warto┼Ťci swojego portfela przekraczaj─ůcy 50%? Czy kto┼Ť b─Ödzie potrafi┼é spokojnie wysiedzie─ç z tak─ů inwestycj─ů? Oczywi┼Ťcie, jak kto┼Ť b─Ödzie mia┼é w portfelu 1000 z┼éotych to pewnie tak. Je┼╝eli to b─Öd─ů oszcz─Ödno┼Ťci jego ┼╝ycia na emerytur─Ö, b─Ödzie mia┼é kilkaset tysi─Öcy z┼éotych czy milion, to chcia┼ébym widzie─ç, ┼╝e kto┼Ť taki przejdzie obok takiej sytuacji bez ┼╝adnych emocji. Jest to praktycznie niemo┼╝liwe. Nie oszukujmy si─Ö.

Kupowanie takich indeks├│w ma sens, ale trzeba mie─ç strategi─Ö. Tych strategii jest mn├│stwo. Najprostsz─ů jest DCA, czyli Dollar-Cost Averaging, czyli u┼Ťrednianie. Jak rynek spada, to kupujemy czego┼Ť wi─Öcej, jak ro┼Ťnie, to kupujemy mniej. Nie jest to idealne podej┼Ťcie. S─ů lepsze. Szczerze powiem, od jakiego┼Ť czasu, te┼╝ pod swoim k─ůtem i moich potrzeb portfela IKE i IKZE, pracuj─Ö nad strategiami, kt├│re b─Öd─ů pozwala┼éy zarz─ůdza─ç portfelem akcyjnym w du┼╝o lepszy spos├│b. Oczywi┼Ťcie, operuj─ůc wci─ů┼╝ na becie, czyli na rynku, na indeksie, ale robi─ç to lepiej. Przede wszystkim ogranicza─ç to ryzyko z do┼éu przy spadkach. Aby nie by┼éo 50%, tylko 20% albo i mniej. Taki produkt wydaje si─Ö znacznie lepszy. Stay tuned! ­čÖé

Nie trzeba bardzo się starać pobijać rynku czy wybierać lepszych spółek, tylko ograniczać ryzyko przy spadkach. Już wynik długoterminowy może być ciekawszy.
ÔÇ×Kupi─Ö dzi┼Ť ten indeks, b─Öd─Ö go trzyma┼é 20 lat, nic z nim nie zrobi─ÖÔÇŁ ÔÇô brzmi fajnie, ale niewielu potrafi to zrobi─ç. Swoj─ů drog─ů, Warren Buffett, kt├│ry jest najs┼éynniejszym inwestorem, w 2008 roku jego portfel ma wahni─Öcie w d├│┼é ponad 40%. Facet, kt├│ry wie co robi─ç, bo przez tyle dziesi─ůtek lat inwestowa┼é z sukcesem, mia┼é wahni─Öcie na portfelu tego poziomu.

Je┼╝eli chodzi o ETF-y, kt├│re chcemy kupi─ç na z┼éoto, na rynki towarowe, obligacje, to b─Ödziemy musieli otworzy─ç rachunek maklerski u brokera, kt├│ry daje nam dost─Öp do gie┼éd na ┼Ťwiecie. Mo┼╝na to zrobi─ç w Polsce, ale mo┼╝na te┼╝ otworzy─ç rachunek na ┼Ťwiecie. Dzisiaj, w dobie internetu to nie jest problem, aby otworzy─ç rachunek na drugim ko┼äcu ┼Ťwiata. Po prostu handlowa─ç z tego rachunku i mie─ç dost─Öp do r├│┼╝nych ETF-├│w. Ostatnimi czasy dla os├│b w Unii Europejskiej jest to utrudnione, ale to zn├│w temat na inn─ů okazj─Ö. ­čÖé

Wi─Ökszo┼Ť─ç z nas powinna korzysta─ç z ETF-├│w. Je┼╝eli si─Ö na to decydujemy, plain vanilla, czystych tracker├│w indeks├│w, kt├│re s─ů replikowane w spos├│b fizyczny.

Je┼╝eli kto┼Ť chce wyj┼Ť─ç ponad to, nie m├│wi─Ö nie, ale trzeba wiedzie─ç, co si─Ö robi. Je┼Ťli tego nie wiemy, to ograniczmy swoje spektrum ETF-├│w, z kt├│rych b─Ödziemy wybiera─ç co┼Ť do swojego portfela, spo┼Ťr├│d tego typu ETF-├│w. Najprostszych, bez udziwnie┼ä typu inverse, na spadki, czy lewarowanych. Zrobimy sobie wi─Öksz─ů krzywd─Ö, ni┼╝ jest nam to potrzebne do szcz─Ö┼Ťcia. Raczej na tym nie zarobimy, je┼╝eli nie wiemy, co robimy.

Tyle z mojej strony.

Je┼Ťli uwa┼╝asz, ┼╝e ten odcinek cokolwiek ci pom├│g┼é, to b─Öd─Ö wdzi─Öczny, je┼Ťli podzielisz si─Ö nim z innymi. Nie b─Öd─Ö nagrywa┼é tego do ┼Ťciany. Je┼Ťli nikt nie b─Ödzie chcia┼é s┼éucha─ç/czyta─ç, to nie b─Öd─Ö tego nagrywa┼é. S─ů ciekawsze rzeczy do robienia w ┼╝yciu ni┼╝ nagrywanie do ┼Ťciany. ­čÖé

Przepraszam za sarkazm.

Happy trading, jak m├│wi─Ö do angloj─Özycznej cz─Ö┼Ťci s┼éuchaczy.

Do usłyszenia niebawem.

Bye, bye! ­čÖé

Polecam r├│wnie┼╝...

Jak to się robi, czyli rynki finansowe według Krzysztofa Łucjana, zawodowego tradera

Go┼Ťciem wywiadu jest Krzysztof ┼üucjan, zawodowy trader, specjalizuj─ůcy si─Ö w handlu kontraktami terminowymi, wsp├│┼étw├│rca Stooq ÔÇö najbardziej popularnego portalu finansowego w Polsce. Krzysiek na rynku jest obecny ju┼╝ od 20 lat, a zwie┼äczeniem jego kariery by┼é moment, w kt├│rym m├│g┼é odej┼Ť─ç z pracy, ┼╝eby handlowa─ç ju┼╝ wy┼é─ůcznie na sw├│j rachunek. Rozmawiam z Krzy┼Ťkiem o jego pocz─ůtkach na gie┼édzie, o jego sukcesach i pora┼╝kach, a tak┼╝e o tym, jak wygl─ůda jego obecne podej┼Ťcie do rynk├│w.

Otw├│rz

Umiesz liczy─ç, licz na siebie, czyli czym jest Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego (IKZE)

Wszyscy dooko┼éa strasz─ů niskimi emeryturami, jakie nas czekaj─ů w przysz┼éo┼Ťci. Zamiast ┼╝y─ç w strachu i by─ç niepewnym jutra, lepiej ju┼╝ dzi┼Ť wzi─ů─ç sprawy we w┼éasne r─Öce i samodzielnie zadba─ç o nasz─ů przysz┼é─ů emerytur─Ö. Tym bardziej, ┼╝e tu Pa┼ästwo wychodzi nam na przeciwko i oferuje konkretne zach─Öty podatkowe, kt├│re w perspektywie kilkudziesi─Öciu lat oszcz─Ödzania mog─ů przynie┼Ť─ç bardzo wymierne pozytywne skutki dla naszych portfeli emerytalnych.

Otw├│rz

Budujemy strategi─Ö transakcyjn─ů, czyli o co w tym wszystkim chodzi? Praktyczny przyk┼éad.

Artyku┼é pokazuje ca┼é─ů ┼Ťcie┼╝k─Ö "od pomys┼éu, do przemys┼éu" budowy i wdro┼╝enie w┼éasnej kr├│tkoterminowej strategii transakcyjnej. Same konkrety, twarde liczby, rachunek prawdopodobie┼ästwa i statystyka. Aby jednak nie przerazi─ç wi─Ökszo┼Ťci, dla cel├│w edukacyjnych wybrany przyk┼éad jest prosty. Co nie znaczy, ┼╝e u┼éomny -- wr─Öcz przeciwnie -- pokazuje, ┼╝e rozwi─ůzanie proste, nie prostackie, mo┼╝e by─ç pi─Ökne i efektywne.

Otw├│rz

dodaj własny

  1. Cze┼Ť─ç,
    przeczyta┼éem artyku┼é i uwa┼╝am, ┼╝e jest ┼Ťwietny. Stron─Ö oczywi┼Ťcie dodaje do swoich czo┼éowych ulubionych i b─Öd─Ö ┼Ťledzi┼é.

    Jestem m┼éodym cz┼éowiekiem i dopiero od niedawna zacz─ů┼éem zastanawia─ç si─Ö nad emerytur─ů, co cz─Östo spotyka si─Ö z komentarzem, i┼╝ robi─Ö to za wcze┼Ťnie. Mnie mimo to przygn─Öbia „za uszami” ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e na staro┼Ť─ç mog┼éoby by─ç krucho. Niedawno czytaj─ůc bardzo dobr─ů ksi─ů┼╝k─Ö o tematyce finansowej trafi┼éem na poj─Öcie ETF’a. Zainteresowa┼éem si─Ö tematem i staram si─Ö go zg┼é─Öbia─ç. Tak te┼╝ trafi┼éem tutaj i bardzo dzi─Ökuj─Ö za kolejne informacje.

    Do tej pory zrozumia┼éem ju┼╝, ┼╝e inwestowanie w ETF’y wi─ů┼╝e si─Ö z kilkoma ryzykami, najbezpieczniej dla amatora trzyma─ç si─Ö tych replikowanych fizycznie. W ramach tej tematyki dowiedzia┼éem si─Ö tak┼╝e czym jest konto IKE i IKZE. To tam chcia┼ébym otworzy─ç w przysz┼éo┼Ťci rachunki maklerskie by zacz─ů─ç uskutecznia─ç swoj plan. No w┼éa┼Ťnie – plan, kt├│ry szczerze m├│wi─ůc zosta┼é mentalnie zachwiany w mojej g┼éowie po przeczytaniu tego artyku┼éu.

    Zak┼éada┼éem, ┼╝e jako osoba niezaawansowana swoje inwestycje sprowadz─Ö do maksimum wp┼éat na IKZE gdzie ┼Ťrodki by┼éby inwestowane w ETF’y odwzorowuj─ůce indeks polskich sp├│┼éek i cz─Ö┼Ť─ç tak┼╝e, w zagraniczne (szczeg├│lnie dzi─Ökuj─Ö za u┼Ťwiadomienie, ┼╝e w S&P 500 kryje si─Ö podw├│jne ryzyko walutowe!). Ulgi podatkowe z tytu┼éu wp┼éat na IKZE, chcia┼éem z kolei zainwestowa─ç na IKE by w przysz┼éo┼Ťci zwroty podatk├│w (podobnie inwestowane) przekroczy┼éy 10% op┼éat─Ö ryczaltow─ů przy wyp┼éacie z IKZE. Problem polega na tym, ┼╝e w ca┼éym tym za┼éo┼╝eniu nastawieniem si─Ö na ci─ůg┼ée comiesi─Öczne dokupowanie ETF’├│w i trzymanie ich przez wiele lat, przekraczaj─ůcych nawet 30. Tw├│j artyku┼é da┼é mi do my┼Ťlenia. Coraz bardziej w─ůtpi─Ö w sw├│j plan i w jak─ů┼Ť alternatyw─Ö zwi─ůzana z ETF’ami kt├│ra pozwoli┼éaby mi anga┼╝owa─ç si─Ö bardzo pasywnie bez wielorodzinnych obserwacji gie┼édy w budowanie emerytury. Ten czas chcia┼ébym jednak po┼Ťwi─Öca─ç na prac─Ö nad sob─ů, a przysz┼éo┼Ť─ç budowa─ç trzymaj─ůc si─Ö sta┼éego planu z minimalnym zaanga┼╝owaniem czasowym.

    Chcia┼ébym wiedzie─ç, czy my┼Ťlisz przez pryzmat swoich do┼Ťwiadcze┼ä, ┼╝e jest dla mnie nadzieja? Oczekuje tylko szczerej opinii.

    Pozdrawiam

    • Cze┼Ť─ç,

      Dzi─Öki za dobre s┼éowo, bo dzi─Öki temu wiem, ┼╝e warto to po prostu dalej robi─ç. ­čÖé

      Im wcze┼Ťniej zaczniesz my┼Ťle─ç o budowaniu w┼éasnego kapita┼éu, tym lepiej. Swoj─ů postaw─ů pokazujesz swoj─ů dojrza┼éo┼Ť─ç, a opiniami innych si─Ö nie martw ÔÇô r├│b swoje. Nie chodzi o to, by w m┼éodym wieku non stop my┼Ťle─ç o byciu starym, ale by zwyczajnie by─ç odpowiedzialnym i zwi─Ökszy─ç swoje szanse na dostanie ┼╝ycie.

      Na GPW w Warszawie mamy ma┼éy wyb├│r ETF p├│ki co, ale jest szansa, ┼╝e powoli si─Ö to b─Ödzie zmienia─ç w pozytywn─ů stron─Ö.

      Ryzyko walutowe na ETF S&P 500 nie musi oznacza─ç czego┼Ť z┼éego, o ile rozumiemy to ryzyko. Postaram si─Ö o tym nieco wi─Öcej napisa─ç/nagra─ç w przysz┼éo┼Ťci. Niebawem ma podobno by─ç dost─Öpny nowy ETF na S&P 500 gdzie to ryzyko walutowe b─Ödzie zniesione. Wtedy ten „problem” sam si─Ö rozwi─ů┼╝e.

      Co do sprawy zwi─ůzanej z kupowaniem ETF├│w (kiedy, jaki, etc.), wchodzimy w kwestie wyboru strategii. Na pocz─ůtek proponuj─Ö zapozna─ç si─Ö z tym wywiadem z Gary Antonacci, a przynajmniej z tym co tam napisa┼éem, bo sama tre┼Ť─ç wywiadu mo┼╝e by─ç na pocz─ůtek nieco przyt┼éaczaj─ůca (i nie mam p├│ki co t┼éumaczenia).

      Chodzi o to jak m─ůdrze alokowa─ç sw├│j kapita┼é, sp─Ödzaj─ůc na to bardzo niewiele czasu, pos┼éuguj─ůc si─Ö jasnym i logicznym planem, za kt├│rym mamy jednak mocn─ů statystyk─Ö.

      Jest to co┼Ť, co b─Öd─Ö stara┼é si─Ö bardzo dok┼éadnie om├│wi─ç w najbli┼╝szych miesi─ůcach. Bo to bardzo ciekawy temat i my┼Ťl─Ö, ┼╝e w Polsce bardzo ma┼éo o tym si─Ö m├│wi. Widz─Ö tu sporo roboty dla siebie, wi─Öc powinno Ci─Ö to zainteresowa─ç jak s─ůdz─Ö pod k─ůtem IKE/IKZE. M├│wi─ůc kr├│tko zaproponuj─Ö kilka gotowych rozwi─ůza┼ä.

      By─ç mo┼╝e wr─Öcz poka┼╝─Ö na w┼éasnym przyk┼éadzie jak mo┼╝na ten temat rozwi─ůza─ç, pokazuj─ůc w┼éasny rachunek i wszystkie detale. Krok po kroku. Stay tuned! ­čÖé

      Na koniec: gratuluj─Ö podej┼Ťcia, nie poddawaj si─Ö, bo jest o co walczy─ç. ETFy jak najbardziej nadaj─ů si─Ö do pasywnego inwestowania. Ale mo┼╝na to robi─ç znacznie lepiej ni┼╝ kupi─ç i zapomnie─ç, po┼Ťwi─Öcaj─ůc jednak nie wi─Öcej ni┼╝ kilka minut w miesi─ůcu. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  2. Ciekawy artyku┼é… ale nasun─ů┼é mi sie jeden wniosek. Co myslisz o strategii arbitrazu np. wig20 short z wig20tr long? realizowana przez jakis etf lub cfd? Moze masz dane jak wygladala by coroczna stopa zwrotu za np. 20 lat wstecz (oczywiscie na podstawie dywidend bo wig20tr jeszcze nie bylo)

    • Hej Radku,

      Dzi─Öki za komentarz. Co do arbitra┼╝u, to nic o nim nie my┼Ťl─Ö, bo nie testowa┼éem takiego przypadku jak opisujesz.

      Pozdrawiam,
      Jacek

        • Niczego nie wykluczam. Ale pod k─ůtem GPW chyba szybciej opisz─Ö co┼Ť z wykorzystaniem momentum. ­čśë

          Z CFD jest problem z jako┼Ťci─ů danych.

  3. co my┼Ťlisz o inwestycji w po┼╝yczki p2p kt├│re oferuje np. ┼éotewski fintech Mintos? uwa┼╝asz ┼╝e to dobry spos├│b na dywersyfikacje, taki doch├│d pasywny?
    czy jednak wi─ůza┼éby┼Ť z tym zbyt du┼╝e ryzyko a┼╝eby samemu si─Ö tym zainteresowa─ç. ja nie operuje setkami tysi─Öcy PLN, ale wynik inwestycji 13% rok do roku inwestuj─ůc tylko w po┼╝yczki z gwarantowanym wykupem robi na mnie wra┼╝enie.

    • Hej Isaac,

      Nic nie my┼Ťl─Ö o inwestycji w takie po┼╝yczki, poniewa┼╝ nie znam tego tematu. I wychodz─Ö z za┼éo┼╝enia, ┼╝e je┼Ťli nie znam tematu, to w to nie inwestuj─Ö.

      Natomiast je┼Ťli jest oferta typu 13% rocznie, to bardzo w─ůtpi─Ö w te ÔÇ×gwarantowane wykupyÔÇŁ i ju┼╝ zapala u mnie nie ┼╝├│┼ét─ů, co wr─Öcz czerwon─ů lamp─Ö. Ale to moja opinia tylko. ­čÖé By┼ébym BARDZO BARDZO ostro┼╝ny!

      Pozdrawiam,
      Jacek

  4. Witaj Jacek,

    dzi─Öki za podcast. Konkretnie i rzeczowo, niedawno zacz─ů┼éem s┼éucha─ç i poszerza─ç wiedz─Ö.

    W odniesieniu do powy┼╝szego odcinka mam pytanie. W marcu 2019 wymienia┼ée┼Ť ETFy dost─Öpne w Polsce, wspomnia┼ée┼Ť o czterech. My┼Ťl─Ö, ┼╝e warto te┼╝ wspomnie─ç o jednym oferowanym przez BR czyli „iShares MSCI Poland UCITS ETF USD”. By─ç mo┼╝e rzeczywi┼Ťcie nie jest on dost─Öpny z poziomu Polski? Osobi┼Ťcie mieszkam w Szwajcarii i mo┼╝na go tutaj bez problemu naby─ç. TER na poziomie 0,74%, r├│wnie┼╝ Total Return, replikacja fizyczna. Dost─Öpny od 2011 roku. Rozmiar funduszu to oko┼éo 67m USD, czyli znacznie wi─Ökszy od Beta ETF WIG20 TR oferowanego przez Agio Funds – oko┼éo 24m PLN.

    Czy m├│g┼éby┼Ť podzieli─ç si─Ö uwagami zwi─ůzanymi z ETFem oferowanym przez BlackRock, bazuj─ůc na swoim do┼Ťwiadczeniu lub na factsheet? Link: https://www.ishares.com/uk/individual/en/products/251875/ishares-msci-poland-ucits-etf?switchLocale=y&siteEntryPassthrough=true

    Jeszcze raz – chapeau bas za transparentne i bogate w kontent materia┼éy.

    Pozdrawiam z Zurychu,
    Wojciech

    • Cze┼Ť─ç Wojciech,

      Dzi─Ökuj─Ö za komentarz i dobre s┼éowo. ­čÖé

      By─ç mo┼╝e nie wyrazi┼éem si─Ö wystarczaj─ůco precyzyjnie m├│wi─ůc o ETF dost─Öpnych w Polsce. Ot├│┼╝ mia┼éem na my┼Ťli ETF notowane na Gie┼édzie Papier├│w Warto┼Ťciowych w Warszawie.

      ETF o kt├│rym Ty wspominasz, iShares MSCI Poland UCITS ETF USD, nie jest notowany na GPW. Je┼Ťli kto┼Ť w Polsce ma konto u brokera z dost─Öpem do gie┼éd zagranicznych, ten ETF powinien by─ç dost─Öpny, poniewa┼╝ ma etykietk─Ö UCITS ÔÇô a wi─Öc jest dystrybuowany w ramach Unii Europejskiej. M├│wi─ůc kr├│tko: z dost─Öpem do tego ETF nie powinno by─ç w Polsce k┼éopotu, ale trzeba si─Ö ruszy─ç poza GPW i zrezygnowa─ç z inwestowania w PLN.

      Osobi┼Ťcie nie inwestowa┼éem w tego ETF, natomiast z tego co widz─Ö, jest on faktycznie oparty o sp├│┼éki z indeksu WIG20, chocia┼╝ na┼Ťladuje tak na prawd─Ö indeks MSCI Poland.

      Poniewa┼╝ Beta ETF WIG20 jest nowym instrument w Polsce, oczywi┼Ťcie kapita┼é funduszu jest p├│ki co niewielki. TER w Beta ETF WIG20 to natomiast 0.4% w chwili obecnej, a wi─Öc mniej ni┼╝ w iShares.

      To co jest kluczowe, to ekspozycja na USD w przypadku ETF iShares. Beta ETF WIG20 wyra┼╝any jest w PLN. Wi─Öc tu ju┼╝ kwestia czego oczekuje inwestor. Je┼Ťli nie mieszkasz wi─Öc w Polsce i nie inwestujesz w PLN, to iShares pewnie b─Ödzie lepsz─ů opcj─ů. Ale to w┼éa┼Ťciwie wszystko co mog─Ö w tej chwili napisa─ç niestety.

      Tymczasem pozdrawiam Zurych z Brukseli. ­čÖé

      Jacek

Napisz sw├│j komentarz