Regularnie otrzymuj─Ö od Was pytania, co bardzo mnie cieszy, ale te┼╝ nie zawsze jestem w stanie sprawnie na nie odpowiada─ç indywidualnie w formie mailowej czy na mediach spo┼éeczno┼Ťciowych. Pomy┼Ťla┼éem wi─Öc o nagraniu podcastu, w kt├│rym odpowiem na niekt├│re pytania, tak by skorzysta─ç z tego mogli wszyscy. Tym bardziej, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç pyta┼ä jest podobna.

Jeszcze ma┼ée ostrze┼╝enie z mojej strony. Ot├│┼╝ wszystko co m├│wi─Ö, jest tylko moj─ů prywatn─ů opini─ů. Nie jest to ┼╝adna porada inwestycyjna czy podatkowa w rozumieniu stosownych przepis├│w. To ty jeste┼Ť odpowiedzialny za podejmowanie w┼éasnych decyzji.

Zaproszenie do dyskusji

Serdecznie zapraszam Ci─Ö do komentowania i zadawania pyta┼ä, bezpo┼Ťrednio na tej stronie poni┼╝ej, lub na mojej stronie na FacebookÔÇÖu lub moim profilu TwitterÔÇÖowym.

Alternatywnie mo┼╝esz zada─ç pytanie g┼éosowe, nagrywaj─ůc si─Ö na SpeakPipe. Pami─Ötaj tylko, ┼╝e masz 90 sekund na nagranie ­čÖé

Bardzo zale┼╝y mi na Twoim g┼éosie, za kt├│ry ju┼╝ teraz z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö ­čÖé

Ôťĺ TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Wst─Öp

Dzie┼ä dobry, dzie┼ä dobry, witam was serdecznie w 40. odcinku podcastu System Trader. Ten odcinek jest do┼Ť─ç wyj─ůtkowy dla mnie nie tylko dlatego, ┼╝e jest to 40., okr─ůg┼éy numer odcinka, ale r├│wnie┼╝ dlatego, ┼╝e ten odcinek jest do┼Ť─ç mocno eksperymentalny i do┼Ť─ç mocno improwizowany.

Kilka dni temu poprosi┼éem was na mediach spo┼éeczno┼Ťciowych oraz poprzez maila, aby┼Ťcie podes┼éali do mnie pytania, je┼╝eli takie do mnie macie, a ja wtedy postaram si─Ö, je┼╝eli zbierze si─Ö sensowny zbi├│r pyta┼ä, odpowiedzie─ç na nie w formie podcastu w┼éa┼Ťnie tutaj, siedz─ůc przed mikrofonem. Otrzyma┼éem od was du┼╝o ciekawych pyta┼ä, za kt├│re naprawd─Ö serdecznie dzi─Ökuj─Ö. Nie ma g┼éupich pyta┼ä. Je┼╝eli kto┼Ť obawia┼éby si─Ö czasami zada─ç pytanie, w obawie o to, ┼╝e to pytanie jest g┼éupie, to prosz─Ö tego nie robi─ç. Nie ma g┼éupich pyta┼ä, mog─ů by─ç co najwy┼╝ej g┼éupie odpowiedzi. B─Öd─Ö si─Ö stara┼é odpowiada─ç najm─ůdrzej, jak potrafi─Ö, ale tak naprawd─Ö odpowiedzialno┼Ť─ç jest po mojej stronie, je┼╝eli chodzi o to, czy co┼Ť jest g┼éupie czy nie, a wy zadawajcie wszelkie pytania, jakie wam przychodz─ů do g┼éowy.

Ca┼éa idea z tak─ů sesj─ů pyta┼ä i odpowiedzi podyktowana by┼éa tym, ┼╝e chocia┼╝ nagrywam ten podcast od niespe┼éna dw├│ch lat, to otrzymywa┼éem od was cz─Östo pytania, kt├│re po prostu si─Ö powtarza┼éy. ┼╗eby unikn─ů─ç takiego indywidualnego odpowiadania na te pytania, kt├│re si─Ö gdzie┼Ť tam powtarzaj─ů, stwierdzi┼éem, ┼╝e by─ç mo┼╝e sensownie b─Ödzie zrobi─ç to tutaj przed mikrofonem tak, aby te informacje mog┼éy pos┼éu┼╝y─ç wi─Ökszej ilo┼Ťci os├│b.

Pytania i odpowiedzi

Pierwsze pytanie, od Patryka: Chcia┼éem zapyta─ç o to, jak ewoluowa┼éa twoja gra na rynku od samego pocz─ůtku. Pewnie pami─Ötasz swoje pierwsze, niekoniecznie udane transakcje i wnioski, jakie wyci─ůga┼ée┼Ť? Jestem bardzo ciekawy, jak przez te kilkana┼Ťcie lat zmienia┼éa si─Ö twoja strategia i twoje podej┼Ťcie do rynku, jakie zdarzenia wp┼éywa┼éy na te zmiany? Jak ona wygl─ůda┼éa w tym momencie? Jak chcia┼éby┼Ť, ┼╝eby wygl─ůda┼éa, bo zak┼éadam, ┼╝e nauka rynk├│w i modyfikowanie strategii to nieko┼äcz─ůca si─Ö opowie┼Ť─ç? Zagadnienie jest dosy─ç szerokie i pewnie mo┼╝na by by┼éo z tego nagra─ç osobny podcast, ale dla mnie, powiedzmy ┼Ťrednio zaawansowanego inwestora, by┼éby to arcyciekawy temat, z kt├│rego pewnie m├│g┼ébym wyci─ůgn─ů─ç mn├│stwo wniosk├│w. Dzi─Öki za to, co robisz.

Dzi─Ökuj─Ö za twoje pytanie. My┼Ťl─Ö, ┼╝e moja ┼Ťcie┼╝ka – ┼╝e tak powiem – nauki rynk├│w finansowych nie by┼éa i nie jest specjalnie inna od tego, co przerabia pewnie wi─Ökszo┼Ť─ç z was. Na pocz─ůtku wszed┼éem oczywi┼Ťcie w najgorszym mo┼╝liwym momencie. Tak si─Ö z┼éo┼╝y┼éo, ┼╝e przez lata obserwowa┼éem koleg├│w, kt├│rzy inwestowali na rynku akcji. W ko┼äcu ja te┼╝ postanowi┼éem to zrobi─ç, tyle ┼╝e w najgorszym mo┼╝liwym momencie – w roku 2008, a wi─Öc sobie ┼éatwo wyobrazi─ç, jak to wygl─ůda┼éo. 2008 rok, najwi─Ökszy kryzys finansowy od dekad, a ja postanowi┼éem na upartego kupowa─ç akcje, kt├│re wed┼éug mojej ┼Ťwietnej analizy mia┼éy tylko i wy┼é─ůcznie rosn─ů─ç. Oczywi┼Ťcie sko┼äczy┼éo si─Ö to dla mnie nie najlepiej. Na szcz─Ö┼Ťcie nie mia┼éem te┼╝ ogromnego kapita┼éu w zanadrzu, niemniej jednak poturbowany stwierdzi┼éem, ┼╝e tak to na pewno si─Ö nie da zarabia─ç na rynkach finansowych.

2008 rok, najwi─Ökszy kryzys finansowy od dekad, a ja postanowi┼éem na upartego kupowa─ç akcje, kt├│re wed┼éug mojej ┼Ťwietnej analizy mia┼éy tylko i wy┼é─ůcznie rosn─ů─ç. Oczywi┼Ťcie sko┼äczy┼éo si─Ö to dla mnie nie najlepiej

Poniewa┼╝ jestem programist─ů, jak cz─Ö┼Ť─ç z was pewnie ju┼╝ wie, to moja natura jest taka, ┼╝e lubi─Ö pewne rzeczy zapisywa─ç w konkretne formu┼éy, w konkretne strategie, algorytmy. W ten do┼Ť─ç dla mnie naturalny spos├│b przeszed┼éem do konstruowania strategii transakcyjnych czy algorytm├│w. Nie chodzi o to, ┼╝e by┼éy to strategie, kt├│re automatycznie funkcjonowa┼éy na rynku, tylko chodzi┼éo o to, ┼╝e sygna┼éy wej┼Ťcia – wyj┼Ťcia z rynku by┼éy podyktowane algorytmem. Odnios┼éem tutaj pewne sukcesy, dzia┼éaj─ůc tym razem na rynku kontrakt├│w terminowych na GPW w Warszawie.

Oczywi┼Ťcie nie oby┼éo si─Ö te┼╝ bez b┼é─Öd├│w, poniewa┼╝ b┼é─Ödem, kt├│ry si─Ö pope┼énia, buduj─ůc swoje strategie, jest to, ┼╝e za bardzo staramy si─Ö dopasowa─ç nasz─ů strategi─Ö do danych historycznych. Jeste┼Ťmy wtedy oczywi┼Ťcie bardzo mocno podekscytowani, bo wyniki, jakie otrzymujemy w symulacjach, s─ů cudowne. W rzeczywisto┼Ťci okazuje si─Ö, ┼╝e te strategie nie chc─ů zarabia─ç takich pieni─Ödzy, jak by to wynika┼éo z symulacji.

No wi─Öc tutaj te┼╝ musia┼éem zap┼éaci─ç pewne frycowe, niemniej jednak by┼éo ju┼╝ zdecydowanie lepiej ni┼╝ to, co prze┼╝ywa┼éem na rynku akcji, gdzie dzia┼éa┼éem zupe┼énie ÔÇ×na pa┼é─ÖÔÇŁ. Strategie, jakie stosowa┼éem, by┼éy strategiami kr├│tkoterminowymi i tak te┼╝ funkcjonowa┼éem przez jaki┼Ť czas. Po drodze wszed┼éem te┼╝ nieco na rynek obligacji, gdzie te┼╝ oberwa┼éem na dzie┼ä dobry po ┼éapach i zap┼éaci┼éem swoje frycowe, bo mi si─Ö wydawa┼éo, ┼╝e obligacje to jest co┼Ť bezpiecznego. Kupi┼éem sobie kilka obligacji korporacyjnych, bo tu i ├│wdzie s┼éysza┼éo si─Ö o rynku, kt├│ry otworzy┼é si─Ö na GPW Catalyst. Kilka obligacji do dzisiaj mam w portfelu, kt├│re po prostu ju┼╝ chyba zostan─ů tam do ko┼äca ┼╝ycia, bo firmy, kt├│re je wyemitowa┼éy, stwierdzi┼éy, ┼╝e nie b─Öd─ů ich sp┼éaca─ç. ­čÖé

Niemniej jednak to, co zdecydowanie do mnie przemawia┼éo, to to, ┼╝e aby funkcjonowa─ç na rynku trzeba mie─ç plan, trzeba mie─ç strategi─Ö i nie mo┼╝na tego robi─ç ÔÇ×na pa┼é─ÖÔÇŁ. Dlatego te┼╝ stwierdzi┼éem, ┼╝e tylko i wy┼é─ůcznie strategie transakcyjne, algorytmy czy metody ilo┼Ťciowe to jest co┼Ť, z czym ja mog─Ö si─Ö porusza─ç po rynku. Nie mam tego ÔÇ×z┼éotego dotykuÔÇŁ, jak niekt├│rzy legendarni inwestorzy, ┼╝e mog─Ö sobie zarabia─ç na rynku poprzez to, ┼╝e mam jak─ů┼Ť wizj─Ö, ┼╝e b─Ödzie wielki spadek albo ogromny boom na rynku i ja po prostu b─Öd─Ö w stanie to przewidzie─ç, i na tym zarobi─Ö. Stwierdzi┼éem wi─Öc, ┼╝e tylko i wy┼é─ůcznie poprzez systemy, poprzez strategie jestem w stanie si─Ö porusza─ç po tym rynku.

Kolejnym du┼╝ym skokiem w mojej ÔÇ×karierzeÔÇŁ, je┼╝eli chodzi o inwestowanie, by┼éo emigrowanie na rynki zagraniczne. M├│wi─Ö tu konkretnie i przede wszystkim o rynku w USA, o handlu na kontraktach terminowych na ameryka┼äskich gie┼édach i na pe┼énej automatyzacji swojego handlu. Tutaj taka uwaga: o ile to by┼é bardzo ciekawy obszar, to w pewnym momencie stwierdzi┼éem, wraz z rosn─ůcym kapita┼éem, ┼╝e chc─Ö zrobi─ç krok wstecz. Owszem, to jest fajny krok i znam osoby, kt├│re w ten spos├│b r├│wnie┼╝ dzia┼éaj─ů i zarabiaj─ů, natomiast ja nie chc─Ö sp─Ödza─ç na rynkach masy czasu, nie chc─Ö codziennie analizowa─ç rynk├│w. Nawet pomimo tego, ┼╝e mamy zautomatyzowany handel, czyli mamy komputer, kt├│ry za nas otwiera i zamyka transakcje, to wci─ů┼╝ trzeba to nadzorowa─ç i ka┼╝dego dnia trzeba ┼╝y─ç tymi rynkami i r├│wnie┼╝ sprawdza─ç po kilka razy.

M├│wi─Ö o czasie przesz┼éym, poniewa┼╝ stwierdzi┼éem, ┼╝e robi─Ö krok wstecz i b─Öd─Ö chcia┼é sk┼éania─ç si─Ö coraz bardziej i bardziej w stron─Ö strategii d┼éugoterminowych, ale r├│wnie┼╝ opartych na podej┼Ťciu algorytmicznym, takim ilo┼Ťciowym. My┼Ťl─Ö, ┼╝e to jest to miejsce, w kt├│rym teraz si─Ö znajduj─Ö, to znaczy wyd┼éu┼╝am coraz bardziej sw├│j horyzont czasowy, je┼╝eli chodzi o moje inwestycje. Staram si─Ö robi─ç to tak bardzo metodycznie, jak tylko potrafi─Ö i tak to upraszcza─ç, jak to tylko mo┼╝liwe. Nie staram si─Ö ju┼╝ by─ç takim wielkim perfekcjonist─ů, je┼╝eli chodzi o moje bycie na rynku, tylko staram si─Ö wyznaczy─ç jaki┼Ť konkretny cel. Wiem mniej wi─Öcej, co jestem w stanie znie┼Ť─ç na rynku, i po prostu staram si─Ö i┼Ť─ç wed┼éug obranego planu.

Kolejne pytanie od Piotrka: Jest takie jedno pytanie, kt├│re mnie m─Öczy. Intensywnie edukuj─Ö si─Ö w kwestii rynk├│w finansowych i gie┼édy od jakiego┼Ť p├│┼é roku, wi─Öc mo┼╝e po prostu mam z┼éy obraz ┼Ťwiata. Ot├│┼╝, skoro dobry wynik na gie┼édzie to 10-15 proc. w skali roku, to sk─ůd historie o szybkim dorobieniu si─Ö milion├│w, podwojeniu kapita┼éu w rok itp.?

Bardzo dobre pytanie. My┼Ťl─Ö, ┼╝e wiele os├│b, chocia┼╝by ja sam, wchodzi na rynek my┼Ťl─ůc, ┼╝e na rynku zarabia si─Ö szybkie pieni─ůdze. W czasach, kiedy ja zaczyna┼éem, oczywi┼Ťcie nie by┼éo Bitcoina, ale zacz─ů┼é wchodzi─ç Forex. By┼éy te┼╝ rynki lewarowane i te┼╝ s┼éysza┼éo si─Ö o tym, jak to niekt├│rzy dorobili si─Ö wielkich fortun.

Powiem w ten spos├│b: to, ┼╝e zarabia si─Ö na rynku 10, 15, 20 proc., to ju┼╝ naprawd─Ö ┼Ťwietni gracze. Gdy m├│wimy tu o karierze, kt├│ra trwa dziesi─ůtki lat, to tak to faktycznie wygl─ůda. Je┼╝eli kto┼Ť by faktycznie zarabia┼é 100 proc. ka┼╝dego roku przez okres np. 20-30 lat, to warto wzi─ů─ç kalkulator do r─Öki i po prostu zobaczy─ç, ┼╝e taki osobnik najprawdopodobniej by┼éby wielokrotnie bogatszy od Warrena Buffetta.

To, ┼╝e m├│wi si─Ö o tym, ┼╝e ludzie zarabiaj─ů takie wielkie pieni─ůdze, to tutaj – tak na szybko – dwie kwestie. Jedna kwestia to zwyk┼ée szcz─Ö┼Ťcie. Jak kto┼Ť sobie kupi┼é bitcoina i wiele bitcoin├│w za grosze i p├│┼║niej przespa┼é, a nagle rynek wzr├│s┼é do kilku, kilkunastu tysi─Öcy dolar├│w, no to faktycznie kto┼Ť taki m├│g┼é sta─ç si─Ö milionerem, ale to by┼éo bardziej szcz─Ö┼Ťcie ni┼╝ umiej─Ötno┼Ť─ç.

Jak kto┼Ť sobie kupi┼é bitcoina i wiele bitcoin├│w za grosze i p├│┼║niej przespa┼é, a nagle rynek wzr├│s┼é do kilku, kilkunastu tysi─Öcy dolar├│w, no to faktycznie kto┼Ť taki m├│g┼é sta─ç si─Ö milionerem, ale to by┼éo bardziej szcz─Ö┼Ťcie ni┼╝ umiej─Ötno┼Ť─ç

Inny przyk┼éad to z kolei osoby, kt├│re zarabiaj─ů tak naprawd─Ö na rynkach, ale w formie biznesu, to znaczy inwestuj─ů na tych rynkach, ale inwestuj─ů nie swoje pieni─ůdze. Go┼Ťci┼éem w ramach swojego podcastu kilka takich os├│b, kt├│re prowadzi┼éy fundusze, kt├│re zarz─ůdza┼éy pieni─Ödzmi innych ludzi.

Np. Linda Raschke zarz─ůdza┼éa ponad 100 milionami dolar├│w, Andreas Clenow ok. p├│┼é miliardem dolar├│w. Jeszcze wi─Öksz─ů kwot─ů zarz─ůdza┼é Tom Basso.

Linda Bradford Raschke, czarodziejka z Wall Street

Bohaterka s┼éynnej serii ksi─ů┼╝ek J. SchwagerÔÇÖa, Czarodzieje Rynku. W tym wywiadzie Linda opowiada mi─Ödzy innymi o swoich do┼Ťwiadczeniach podczas wielkich krach├│w finansowych. Daje r├│wnie┼╝ wiele praktycznych porad dla ka┼╝dego kto chce zarabia─ç na rynkach finansowych.

Czytaj dalej Ôćĺ

I teraz sobie wyobra┼║: zarz─ůdzasz p├│┼é miliardem dolar├│w, 500 milionami dolar├│w. Zarobisz skromne, jak by si─Ö wydawa┼éo, 10 proc., czyli 50 milion├│w dolar├│w. Z tych 50 milion├│w dolar├│w ty zarabiasz 20 proc. poniewa┼╝ to jest twoje wynagrodzenie jako zarz─ůdzaj─ůcego. Dodatkowo ka┼╝dego roku zarabiasz jeszcze 2 proc. od zarz─ůdzanego kapita┼éu. W ten spos├│b zarabiasz kilka ┼éadnych milion├│w dolar├│w ka┼╝dego roku. Co jest jeszcze lepsze w tym wszystkim, to np. Tom Basso zatrudnia┼é w szczycie oko┼éo 10 os├│b, jak wspomina┼é w wywiadzie ze mn─ů. Je┼╝eli on by┼é w stanie zarobi─ç w skali roku dla siebie ponad 10 milion├│w dolar├│w w┼éa┼Ťnie poprzez te op┼éaty, kt├│re otrzymywa┼é od os├│b, kt├│rych pieni─Ödzmi zarz─ůdza┼é, no to przeci─Ötnie wypada┼é mu milion dolar├│w, na jedn─ů osob─Ö oczywi┼Ťcie. M├│wi─Ö to tak bardzo obrazowo, ale chodzi mi o to, ┼╝eby zauwa┼╝y─ç, ┼╝e dla pewnych os├│b inwestowanie pieni─Ödzy na rynku to jest biznes i tak naprawd─Ö na tym przede wszystkim zarabiaj─ů pieni─ůdze.

Kolejna rzecz: s┼éyszymy cz─Östo o tym, ┼╝e kto┼Ť zarobi┼é ogromne pieni─ůdze, bo np. by┼é wielki kryzys. Kolejna osoba, kt├│ra by┼éa u mnie w podca┼Ťcie, to jest Robert Pardo, facet, kt├│ry w 2008 roku w 100 procentach dzia┼éa┼é na automatycznych strategiach, w┼éa┼Ťnie w tym kryzysie, w kt├│rym ja dosta┼éem tak mocno po r─Ökach. On wtedy zarobi┼é, zarz─ůdzaj─ůc ogromnym funduszem, nie pami─Ötam ju┼╝ dok┼éadnie, ponad 140 proc. Kiedy wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi traci┼éa kariery, pieni─ůdze, dorobek ┼╝ycia, on zarobi┼é dla swoich klient├│w ponad 140 proc.
To nie znaczy, ┼╝e Robert Pardo by┼é w stanie uzyska─ç taki wynik ka┼╝dego roku. To by┼é wyj─ůtkowy wynik i on o tym te┼╝ wiedzia┼é.

Niestety problem polega na tym, ┼╝e jak on zarobi┼é takie wielkie pieni─ůdze, to wtedy wiele os├│b do niego przysz┼éo, bo chcia┼éo, ┼╝eby zarz─ůdza┼é te┼╝ ich pieni─Ödzmi. A jest co┼Ť takiego na rynku, jak powr├│t do ┼Ťredniej. Ci─Ö┼╝ko jest powt├│rzy─ç takie wyniki. Je┼╝eli on zarobi┼é 140 proc., to nale┼╝a┼éo oczekiwa─ç, ┼╝e w kolejnych latach te wyniki b─Öd─ů du┼╝o, du┼╝o gorsze. No i niestety te osoby, kt├│re do niego przysz┼éy p├│┼║niej, mog┼éy si─Ö czu─ç rozczarowane, bo te wyniki by┼éy ju┼╝ nie do powt├│rzenia.

Tom Basso, rynkowa legenda pod─ů┼╝ania za trendem

Kolejny bohater s┼éynnej serii ksi─ů┼╝ek J. SchwagerÔÇÖa, Czarodzieje Rynku, kt├│ry zgodzi┼é si─Ö udzieli─ç ekskluzywnego wywiadu dla Was w ramach mojego podcastu. ­čÖé

Czytaj dalej Ôćĺ

Kolejne pytanie od Łukasza: Czy w strategiach pasywnego inwestowania, np. GEM, lepiej używać kontraktów CFD zamiast funduszy typu ETF?

Oczywi┼Ťcie, jest d┼║wignia finansowa, ale ju┼╝ przed dokonaniem transakcji mo┼╝emy wyj┼Ť─ç z za┼éo┼╝enia, ┼╝e inwestujemy w ca┼é─ů warto┼Ť─ç kontraktu. Przyk┼éad takiego podej┼Ťcia: kupuj─Ö kontrakt na WIG20 z depozytem zabezpieczaj─ůcym w wysoko┼Ťci 100 z┼é. W g┼éowie mam, ┼╝e jest to jakby ETF o warto┼Ťci 1000 z┼é – u wi─Ökszo┼Ťci broker├│w obowi─ůzuje d┼║wignia w wysoko┼Ťci 1:10.

┼üukasz pisze dalej: Plusem takiego rozwi─ůzania s─ů mniejsze koszty. Co istotne, maj─ůc np. 1100 z┼é mog─Ö stworzy─ç w┼éasny fundusz, polskie obligacje w WIG20 w proporcjach np. 50/50. A druga sprawa, jak pisze ┼üukasz, to mo┼╝liwo┼Ť─ç obecno┼Ťci na r├│┼╝nych rynkach akcji: Polska, USA, Niemcy, Francja itd.

Uwaga ode mnie: nie jestem ekspertem od rynk├│w nieregulowanych, a takimi rynkami s─ů kontrakty CFD. CMC Markets ÔÇô jak szybko przeczyta┼éem, ma co┼Ť takiego jak koszt utrzymania pozycji na CFD na indeksy. Ten koszt jest oparty na mi─Ödzybankowej stopie procentowej dla ka┼╝dego indeksu plus ÔÇô co jest istotne – 3 proc. na pozycji d┼éugiej, czyli to, co tutaj by┼éoby w przypadku GEM.

Taka ma┼éa dygresja: GEM jest to strategia, kt├│r─ů opisywa┼éem u siebie na blogu, strategia d┼éugoterminowa, oparta na GEM ÔÇô Global Equity Momentum, czyli globalna strategia akcji oparta na momentum. Je┼╝eli chodzi o orygina┼é tej strategii, to jej autor – Gary Antonacci – wspomina┼é w swojej ksi─ů┼╝ce i wywiadzie ze mn─ů o tym, ┼╝eby wykorzystywa─ç do tego celu ETF-y. Nic nie m├│wi┼é o CFD, ale mo┼╝e dlatego ┼╝e w USA CFD s─ů nawet zakazane. Jak ju┼╝ m├│wi┼éem, mam taki problem z CFD, ┼╝e jest to rynek nieregulowany i nie mam tu do┼Ťwiadcze┼ä. Jest tutaj pewne ryzyko, wynikaj─ůce z tego, ┼╝e jest to rynek nieregulowany.

Drugie zastrze┼╝enie, jakie mam, postrzegasz jak potencjaln─ů zalet─Ö; mianowicie to s─ů te koszty. Nie p┼éacisz mo┼╝e prowizji, ale p┼éacisz koszt utrzymania. Je┼╝eli to jest koszt 3 proc., nie jestem przekonany, czy to jest taniej ni┼╝ ETF-y.

Wreszcie sprawa ostatnia: m├│wimy tu o strategiach, kt├│re s─ů strategiami ilo┼Ťciowymi. Innymi s┼éowy jest pewien algorytm, jak na danych historycznych przetestowa─ç dan─ů strategi─Ö i musimy mie─ç na wej┼Ťciu jakie┼Ť dane. Je┼╝eli chodzi o CFD, to nie wiem, na ile te dane s─ů wiarygodne. Na rynku CFD nie handlujemy przecie┼╝ z rynkiem, tylko handlujemy de facto z brokerem. Pomijam tu aspekt, ┼╝e broker mo┼╝e si─Ö posun─ů─ç do cios├│w, ruch├│w poni┼╝ej pasa, co niestety si─Ö zdarza. Zwyczajnie nie jestem przekonany, czy CFD b─Ödzie si─Ö sprawdza─ç, je┼╝eli chodzi o podej┼Ťcie d┼éugoterminowe. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e CFD mo┼╝e mie─ç jaki┼Ť sens i zastosowanie w podej┼Ťciu kr├│tkoterminowym. ┼╗eby zako┼äczy─ç: nie jestem ekspertem od rynku CFD, mam do┼Ťwiadczenia z rynkiem akcji, z ETF-ami oraz z rynkiem regulowanym kontrakt├│w d┼éugoterminowych.

Zwyczajnie nie jestem przekonany, czy CFD b─Ödzie si─Ö sprawdza─ç, je┼╝eli chodzi o podej┼Ťcie d┼éugoterminowe. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e CFD mo┼╝e mie─ç jaki┼Ť sens i zastosowanie w podej┼Ťciu kr├│tkoterminowym

Tomas pyta: co my┼Ťlisz o ETF-ach. Czy s─ů bezpieczne do inwestycji d┼éugoterminowych?

Dobre pytanie, nieco nawi─ůzuje do poprzedniego. Przytoczy┼ée┼Ť cytat, w kt├│rym Warren Buffett nazwa┼é rynek instrument├│w pochodnych broni─ů masowej zag┼éady. Podlinkowa┼ée┼Ť te┼╝ artyku┼é do Seeking Alpha opisuj─ůcy zagro┼╝enia wyst─Öpuj─ůce w inwestowaniu na rynku ETF-├│w. Przeczyta┼éem go pobie┼╝nie przed nagraniem. Chodzi o ten problem, kt├│ry tak naprawd─Ö pojawia si─Ö od lat, czy aby pasywne inwestowanie, czyli m.in. poprzez ETF-y, nie zabije rynku i nie spowoduje jakiego┼Ť wielkiego krachu na tym rynku.

Mam tutaj kilka uwag. Po pierwsze inwestowanie z wykorzystaniem ETF-├│w nie musi oznacza─ç inwestowania pasywnego.

Przyk┼éad: wspomniana strategia GEM. Bardzo zach─Öcam ka┼╝dego, kto nie czyta┼é mojego artyku┼éu, do lektury. Jest to bardzo prosta strategia, bardzo ┼éatwa nie tylko do zrozumienia, ale i do zastosowania, kt├│ra mo┼╝e wykorzystywa─ç ETF-y, ale nie ┼╝eby je pasywnie inwestowa─ç, ale ┼╝eby je inwestowa─ç w spos├│b aktywny. Mo┼╝e nie tak, ┼╝e b─Ödziemy ka┼╝dego dnia czy tygodnia co┼Ť zmienia─ç, ale przeci─Ötnie raz ÔÇô dwa razy w roku te pozycje w portfelu s─ů zmieniane. Pomimo ┼╝e wykorzystujemy ETF-a, nie ma tu mowy o pasywnym inwestowaniu. M├│wi─ůc inaczej, kupuj─ůc ETF-a nie jeste┼Ťmy od razu, jak to si─Ö m├│wi w informatyce – by default ÔÇô inwestorem pasywnym.

Sprawa kolejna ÔÇô ETF-y to nie tylko i wy┼é─ůcznie indeksy gie┼édowe. ETF-y to r├│wnie┼╝ mn├│stwo innych instrument├│w. Np. co┼Ť takiego jak Smart Beta, czyli ETF-y implementuj─ůce r├│┼╝ne takie faktory, kt├│re maj─ů inwestowa─ç w sp├│┼éki, kt├│re s─ů tzw. sp├│┼ékami warto┼Ťciowymi (value investing). Czy te┼╝ sp├│┼éki, kt├│re p┼éac─ů dywidendy, czy te┼╝ sp├│┼éki, kt├│re s─ů oparte cho─çby o momentum, czyli co┼Ť ju┼╝ zbli┼╝onego do GEM.

Co do zasady, jestem do┼Ť─ç sceptyczny wobec takich konstrukcji ETF-├│w. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e oryginalna koncepcja ETF-├│w, wymy┼Ťlona przez Jacka BogleÔÇÖa, ojca ETF-├│w, to jest w┼éa┼Ťnie taki plain vanilla, taki czysty ETF, kt├│ry ma replikowa─ç jaki┼Ť konkretny rynek, chocia┼╝by S&P 500 czy WIG20, czyli kupuj─ůcy koszyk akcji i na┼Ťladuj─ůcy rynek, a nie stara si─Ö go pobija─ç.
Warto sobie odpowiedzie─ç na pytanie, dlaczego ETF-y zdoby┼éy popularno┼Ť─ç. One j─ů zdoby┼éy dlatego, ┼╝e osoby, kt├│re aktywnie zarz─ůdzaj─ů pieni─Ödzmi, lud┼║mi, kt├│re prowadz─ů fundusze inwestycyjne ÔÇô m├│wi─ůc wprost ÔÇô daj─ů cia┼éa, dowo┼╝─ůc wyniki inwestycyjne gorsze w perspektywie wielu lat ni┼╝ ┼Ťrednia rynkowa. Dlatego te┼╝ powsta┼éa ta idea. Skoro go┼Ťcie, kt├│rzy s─ů ekspertami i maj─ů rzekomo czesa─ç superwyniki, tak naprawd─Ö przegrywaj─ů z tymi rynkami, to jak kupi─Ö sobie zwyk┼éy rynek i nie b─Öd─Ö kombinowa┼é, to b─Öd─Ö mia┼é szans─Ö na to, ┼╝e zarobi─Ö wi─Öcej ni┼╝ ci go┼Ťcie od zarz─ůdzania.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e to jest taki system naczy┼ä po┼é─ůczonych. Je┼╝eli za du┼╝o os├│b b─Ödzie chcia┼éo de facto pasywnie inwestowa─ç, faktycznie d┼éugoterminowo w indeksy, to by─ç mo┼╝e zaburzy to nieco rynek i te fundusze aktywnie zarz─ůdzane b─Öd─ů si─Ö mog┼éy wykaza─ç. Jak sobie wyobra┼╝am, wtedy kapita┼é b─Ödzie przechodzi┼é do nich i te pasywne ETF-y, takie pasywne inwestowanie, mog─ů si─Ö w tym momencie cieszy─ç mniejszym zainteresowaniem. Czy one b─Öd─ů wywo┼éywa┼éy jakie┼Ť specjalne wielkie zagro┼╝enie? Je┼╝eli s─ů wielkie spadki, jak w 2008 roku, to klasycznie zarz─ůdzane aktywne fundusze inwestycyjne r├│wnie┼╝ nap─Ödzaj─ů spadki. Ludzie si─Ö wycofuj─ů w panice i to jest co┼Ť naturalnego, bez wzgl─Ödu na to, czy mam jedn─ů akcj─Ö w portfelu, czy mam koszyk akcji, czy mam ten koszyk akcji zawarty w ETF-ie, czy w kontrakcie terminowym, czy w czymkolwiek innym ÔÇô jak s─ů spadki na rynkach, ja na tym trac─Ö, trac─ů inwestorzy i robi si─Ö panika.

ETF-y nie musz─ů by─ç czym┼Ť nadzwyczajnym. Zreszt─ů w Polsce, w polskich funduszach inwestycyjnych jest taka mo┼╝liwo┼Ť─ç, ┼╝e nawet jak kto┼Ť chce zamkn─ů─ç jak─ů┼Ť pozycj─Ö na funduszu, to nie ma takiej mo┼╝liwo┼Ťci, poniewa┼╝ w┼éa┼Ťnie s─ů bardzo du┼╝e wahania na rynkach. ┼╗eby tych waha┼ä nie nakr─Öca─ç, to fundusze nie daj─ů klientowi mo┼╝liwo┼Ťci wyj┼Ťcia z takiej inwestycji. W tym kontek┼Ťcie uwa┼╝am, ┼╝e ETF jest bezpieczniejszy, bo cho─ç rynek poleci bardziej, to jak kto┼Ť b─Ödzie si─Ö upiera┼é, to oczywi┼Ťcie zamknie t─Ö pozycj─Ö. Z drugiej strony to jest rynek, jak b─Öd─ů wielkie spadki, to w pewnym momencie b─Öd─ů te┼╝ inni, kt├│rzy b─Öd─ů chcieli na tych spadkach zarobi─ç, i b─Öd─ů te┼╝ tacy, kt├│rzy b─Öd─ů chcie─ç ┼éapa─ç te no┼╝e. Nie wydaje mi si─Ö, ┼╝eby ETF-y by┼éy tu czym┼Ť nadzwyczajnym, przynajmniej w takiej sytuacji, jaka obecnie ma miejsce.

ETF w praktyce, czyli prosta strategia dla globalnego rynku akcji i obligacji

Inwestowanie mo┼╝e by─ç nie tylko proste, ale nie musi zabiera─ç te┼╝ masy czasu. Przedstawiam prost─ů strategi─Ö, kt├│ra za ostatnie 70 lat zarabia┼éa przeci─Ötnie 15% rocznie.

Czytaj dalej Ôćĺ

Michael Burry, kt├│ry stoi za t─ů tez─ů, ┼╝e b─Ödzie wielki krach spowodowany ETF-ami, to jest facet, kt├│ry dorobi┼é si─Ö wielkiej kasy, stawiaj─ůc na kryzys subprimeÔÇÖ├│w w 2007/2008 roku w USA. To jest facet zarz─ůdzaj─ůcy kas─ů innych ludzi, a wi─Öc jemu jest nie na r─Ök─Ö, ┼╝eby ludzie szli w stron─Ö ETF-├│w, tylko przychodzili do os├│b takich jak on, kt├│rzy tworz─ů fundusze inwestycyjne. Na to te┼╝ warto zwr├│ci─ç uwag─Ö.

Warto mie─ç sw├│j rozum i robi─ç to, co uwa┼╝amy za s┼éuszne. Nie ekscytowa─ç si─Ö pochopnie, nie inspirowa─ç si─Ö innymi osobami, kt├│re powiedz─ů co┼Ť o rynku, nie zmienia─ç pod wp┼éywem emocji swojego podej┼Ťcia do rynku tylko dlatego, ┼╝e co┼Ť przeczytali┼Ťmy. Najlepiej po prostu nie czyta─ç takich rzeczy.

Warto mie─ç sw├│j rozum i robi─ç to, co uwa┼╝amy za s┼éuszne. Nie ekscytowa─ç si─Ö pochopnie, nie inspirowa─ç si─Ö innymi osobami, kt├│re powiedz─ů co┼Ť o rynku, nie zmienia─ç pod wp┼éywem emocji swojego podej┼Ťcia do rynku

Tak ju┼╝ naprawd─Ö na koniec: Gary Antonacci w po┼éowie lat 70. pracowa┼é w Smith Barney, w takim ju┼╝ nieistniej─ůcym banku inwestycyjnym, w kt├│rym tworzyli, jak Jack Bogle w tamtym okresie, fundusze indeksowe. Czyli to inwestowanie w indeksy to nie jest zupe┼énie co┼Ť nowego, co pojawi┼éo si─Ö wczoraj, by┼éo ju┼╝ w latach 70. I p├│┼║niej, tyle ┼╝e nie by┼éo tak dost─Öpne dla przeci─Ötnego Kowalskiego, funkcjonowa┼éo raczej na poziomie instytucji.

M├│wi─Ö to dlatego, ┼╝e strategie indeksowe by┼éy dawniej obecne i wi─Ökszo┼Ť─ç krach├│w, je┼╝eli nie wszystkie, jakie wyst─ůpi┼éy dotychczas na rynkach, zosta┼éa spowodowana nie tym, ┼╝e by┼éa strategia indeksowa, tylko przyczyny tkwi┼éy w ekonomii. Tutaj tak naprawd─Ö by┼é trigger czy zapalnik, je┼╝eli chodzi o np. krachy gie┼édowe.

Artur ze stockbroker.pl, pytanie kompletnie niezwi─ůzane z finansami, a o robienie podcastu: Jak dobrze rozpocz─ů─ç rozmow─Ö? To dla mnie jedna z wi─Ökszych trudno┼Ťci. Standardowo prosz─Ö go┼Ťcia, ┼╝eby si─Ö przedstawi┼é, troch─Ö opowiedzia┼é o sobie, ale czuj─Ö, ┼╝e to troch─Ö sztampa. Masz mo┼╝e jaki┼Ť zapas pomys┼é├│w na dobry pocz─ůtek rozmowy?

Artur, musz─Ö ci─Ö troch─Ö zmartwi─ç. ­čÖé Niestety nie jestem zbyt oryginalny i robi─Ö to podobnie jak ty, po prostu prosz─Ö go┼Ťcia o to, ┼╝eby si─Ö przedstawi┼é. Np. Marek Jankowski w podca┼Ťcie ÔÇ×Ma┼éa Wielka FirmaÔÇŁ ma takie standardowe pytanie do go┼Ťcia, prosz─ůc go, aby opowiedzia┼é, jak─ů ksi─ů┼╝k─Ö ostatnio przeczyta┼é. No c├│┼╝, nie b─Öd─Ö kopiowa┼é od Marka, bo by┼éoby to ju┼╝ troch─Ö faux pas. To tyle, je┼Ťli chodzi o pocz─ůtek podcastu, jestem raczej nieoryginalny.

Je┼╝eli chodzi o koniec, to staram si─Ö zawsze poprosi─ç swojego go┼Ťcia, ┼╝eby ewentualnie powiedzia┼é co┼Ť, o co ja go nie zapyta┼éem. To jest tak, ┼╝e ja si─Ö do ka┼╝dego wywiadu przygotowuj─Ö i staram si─Ö odrobi─ç swoje zadanie domowe, ale to nie znaczy, ┼╝e to, co by┼éo dla mnie ciekawe, to jest wszystko, co go┼Ť─ç mo┼╝e ciekawego o sobie powiedzie─ç. By─ç mo┼╝e jest co┼Ť, o czym nie pomy┼Ťla┼éem, albo co┼Ť, czego nie dostrzeg┼éem, a zarazem co┼Ť, co warto, ┼╝eby go┼Ť─ç powiedzia┼é. Dlatego zwykle na ko┼äcu pytam go┼Ťcia, czy jest co┼Ť, co chcia┼éby powiedzie─ç, a o co ja go jeszcze nie zapyta┼éem. To tyle, Artur. Wybacz, ale je┼Ťli chodzi o robienie podcast├│w, to ja te┼╝ nie jestem ÔÇô p├│ki co ÔÇô profesjonalist─ů. Warto zatem s┼éucha─ç np. ÔÇ×Ma┼éej wielkiej firmyÔÇŁ, czyli Marka Jankowskiego, bo tam na pewno jest du┼╝o wi─Öcej motyw├│w do uczenia si─Ö, je┼╝eli chodzi o uczenie si─Ö od najlepszych.

Andrzej pyta: Jak s─ůdzisz, czy zachodzi epokowa zmiana? I tutaj jest link do StrefaInwestorow.pl. Tytu┼é artyku┼éu ÔÇ×Inwestowanie w warto┼Ť─ç nie dzia┼éa od 30 lat, a nie od dziesi─Öciu lat i szybko to si─Ö nie zmieniÔÇŁ ÔÇô przekonuj─ů naukowcy.

Moim zdaniem ten artyku┼é nie wnosi niczego nowego. Ot├│┼╝ ju┼╝ znacznie wcze┼Ťniej naukowcy wskazywali, ┼╝e je┼╝eli chodzi o tzw. inwestowanie w warto┼Ť─ç, to tutaj ci─Ö┼╝ko o jednoznaczn─ů przewag─Ö rynkow─ů. Np. w 2013 roku dw├│ch badaczy, Israel i Moskowitz, o kt├│rych wspomina┼éem w wywiadzie z Garym Antonaccim (zapraszam do wys┼éuchania, ale jest tylko w j─Özyku angielskim). Na pocz─ůtku lat 90. dw├│ch innych s┼éawetnych naukowc├│w ÔÇô Fama i French – wzbudzi┼éo du┼╝─ů ekscytacj─Ö w┼Ťr├│d inwestor├│w, zarz─ůdzaj─ůcych, je┼╝eli chodzi o tzw. value investing.

Niestety wielu badaczy pope┼éni┼éo w swoich badaniach b┼é─ůd – b┼é─ůd prze┼╝ywalno┼Ťci. Kiedy analizujemy historyczne zachowania sp├│┼éek, to analizujemy te, kt├│re istniej─ů dzisiaj i kt├│re by┼éy obecne podczas bada┼ä 50 lat temu. Zwykle, co wynika z faktu, ┼╝e takie dane s─ů naj┼éatwiej dost─Öpne, nie bierzemy pod uwag─Ö tych sp├│┼éek, kt├│re w mi─Ödzyczasie upad┼éy. W takich analizach widzimy firmy Apple, Microsoft, Amazon itd., natomiast nie widzimy wielu firm, kt├│re mia┼éy bardzo podobny profil dzia┼éalno┼Ťci, bardzo podobny start, ale po drodze co┼Ť im si─Ö nie uda┼éo. I bardzo cz─Östo w swoich badaniach naukowcy te┼╝ nie brali ich pod uwag─Ö. Nie chodzi tu tylko o sp├│┼éki technologiczne, tylko w og├│lno┼Ťci chodzi o tzw. b┼é─ůd prze┼╝ywalno┼Ťci, po angielsku survivorship bias.

Kiedy analizujemy historyczne zachowania sp├│┼éek, to analizujemy te, kt├│re istniej─ů dzisiaj i kt├│re by┼éy obecne podczas bada┼ä 50 lat temu

Na bazie tych b┼é─Öd├│w mo┼╝na by┼éo wyci─ůga─ç wnioski, kt├│re pokazywa┼éy, ┼╝e to value investing dzia┼éa. Nie chodzi o to, ┼╝e ten value investing zupe┼énie nie dzia┼éa. Nie chc─Ö za g┼é─Öboko wchodzi─ç w temat, bo to jest temat na osobny odcinek. Je┼╝eli chodzi o value investing, to m.in. Gary Antonacci wspomina┼é, ┼╝e na mniejszych sp├│┼ékach ten factor (czynnik), ten obszar, je┼╝eli chodzi o anomalia rynkowe, mo┼╝e przynosi─ç pozytywne wyniki, ale w┼éa┼Ťnie na tych mniejszych sp├│┼ékach, co jest pewn─ů premi─ů za brak p┼éynno┼Ťci na rynku. To jest co┼Ť, co jest niedost─Öpne dla tych wi─Ökszych inwestor├│w, czy to tych instytucjonalnych, czy te┼╝ po prostu tych inwestor├│w, kt├│rzy maj─ů wi─Ökszy portfel. Tam natomiast jest problem z kosztami transakcyjnymi, bo te po┼Ťlizgi cenowe mog─ů by─ç znacznie wy┼╝sze ni┼╝ na tych p┼éynnych rynkach, p┼éynnych sp├│┼ékach.

Pojawia si─Ö tu bardzo szybko taki kontrargument: Hello, ale przecie┼╝ Warren Buffett to jest najwi─Öksza ikona, je┼╝eli chodzi o inwestowanie w warto┼Ť─ç! No nie do ko┼äca, bo on ma bardzo specyficzne podej┼Ťcie, je┼╝eli chodzi o inwestowanie w warto┼Ť─ç. I zn├│w ÔÇô to nie jest temat na ten odcinek. To, co warto zrozumie─ç, to to, ┼╝e rynki finansowe to jest w du┼╝ej mierze pewna moda. Kiedy panowie Fama i French na pocz─ůtku lat 90. napisali, ┼╝e to jest takie superhiper, no to wtedy powsta┼éo wiele funduszy (dzisiaj zreszt─ů jest du┼╝o ETF-├│w opartych o ten factor tzw. value, czyli oparty o inwestowanie w warto┼Ť─ç), ale to nie znaczy, ┼╝e to daje superwyniki. To tylko znaczy, ┼╝e jest wielu ch─Ötnych do inwestowania w taki spos├│b.

Jak wiecie, Warren Buffett nie inwestuje w ten spos├│b, ┼╝e sobie kupi ETF-a, kt├│ry wyszukuje sp├│┼éki value, tylko robi to w zupe┼énie inny spos├│b. Aby zatem by─ç inwestorem value, to kosztuje to troch─Ö wi─Öcej zachodu, ni┼╝ mog┼éoby si─Ö nam wydawa─ç. Dlatego, je┼Ťli kto┼Ť my┼Ťli, ┼╝e takim inwestorem value b─Ödzie m├│g┼é by─ç w prosty spos├│b, np. replikuj─ůc zachowania Warrena Buffeta, mo┼╝e by─ç w du┼╝ym b┼é─Ödzie.

Kto┼Ť mo┼╝e zn├│w powiedzie─ç: ÔÇ×Ale ja to robi─Ö od kilku lat i zarabiamÔÇŁ. Tu mo┼╝na zada─ç pytanie: ÔÇ×OK, ale czy robi┼ée┼Ť to przed 2008 rokiem, czy m├│wimy o historii najnowszej, czyli po 2009 roku, kiedy twoja strategia, czy to, co nazywasz strategi─ů, nie mia┼éo jeszcze szans na weryfikacj─Ö rynkow─ů, bo nie by┼éo wi─Ökszych spadk├│w na rynku?ÔÇŁ

Tak zupe┼énie na koniec: je┼╝eli chodzi o anomalia rynkowe, czyli takie rzeczy, kt├│re powoduj─ů, ┼╝e mo┼╝emy zarabia─ç na tych rynkach, to nie tylko jest value, czyli to inwestowanie w warto┼Ť─ç. Polecam te┼╝ chocia┼╝by momentum, kt├│re historycznie pokazuje, ┼╝e pozwala zarabia─ç znacznie lepiej ni┼╝ value investing. Co jeszcze wa┼╝niejsze, historycznie momentum ÔÇô by┼éy badania, najdalej si─Ögni─Öto bodaj┼╝e do XII wieku ÔÇô jest kilkaset lat, kt├│re pokazuj─ů, ┼╝e momentum dzia┼éa. To jest co┼Ť, co naprawd─Ö warto wzi─ů─ç pod uwag─Ö.

To jest taki bardzo trudny do zaakceptowania fakt, poniewa┼╝ wydaje si─Ö to takie bardzo nieoczywiste. Ale to, co chocia┼╝by teraz widzimy na rynkach, ┼╝e te rynki si─Ö pn─ů, pomimo ┼╝e co chwil─Ö s┼éyszymy, ┼╝e mamy jaki┼Ť szczyt szczyt├│w, a rynek idzie w g├│r─Ö, mimo ┼╝e niekt├│rzy m├│wi─ů, ju┼╝ od kilku lat ÔÇ×Ju┼╝, ju┼╝ b─Ödzie spada┼éoÔÇŁ, a ten rynek si─Ö pnie, prze w g├│r─Ö. To te┼╝ jest m.in. przyk┼éad momentum. Nie m├│wi─Ö w tym momencie, ┼╝e to jest takie proste, ale nie trzeba si─Ö ogranicza─ç tylko i wy┼é─ůcznie do value, bo najwi─Ökszy inwestor na ┼Ťwiecie to robi. Trzeba mie─ç te┼╝ sw├│j rozum i swoj─ů ocen─Ö i przede wszystkim bra─ç udzia┼é w tej grze, w kt├│rej mamy szans─Ö ugra─ç co┼Ť dla siebie.

Micha┼é pyta: Strategia GEM ÔÇô co w przypadku, gdy obligacje i akcje b─Öd─ů przynosi─ç straty? Taki scenariusz jest do┼Ť─ç skrajny, chocia┼╝ na rynkach finansowych nie mo┼╝na niczego wykluczy─ç.

Oczywi┼Ťcie, bardzo dobre pytanie. Rzeczywi┼Ťcie nie mo┼╝na niczego wykluczy─ç. Pewnej odpowiedzi udziel─Ö w swoim nowym artykule, kt├│ry by─ç mo┼╝e b─Ödzie ju┼╝ u mnie dost─Öpny na stronie, kiedy b─Ödziesz s┼éucha┼é tego podcastu.

Je┼╝eli chodzi o strategi─Ö r├│wnie┼╝ opart─ů o momentum doboru obligacji do portfela: zamiast prostego kupowania obligacji do portfela i liczenia na to, ┼╝e zarobimy na tym, robimy to w bardziej inteligentny spos├│b. Tutaj strategia m├│wi: OK, dobierzemy sobie do portfela obligacje, ale nie te, kt├│re w tym momencie wydaj─ů nam si─Ö, ┼╝e s─ů fajne, ale te, kt├│re w tym momencie daj─ů nam zarabia─ç, maj─ů to momentum, s─ů w tym momencie na fali wzrostowej. A je┼╝eli nie ma ┼╝adnych takich obligacji, to po prostu jeste┼Ťmy poza rynkiem obligacji. Jest to po prostu taki automatyczny mechanizm, co┼Ť podobnego jak GEM, tylko w odniesieniu do obligacji, kt├│ry jest nam w stanie powiedzie─ç czy i jakie obligacje mie─ç w portfelu.

Dobierzemy sobie do portfela obligacje, ale nie te, kt├│re w tym momencie wydaj─ů nam si─Ö, ┼╝e s─ů fajne, ale te, kt├│re w tym momencie daj─ů nam zarabia─ç, maj─ů to momentum

Tu jeszcze uwaga dla mniej znaj─ůcych temat, kt├│rzy mog─ů si─Ö zapyta─ç, dlaczego obligacje mog─ů przynosi─ç straty. Nie dlatego, ┼╝e nie zostan─ů wykupione ÔÇô bo chodzi g┼é├│wnie o obligacje rz─ůdowe. M├│wimy tu o sytuacji, o kt├│rej wi─Ökszo┼Ť─ç z was na pewno wie ÔÇô historycznie mamy najni┼╝sze stopy procentowe. A gdy stopy procentowe b─Öd─ů ros┼éy, to naturalny mechanizm na rynku obligacji jest taki, ┼╝e wycena tych obligacji b─Ödzie spada─ç.

M├│wi─ůc kr├│tko ÔÇô na takiej inwestycji mo┼╝emy wtedy straci─ç. Je┼╝eli jest to dla niekt├│rych z was za ma┼éo zrozumia┼ée, to podlinkuj─Ö do tego odcinka artyku┼é, gdzie t┼éumacz─Ö mechanizmy inwestowania w obligacje, cho─çby przez ETF-y, tak, ┼╝eby by┼éo to bardziej przejrzyste.

Drugie pytanie od Micha┼éa: Czy podzielasz zdanie Raya Dalio odno┼Ťnie sytuacji makroekonomicznej na ┼Ťwiecie i jego dramatycznej wizji przysz┼éo┼Ťci?

No c├│┼╝ÔÇŽ je┼╝eli chodzi o Raya Dalio, to jest to oczywi┼Ťcie absolutna ikona, je┼╝eli chodzi o inwestowanie – by┼éoby mi bardzo niezr─Öcznie si─Ö z nim nie zgadza─ç. Przeczyta┼éem artyku┼é, kt├│ry podes┼éa┼é na LinkedInie Micha┼é, kt├│ry o tym wspomina. Tak, zgadzam si─Ö z Rayem Dalio, ┼╝e jeste┼Ťmy w takim miejscu, kt├│re mo┼╝e zwiastowa─ç pewien prze┼éom na rynku, natomiast ja, nikt nie zna przysz┼éo┼Ťci, Ray Dalio te┼╝. On tylko m├│wi, ┼╝e mamy pewne zdarzenia, kt├│re mia┼éy miejsce w przesz┼éo┼Ťci i kt├│re si─Ö skumulowa┼éy. Ten system, kt├│ry funkcjonuje, mo┼╝e nie by─ç w stanie funkcjonowa─ç dalej w tej samej postaci i b─Ödzie tutaj jaki┼Ť reset. Nie jest to jednak co┼Ť takiego, co ju┼╝ si─Ö nie zdarzy┼éo w przesz┼éo┼Ťci, takie resety ju┼╝ mia┼éy miejsce.

Tu wspomnia┼ébym o kim┼Ť takim, jak Ed Seykota, bardzo ekscentryczny powiedzia┼ébym wr─Öcz, ale bardzo dobry, uznawany za najlepszego trader. On z kolei uku┼é poj─Öcie Govopoly. Te┼╝ twierdzi, ┼╝e ten system jest zepsuty, wskazuj─ůc, ┼╝e firmy, kt├│re maj─ů ju┼╝ ustalon─ů pozycj─Ö, jak cho─çby Amazon, Apple, maj─ů takie du┼╝e zaplecze finansowe, ┼╝e mog─ů wp┼éywa─ç na dzia┼éania polityk├│w, kt├│rzy b─Öd─ů stanowi─ç takie prawo, ┼╝e te firmy po prostu b─Öd─ů si─Ö mog┼éy niejako obudowa─ç na szczytach, nie dopu┼Ťci─ç innych graczy, swojej konkurencji. Zabijanie konkurencji, zabijanie wolnego rynku r├│wnie┼╝ spowoduje, ┼╝e ten system si─Ö zawali.

Co zrobi─ç? I czy to b─Ödzie dramatyczna wizja przysz┼éo┼Ťci? Nie wiem. To na pewno b─Ödzie zmiana, szokuj─ůca dla wielu, natomiast jutro nast─ůpi – b─Ödzie inne, niekoniecznie gorsze. Cz─Östo lubimy w tak czarny spos├│b patrze─ç na przysz┼éo┼Ť─ç, bo po prostu jej nie znamy. A jak czego┼Ť nie znamy, to si─Ö tego obawiamy.

Dla mnie pewn─ů odpowiedzi─ů na to, jak si─Ö zachowa─ç w takich sytuacjach, jest zachowa─ç si─Ö zgodnie ze swoim planem. Np. zmniejsza─ç ryzyko, je┼╝eli dzia┼éamy na rynku lewarowanym. Generalnie nie ulega─ç emocjom, tylko stara─ç si─Ö realizowa─ç plan, kt├│ry wcze┼Ťniej przyj─Öli┼Ťmy, ewentualnie adaptuj─ůc go do zmian, kt├│re zachodz─ů. Nie jest to takie proste, jak mi si─Ö tutaj powiedzia┼éo, ale jednak generalnie nale┼╝y unika─ç dzia┼éania w oparciu o czyste emocje.

Mateusz pyta: Ile lat ju┼╝ pan traduje i czy zarabia pan na tym?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e cz─Ö┼Ťciowo odpowiedzia┼éem ju┼╝ na to pytanie wcze┼Ťniej, ale je┼╝eli chodzi o moje do┼Ťwiadczenia na rynku, to jest to ju┼╝ ponad 10 lat. Czy na tym zarabiam? Generalnie tak. To nie znaczy, ┼╝e zarabiam ka┼╝dego dnia, ka┼╝dego tygodnia, a nawet ka┼╝dego roku. Je┼╝eli chodzi o rynki, to stanowi─ů one g┼é├│wnie element budowania mojego kapita┼éu, pomna┼╝ania go, w bardziej efektywny spos├│b ni┼╝ mia┼éoby to miejsce na np. lokacie w banku. Nie jest to jednak ┼Ťrodek do tego, ┼╝eby zarobi─ç jakie┼Ť wielkie pieni─ůdze i zrobi─ç wielk─ů karier─Ö, bo ja nie zak┼éadam biznesu zwi─ůzanego z inwestowaniem, np. nie tworz─Ö ┼╝adnego funduszu inwestycyjnego, tylko staram si─Ö zarz─ůdza─ç na rynkach finansowych swoimi w┼éasnymi aktywami.

Je┼╝eli chodzi o rynki, to stanowi─ů one g┼é├│wnie element budowania mojego kapita┼éu, pomna┼╝ania go, w bardziej efektywny spos├│b ni┼╝ mia┼éoby to miejsce na np. lokacie w banku

Drugie pytanie od Mateusza: Czy analiza techniczna naprawdę działa?
To jest pytanie, kt├│re cz─Östo si─Ö pojawia w polskim Internecie. Ja to pytanie zada┼éem r├│wnie┼╝ Lindzie Raschke, z kt├│r─ů mia┼éem przyjemno┼Ť─ç dwukrotnie rozmawia─ç. To jest traderka, kt├│ra ma niemal 40 lat do┼Ťwiadczenia na rynkach, jad┼éa chleb z wielu piec├│w, je┼╝eli chodzi o handel na rynkach, i m├│wi─Ö tu o hardcorowej spekulacji. Jest to osoba dzia┼éaj─ůca w wyj─ůtkowo kr├│tkim terminie, ale dzia┼éaj─ůca r├│wnie┼╝ w oparciu o analiz─Ö techniczn─ů, co sama przyzna┼éa. Gdyby┼Ť chcia┼é wiedzie─ç, jak ona to robi, polecam cho─çby ┼Ťledzenie jej Twittera lub chocia┼╝by przeczytanie mojego pierwszego wywiadu z ni─ů, jest przet┼éumaczony na j─Özyk polski.

Ona oczywi┼Ťcie powiedzia┼éa, ┼╝e je┼╝eli kto┼Ť uwa┼╝a, ┼╝e analiza techniczna nie dzia┼éa, no to c├│┼╝, ka┼╝dy ma prawo do swojej opinii. Sama jest ┼╝ywym przyk┼éadem na to, ┼╝e zarabia tak pieni─ůdze i to obracaj─ůc naprawd─Ö bardzo du┼╝ym kapita┼éem. To nie znaczy, ┼╝e zarabia┼éa ka┼╝dego dnia, jak przyzna┼éa, nawet nie ka┼╝dego miesi─ůca ÔÇô wow, to czasem jest problem, jak nie ka┼╝dego miesi─ůca zarobimy, a niekt├│rzy przez lata nie zarabiaj─ů. Ona powiedzia┼éa, ┼╝e nie ka┼╝dego miesi─ůca musi zarobi─ç 10 proc. Ale m├│wimy tu o osobie, kt├│ra jest wyj─ůtkowa, je┼Ťli chodzi o spekulacje, o trading. To jest, uwa┼╝am, dobry przyk┼éad na to, ┼╝e analiza techniczna dzia┼éa. Nie chc─Ö si─Ö tutaj odnosi─ç do siebie, uwa┼╝am, ┼╝e lepiej wskazywa─ç przyk┼éady os├│b, kt├│re naprawd─Ö na tym rynku funkcjonuj─ů d┼éu┼╝ej ni┼╝ niejednokrotnie osoby zadaj─ůce pytania maj─ů lat.

Inna kwestia ÔÇô analiza techniczna jest tylko i wy┼é─ůcznie pewnym narz─Ödziem. Je┼╝eli zapytaliby┼Ťmy, czy m┼éotek dzia┼éa, to zale┼╝y, kto si─Ö tym m┼éotkiem pos┼éuguje. Jeden mo┼╝e sobie tym m┼éotkiem jedynie poobija─ç palce i powie, ┼╝e ten m┼éotek jest do niczego. Kolejna osoba mo┼╝e si─Ö tym m┼éotkiem naprawd─Ö sprawnie pos┼éugiwa─ç. To nie jest wi─Öc wina m┼éotka, tylko raczej ÔÇ×m┼éotkowegoÔÇŁ.

Tak jeszcze na koniec: namacalnym dowodem s─ů pewne strategie, kt├│re przedstawiam te┼╝ u siebie na stronie, strategie stricte oparte na analizie technicznej, czyli oparte na analizie cen. Mam przyk┼éad strategii i kr├│tkoterminowej, i d┼éugoterminowej, w┼éa┼Ťnie wspominanej wielokrotnie w tym podca┼Ťcie strategii GEM, wi─Öc zach─Öcam ÔÇô wejd┼║ na stron─Ö i zobacz. To nie jest ┼╝adne voodoo, to s─ů fakty. Tylko ┼╝e to, ┼╝e co┼Ť dzia┼éa, dzia┼éa historycznie i dzia┼éa r├│wnie┼╝ rok do przodu, jak si─Ö p├│┼║niej oka┼╝e, to nie znaczy, ┼╝e ka┼╝dy to potrafi zastosowa─ç. Jeste┼Ťmy lud┼║mi, tu dochodz─ů jeszcze aspekty psychologiczne.

Budujemy kr├│tkoterminow─ů strategi─Ö transakcyjn─ů - praktyczny przyk┼éad

Krok po kroku prokazuj─Ö proces budowy i testowania kr├│tkoterminowej strategii transakcyjnej.

Czytaj dalej Ôćĺ

I ostatnie pytanie od Mateusza: Czy warto tradowa─ç, je┼Ťli jeste┼Ť studentem?

To zale┼╝y, co tak naprawd─Ö chcesz w ┼╝yciu robi─ç. Uwa┼╝am, ┼╝e przede wszystkim w ┼╝yciu nale┼╝y robi─ç to, co chcemy robi─ç. Zak┼éadaj─ůc, ┼╝e jeste┼Ť studentem, to prawdopodobnie nie masz jakiego┼Ť wielkiego kapita┼éu, ale przede wszystkim masz taki du┼╝y plus, ┼╝e mo┼╝esz sobie pozwoli─ç na wi─Ökszy margines b┼é─Ödu. Je┼╝eli nie masz rodziny na utrzymaniu, je┼Ťli jeste┼Ť np. na utrzymaniu rodzic├│w, to mo┼╝esz sobie pozwoli─ç na pewne b┼é─Ödy, kt├│re by ju┼╝ nie uchodzi┼éy cho─çby osobom takim jak ja. Gdybym ja straci┼é kapita┼é, kt├│ry mam, tylko przez to, ┼╝e zrobi┼éem jaki┼Ť g┼éupi b┼é─ůd, to by┼éoby naprawd─Ö kiepsko. Natomiast ty masz pewnie wi─Ökszy margines b┼é─Ödu.

Je┼╝eli ci─Ö to kr─Öci, to OK, ale to nie znaczy, ┼╝e trading b─Ödzie sam w sobie ┼Ťcie┼╝k─ů do kariery, do szybkich pieni─Ödzy. Je┼╝eli to ma by─ç trading w┼éasnymi pieni─Ödzmi, to traktuj to jako pomna┼╝anie w┼éasnego kapita┼éu. B─Ödziesz musia┼é tu sobie odpowiedzie─ç na pytanie, czy czas, kt├│ry na to po┼Ťwi─Öcasz, jest wart tego, co b─Ödziesz w stanie wyci─ůgn─ů─ç z takiej aktywno┼Ťci. No niestety statystyki pokazuj─ů, ┼╝e jest bardzo prawdopodobne, ┼╝e b─Ödziesz musia┼é do tego do┼éo┼╝y─ç. By─ç mo┼╝e b─Ödziesz chcia┼é wej┼Ť─ç w temat zupe┼énie profesjonalnie i chcie─ç si─Ö zatrudni─ç w jakiej┼Ť instytucji, gdzie b─Ödziesz tradowa┼é ju┼╝ zawodowo nie swoimi pieni─Ödzmi, to jest co┼Ť zupe┼énie innego.

Jeste┼Ťmy wolnymi lud┼║mi, wszystko jest dla ludzi, natomiast przestrzegam przed tym, ┼╝e trading to jest cholernie ci─Ö┼╝kie zaj─Öcie. Tu zn├│w wr├│c─Ö do Lindy Raschke, kt├│r─ů bardzo ceni─Ö. Uwa┼╝am j─ů za wiarygodn─ů osob─Ö, bo jej wyniki s─ů oficjalnie znane cho─çby z tego powodu, ┼╝e obraca┼éa pieni─Ödzmi innych ludzi. Jest to te┼╝ osoba, kt├│ra powiedzia┼éa co┼Ť takiego ciekawego, ┼╝e je┼╝eli chcesz si─Ö dowiedzie─ç kim jeste┼Ť, to rynki s─ů chyba miejscem, gdzie uzyskanie takiej odpowiedzi b─Ödzie kosztowa┼éo najwi─Öcej.

Bartosz pyta: W podcastach wspominasz, ┼╝e pracujesz nad oprogramowaniem do backtestingu strategii. Na rynku jest dost─Öpnych sporo gotowych rozwi─ůza┼ä. Z jakich ju┼╝ korzysta┼ée┼Ť i co jest z nimi nie tak, ┼╝e zdecydowa┼ée┼Ť si─Ö stworzy─ç w┼éasne oprogramowanie?

To nie o to chodzi, ┼╝e oprogramowanie, kt├│re ja znajdowa┼éem, jest do kitu i tylko ja jestem w stanie zrobi─ç co┼Ť ┼Ťwietnego. Przez lata tworzy┼éem wiele swoich rozwi─ůza┼ä. To s─ů takie klocki, uk┼éadanki, kt├│re mo┼╝na p├│┼║niej przek┼éada─ç i konfigurowa─ç w r├│┼╝ny spos├│b, ┼╝eby uzyska─ç pewne rozwi─ůzania. B─Öd─ůc te┼╝ programist─ů, robi─Ö to. I pewnie wielu programist├│w w mojej sytuacji r├│wnie┼╝ by tak dzia┼éa┼éo. Lubi─Ö te┼╝ mie─ç kontrol─Ö nad tym, co robi─Ö, i tym, w jaki spos├│b co┼Ť si─Ö liczy. ┼╗eby mie─ç wi─Öksze zaufanie do wynik├│w, kt├│re uzyskuj─Ö, to lubi─Ö to przelicza─ç przy pomocy w┼éasnych narz─Ödzi, a nie cudzych.

Żeby mieć większe zaufanie do wyników, które uzyskuję, to lubię to przeliczać przy pomocy własnych narzędzi, a nie cudzych

A je┼╝eli chodzi o narz─Ödzia, z kt├│rych korzysta┼éemÔÇŽ w┼éa┼Ťciwie to nadal korzystam, aczkolwiek rzadziej, to s─ů to AmiBroker i TradeStation.

Kolejne pytanie od Bartosza, w nawi─ůzaniu do poprzedniego: Czy korzysta┼ée┼Ť ju┼╝ z takich narz─Ödzi online, jak Quantopian czy QuantConnect, kt├│re nie tylko umo┼╝liwiaj─ů testowanie strategii za darmo, ale r├│wnie┼╝ jest mo┼╝liwo┼Ť─ç licencjonowania w┼éasnej strategii i zarabianie na tym?

Oczywi┼Ťcie znam te narz─Ödzia onlineÔÇÖowe. Jak ju┼╝ m├│wi┼éem, nie korzystam z nich po prostu dlatego, ┼╝e mam swoje narz─Ödzia i nie czuj─Ö takiej potrzeby. Je┼╝eli chodzi o mo┼╝liwo┼Ť─ç licencjonowania swoich strategii i zarabiania na tym, to OK, to jest fajne. Nie b─Öd─Ö ukrywa┼é, m├│wi┼éem wielokrotnie o tym, w podcastach i w kilku innych miejscach, ┼╝e tworz─Ö pewne rozwi─ůzania, kt├│re s─ů bardzo wygodne dla mnie, ale chcia┼ébym te┼╝, ┼╝eby mog┼éy zosta─ç zastosowane przez innych u┼╝ytkownik├│w. Quantopian i QuantConnect to s─ů narz─Ödzia dla zaawansowanych, dla ludzi, kt├│rzy maj─ů cokolwiek poj─Öcia o strategiach, o programowaniu.

Marzy mi si─Ö zbudowanie narz─Ödzia, kt├│re b─Ödzie s┼éu┼╝y┼éo nie tylko mi czy innym programistom. ┼üatwo b─Ödzie mog┼éo pos┼éu┼╝y─ç do pokazania laikowi, ┼╝e inwestowanie jest nie tylko proste, przynajmniej pod k─ůtem technicznym, i ┼╝e te strategie nie musz─ů by─ç w ┼╝aden spos├│b skomplikowane. Ka┼╝dy b─Ödzie m├│g┼é niemal namacalnie zobaczy─ç, jak ona dzia┼éa, ┼╝e mo┼╝na j─ů zmodyfikowa─ç, zmieniaj─ůc nieco ustawienia, i zobaczy─ç, jaki wp┼éyw na wyniki maj─ů dzia┼éania strategii.

Marzy mi si─Ö stworzy─ç takie rozwi─ůzanie i udost─Öpni─ç jako sw├│j produkt. Nie ukrywam te┼╝, ┼╝e b─Öd─Ö to traktowa┼é jako biznes, ┼╝ebym m├│g┼é jako programista stworzy─ç sw├│j produkt i go sprzeda─ç. Je┼╝eli to b─Ödzie produkt, kt├│ry w moim mniemaniu b─Ödzie przedstawia┼é warto┼Ť─ç dla u┼╝ytkownika ko┼äcowego, a z drugiej strony ten u┼╝ytkownik ko┼äcowy b─Ödzie faktycznie widzia┼é, ┼╝e dla niego to r├│wnie┼╝ jest warto┼Ť─ç i zechce go kupi─ç. Bardzo bym chcia┼é co┼Ť takiego m├│c dostarczy─ç i mam nadziej─Ö, ┼╝e b─Ödzie to mia┼éo miejsce w przysz┼éym roku.

Ostatnie pytania, w┼éa┼Ťciwie seria pyta┼ä od Bartosza: Wspomina┼ée┼Ť te┼╝, ┼╝e do cel├│w inwestycyjnych za┼éo┼╝y┼ée┼Ť osobn─ů firm─Ö. Ch─Ötnie pos┼éucha┼ébym podcastu na ten temat, je┼Ťli chcia┼éby┼Ť podzieli─ç si─Ö takim do┼Ťwiadczeniami. Jak du┼╝y portfel trzeba mie─ç, ┼╝eby takierozwi─ůzanie si─Ö op┼éaca┼éo? Domy┼Ťlam si─Ö, ┼╝e dla ma┼éych kwot koszty prowadzenia takiej firmy przekraczaj─ů oczekiwane stopy zwrotu. Czy jest to firma za┼éo┼╝ona w Polsce? Je┼Ťli nie, a domy┼Ťlam si─Ö, ┼╝e nie, to jakie kraje bra┼ée┼Ť pod uwag─Ö i jakie czynniki (podatki, stabilno┼Ť─ç prawa, dost─Öpno┼Ť─ç rynk├│w finansowych) zdecydowa┼éy?

┼╗eby tu nie owija─ç w bawe┼én─Ö ÔÇô chcia┼ébym by─ç tutaj szczery do b├│lu. Nie jestem ┼╝adnym doradc─ů podatkowym, a to s─ů tematy skomplikowane. Ja zreszt─ů nie lubi─Ö temat├│w podatkowych. Co jest najistotniejsze, domy┼Ťlam si─Ö, ┼╝e pytasz o to w kontek┼Ťcie osoby niemieszkaj─ůcej w Polsce. Nie mieszkam w Polsce, nie jestem polskim rezydentem podatkowym. Nie podlegam pod te przepisy, kt├│re obowi─ůzuj─ů polskiego rezydenta podatkowego. M├│wi─Ö to dlatego, ┼╝e owszem, posiadam sp├│┼ék─Ö za granic─ů, i to niejedn─ů.
Ta, o kt├│r─ů pytasz, to jest sp├│┼éka w Estonii. Dlaczego j─ů mam? Nie tylko dlatego, ┼╝eby m├│c tam inwestowa─ç, do czego sp├│┼éka w Estonii ┼Ťwietnie si─Ö nadaje. Tak┼╝e dlatego, ┼╝e ┼Ťrodowisko dla prowadzenia biznesu w Estonii jest bardzo przyjazne dla przedsi─Öbiorc├│w, natomiast nie jest to ┼╝adna rekomendacja, ┼╝eby kto┼Ť z was otwiera┼é sp├│┼ék─Ö w Estonii, bo to jest bardziej skomplikowane, ni┼╝by to si─Ö mog┼éo wydawa─ç.

W 2017 roku nagrywa┼éem w ramach mojego podcastu System Trader materia┼é o zak┼éadaniu sp├│┼éki w Estonii, kt├│ry opublikowa┼éem w styczniu 2018 roku. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e pomimo tego, ┼╝e od nagrania do publikacji min─ů┼é miesi─ůc, to, co w 2017 roku z perspektywy polskiego rezydenta podatkowego by┼éo OK, w 2018 roku mog┼éo ju┼╝ nie by─ç OK. To s─ů skomplikowane tematy.

Je┼╝eli kto┼Ť mieszka w Polsce, ma tam swoje centrum ┼╝yciowe, interes├│w osobistych, gospodarczych, to za┼éo┼╝enie sp├│┼éki jest owszem mo┼╝liwe, natomiast je┼╝eli jedynym celem mia┼éoby by─ç unikanie podatk├│w w Polsce, to jest to bardzo z┼éy pomys┼é. Zw┼éaszcza, ┼╝e te przepisy niezwykle szybko si─Ö zmieniaj─ů, ale zmieniaj─ů si─Ö zwykle na bardziej rygorystyczne. Po prostu ÔÇô ┼╝eby kto┼Ť nie wpad┼é tutaj w konflikt z organami podatkowymi. Nie chc─Ö tu udziela─ç wi─Öcej porad, bo nie jestem kompetentny w tej dziedzinie.

Co sprawi┼éo, ┼╝e zdecydowa┼ée┼Ť si─Ö zak┼éada─ç osobn─ů firm─Ö dla swoich inwestycji, a nie inwestowa─ç jako prywatny inwestor? Jest to sp├│┼éka prawna, jej ┼Ťrodki nie s─ů twoimi ┼Ťrodkami prywatnymi, wi─Öc korzystanie z nich mo┼╝e by─ç utrudnione.

Zgadza si─Ö, jest utrudnione. Powiem w ten spos├│b: czuj─Ö si─Ö obywatelem ┼Ťwiata, natomiast prawdopodobnie wr├│c─Ö kiedy┼Ť do Polski. Maj─ůc dos┼éownie 20 lat na karku, podr├│┼╝owa┼éem po ┼Ťwiecie, pracowa┼éem za granic─ů. P├│┼║niej, kiedy Polska wesz┼éa do Unii Europejskiej, i pojawi┼éo si─Ö zdecydowanie wi─Öcej mo┼╝liwo┼Ťci, je┼╝eli chodzi o takie dzia┼éania transgraniczne czy za granic─ů, stara┼éem si─Ö z tego czerpa─ç do┼Ť─ç obficie i robi─Ö to do dzi┼Ť.

S─ů to rzeczy, kt├│re wymagaj─ů zaplanowania, kt├│re wymagaj─ů konsultacji z osobami, kt├│re znaj─ů si─Ö na prowadzeniu takich biznes├│w, powiedzmy w skali mi─Ödzynarodowej. Trzeba te┼╝ sporo odwagi, poniewa┼╝ to si─Ö komplikuje, kiedy si─Ö zdecydujemy dzia┼éa─ç ÔÇô powiem nieco g├│rnolotnie ÔÇô w skali mi─Ödzynarodowej. To nie jest tak, jak sobie za┼éo┼╝ymy jednoosobow─ů dzia┼éalno┼Ť─ç w Polsce (sam mia┼éem tak─ů) i po prostu sobie dzia┼éamy, i to jest du┼╝o prostsze.

Nawet jak mamy jedn─ů sp├│┼ék─Ö w Polsce, z o.o., ale dzia┼éamy tylko w Polsce, to jest to du┼╝o prostsze, ni┼╝ je┼╝eli ta sp├│┼éka dzia┼éa na arenie mi─Ödzynarodowej albo mamy jakie┼Ť oddzia┼éy zagraniczne itd. Wtedy to si─Ö naprawd─Ö komplikuje i to ju┼╝ zdecydowanie jest temat, kt├│ry wykracza poza form─Ö podcastu, takiego odcinka jak dzisiejszy. Je┼╝eli ten temat b─Ödzie interesowa┼é wi─Öksz─ů liczb─Ö os├│b, to postaram si─Ö zaprosi─ç tutaj go┼Ťcia, kt├│ry jest ekspertem w tej tematyce i zada─ç jemu takie pytania, ┼╝eby to on na nie odpowiedzia┼é, jako kto┼Ť kompetentny.

Jeszcze dwa pytania od Bartosza: Jakie rozwi─ůzania zastosowa┼ée┼Ť, ┼╝eby unikn─ů─ç podw├│jnego opodatkowania mi─Ödzy sp├│┼ék─ů a tob─ů jako osob─ů prywatn─ů?

Tutaj si─Ö nie da specjalnie wiele zdzia┼éa─ç, je┼╝eli chcemy dzia┼éa─ç zgodnie z prawem. Zdecydowanie nie polecam nikomu robienia czego┼Ť, zw┼éaszcza w dzisiejszych czasach, co ┼éama┼éoby prawo, bo skuteczno┼Ť─ç organ├│w podatkowych jest naprawd─Ö coraz wi─Öksza.

Zdecydowanie nie polecam nikomu robienia czego┼Ť, zw┼éaszcza w dzisiejszych czasach, co ┼éama┼éoby prawo, bo skuteczno┼Ť─ç organ├│w podatkowych jest naprawd─Ö coraz wi─Öksza

Je┼╝eli chodzi o takie kwestie, gdzie p┼éacimy podatek osobisty PIT, to on jest uzale┼╝niony od tego, gdzie mamy rezydencj─Ö podatkow─ů. Nawet je┼╝eli za┼éo┼╝ysz sp├│┼ék─Ö, przyk┼éadowo w Estonii, za┼é├│┼╝my, ┼╝e ona tam ma uzasadnienie gospodarcze itd., i wszystko jest lege artis, to sp├│┼éka zap┼éaci tam CIT, ale PIT przy dystrybucji dywidendy i tak b─Ödziesz musia┼é odprowadzi─ç w Polsce. Je┼╝eli zatem chodzi o unikanie podw├│jnego opodatkowaniaÔÇŽ niestety, ten podatek trzeba p┼éaci─ç.

Mo┼╝e jedno zastrze┼╝enie, ale takie z podw├│jnym podkre┼Ťleniem: je┼╝eli w Estonii jeste┼Ť rezydentem podatkowym, to faktycznie tam p┼éaci si─Ö CIT i nie ma wtedy PIT-u, PIT wynosi 0 proc. To jest fakt: je┼╝eli masz sp├│┼ék─Ö w Estonii, jeste┼Ť esto┼äskim rezydentem podatkowym, co jest kluczowe, p┼éaci si─Ö tylko CIT na poziomie sp├│┼éki, a PIT wynosi 0 proc.

Ostatnie pytanie w tym samym klimacie: Jak minimalizujesz wysoko┼Ť─ç podatk├│w? Przypuszczam, ┼╝e dop├│ki nie wyp┼éacasz ┼Ťrodk├│w ze sp├│┼éki, mo┼╝esz korzysta─ç z preferencyjnych warunk├│w, ale w przypadku wyp┼éaty pieni─Ödzy na w┼éasne konto p┼éacisz podatki wed┼éug prawa miejsca, w kt├│rym mieszkasz, co nie zawsze jest optymalne.

Jest tak, jak piszesz. Je┼╝eli wyp┼éaca┼ébym pieni─ůdze ze sp├│┼éki, no to wtedy op┼éaca┼ébym ten podatek osobisty PIT tam, gdzie jestem rezydentem podatkowym. Legalnym sposobem na unikni─Öcie tego czy przesuni─Öcie w czasie jest przetrzymanie pieni─Ödzy w sp├│┼éce czy reinwestowanie ich. Ja ┼╝adnej specjalnej optymalizacji nie robi─Ö.

Je┼╝eli ta tematyka b─Ödzie si─Ö cieszy┼éa wi─Ökszym zainteresowaniem, to mog─Ö zaprosi─ç tutaj go┼Ťcia, kt├│ry jest ekspertem, jest kompetentny w tym zakresie i jego przepyta─ç na t─Ö okoliczno┼Ť─ç.

Mariusz pyta: Jeste┼Ť koderem i traderem, rozumiem, ┼╝e na etacie w IT. Nie my┼Ťla┼ée┼Ť o tym, ┼╝eby przej┼Ť─ç na zawodowstwo w inwestowaniu? Mam na my┼Ťli, ┼╝eby zaj─ů─ç si─Ö tradingiem na ca┼éy etat. Masz zaplecze koderskie, wi─Öc m├│g┼éby┼Ť zrobi─ç karier─Ö w tradingu.

M├│wi─ůc wprost: dzia┼éam ju┼╝ sporo lat w IT, ponad 10, w┼éa┼Ťciwie to 15, a prace, kt├│re wykonuj─Ö, s─ů ju┼╝ ÔÇô powiedzmy ÔÇô lepiej p┼éatne. IT jest w og├│le do┼Ť─ç dobrze op┼éacan─ů bran┼╝─ů, jest w grupie bran┼╝ lepiej p┼éatnych. Jako programista, nawet realizuj─ůc cudze projekty, bez praktycznie ┼╝adnego ryzyka, mog─Ö zarabia─ç kwoty przekraczaj─ůce p├│┼é miliona z┼éotych w skali roku. Po co si─Ö zatem kopa─ç z rynkiem i ryzykowa─ç utrat─Ö kapita┼éu, kt├│ry ju┼╝ mi si─Ö uda┼éo zbudowa─ç przez kilka ostatnich lat?

Osobi┼Ťcie, je┼╝eli chodzi o moje podej┼Ťcie do rynk├│w, dojrza┼éem do tego, ┼╝eby sobie powiedzie─ç, ┼╝e nie b─Öd─Ö zawodowcem, je┼╝eli chodzi o handel, trading czy inwestowanie. Zawodowcem w sensie, ┼╝e b─Öd─Ö pracowa┼é dla jakiej┼Ť instytucji czy mo┼╝e prowadzi┼é jaki┼Ť fundusz. Rynki wykorzystuj─Ö tylko do tego, ┼╝eby m├│c pomna┼╝a─ç sw├│j kapita┼é, kt├│ry jednak zarabiam w innym miejscu. Taki uk┼éad jest dla mnie bardzo sensowny. Je┼╝eli jestem w stanie zarobi─ç wi─Öcej pieni─Ödzy w miejscu, gdzie ryzyko praktycznie nie istnieje, to nast─Öpnie lepiej dla mnie jest przesun─ů─ç je na rynek finansowy, gdzie mam jak─ů┼Ť wiedz─Ö i stara─ç si─Ö je pomna┼╝a─ç tam bardziej aktywnie, ni┼╝ mia┼éoby to miejsce na jakiej┼Ť lokacie w banku.

Z drugiej strony nie chc─Ö rozbudza─ç niczyjej wyobra┼║ni i nie chc─Ö, ┼╝eby to plastikowo brzmia┼éo: ┼╝e nagle kto┼Ť, kto ma 20 lat i zastanawia si─Ö nad swoj─ů karier─ů ┼╝yciow─ů, b─Ödzie chcia┼é p├│j┼Ť─ç w IT tylko dlatego, ┼╝e s─ů tam wielkie pieni─ůdze. Ale je┼╝eli kto┼Ť jest do┼Ťwiadczony w IT, s─ů np. pary czasami, sam znam takie osoby, kt├│re zarabiaj─ů po milion i wi─Öcej z┼éotych rocznie. Im naprawd─Ö rynki finansowe nie s─ů do niczego potrzebne. Oni mog─ů nawet traci─ç na tych kontach w banku, ┼╝e inflacja b─Ödzie im prze┼╝era┼éa cz─Ö┼Ť─ç tych pieni─Ödzy, a oni i tak wyjd─ů na swoje, bo zarabiaj─ů bardzo du┼╝e kwoty. My┼Ťl─Ö, ┼╝e wielu z nich nie przekona┼éoby si─Ö do tego, ┼╝eby jako┼Ť bardzo ryzykownie pomna┼╝a─ç sw├│j kapita┼é, maj─ůc du┼╝─ů niepewno┼Ť─ç co do wyniku na ko┼äcu.

Drugie pytanie od Mariusza: Czy za profity z tradingu uda┼éo ci si─Ö zrealizowa─ç jakie┼Ť prywatne cele, kupi┼ée┼Ť sobie samoch├│d, sp┼éaci┼ée┼Ť jakie┼Ť kredyty, op┼éaca┼ée┼Ť jakie┼Ť rachunki itp. Czy to by┼éo bardziej na zasadzie, ┼╝e jak co┼Ť b─Ödzie, to fajnie, a jak nie, to nie.

Poniek─ůd ju┼╝ na to odpowiedzia┼éem. Staram si─Ö o to, ┼╝eby m├│j kapita┼é r├│s┼é ka┼╝dego roku. Dzi─Öki temu, ┼╝e nie┼║le zarabiam, sta─ç mnie na to, ┼╝eby dok┼éada─ç ka┼╝dego roku do tej kupki ┼Ťwie┼╝y kapita┼é. Nie ┼╝yj─Ö natomiast z tradingu w tym rozumieniu, ┼╝e nie mam potrzeby, ┼╝eby si─Öga─ç tam po pieni─ůdze. Staram si─Ö tylko na rynku pomna┼╝a─ç ten kapita┼é, ┼╝eby go szybciej czy bardziej efektywnie budowa─ç ÔÇô i to tyle.

Marcin pyta: W jaki spos├│b poszukujesz automatycznych strategii inwestycyjnych?

Bardzo dobre pytanie. Nie poszukuj─Ö w ┼╝aden specjalny spos├│b, bo tych strategii jest bardzo du┼╝o i to w domenie publicznej. Je┼╝eli chodzi o strategie kr├│tkoterminowe, to kiedy┼Ť robi┼éem eksperyment z tzw. algorytmami genetycznymi. By─ç mo┼╝e kiedy┼Ť nagram o tym podcast, bo swego czasu w Polsce, kiedy ja z niego korzysta┼éem, to inne narz─Ödzie by┼éo do┼Ť─ç popularne. Uwa┼╝am, ┼╝e je┼╝eli kto┼Ť nie ma poj─Öcia, co robi─ç z takimi algorytmami, to niestety jest to droga na szafot i niczym dobrym to si─Ö nie sko┼äczy. Dla tych, kt├│rzy nie znaj─ů tego tematu: algorytm genetyczny to jest takie rozwi─ůzanie, kt├│re na zasadzie heurystyki szuka optymalnego rozwi─ůzania. Dajemy mu jakie┼Ť dane historyczne, na podstawie kt├│rych on stara si─Ö dopasowa─ç jak─ů┼Ť optymaln─ů strategi─Ö.

Obecnie przechodz─Ö w stron─Ö inwestowania d┼éugoterminowego (ale nadal b─Öd─Ö te┼╝ utrzymywa┼é kr├│tkoterminow─ů aktywno┼Ť─ç rynkow─ů, tyle, ┼╝e na du┼╝o mniejsz─ů skal─Ö). Tu jest takie mn├│stwo dost─Öpnych publicznie strategii, ┼╝e jest inny problem: jak wszystko to przetrawi─ç i dobra─ç co┼Ť, co pasuje mi osobi┼Ťcie. Poza tym dobra─ç to w taki optymalny spos├│b, w tym znaczeniu, ┼╝e najwi─Ökszym problemem nie s─ů strategie, ┼╝e my szukamy jakiej┼Ť strategii, kt├│ra jest cudowna, tylko najwi─Ökszym problemem jeste┼Ťmy my sami. Nawet maj─ůc ┼Ťwietn─ů strategi─Ö w r─Öku nie jeste┼Ťmy w stanie przy niej wytrwa─ç i za t─ů strategi─ů pod─ů┼╝a─ç, zw┼éaszcza w sytuacjach, kiedy na rynku dzieje si─Ö ┼║le i ta strategia nie zarabia, czy wr─Öcz traci pieni─ůdze. Wtedy zaczynamy robi─ç jakie┼Ť paniczne, nerwowe ruchy, kt├│re zwykle si─Ö ┼║le ko┼äcz─ů.

Nawet maj─ůc ┼Ťwietn─ů strategi─Ö w r─Öku nie jeste┼Ťmy w stanie przy niej wytrwa─ç i za t─ů strategi─ů pod─ů┼╝a─ç, zw┼éaszcza w sytuacjach, kiedy na rynku dzieje si─Ö ┼║le i ta strategia nie zarabia, czy wr─Öcz traci pieni─ůdze

Pawe┼é pyta: Zainteresowa┼éa mnie strategia GaryÔÇÖego Antonacciego, a zw┼éaszcza jego wpisy m├│wi─ůce o prawnie zastrze┼╝onych rozszerzeniach do strategii Dual Momentum w odniesieniu do obligacji. Wspomina┼ée┼Ť, ┼╝e b─Ödziesz przygotowywa┼é o tym artyku┼é.

Zgadza si─Ö. Kiedy ods┼éuchujesz ten podcast, to powinien by─ç ju┼╝ u mnie dost─Öpny na stronie. Je┼Ťli nie, to powinien by─ç dost─Öpny na dniach, jak to si─Ö m├│wi.

Drugie pytanie od Paw┼éa: Obieca┼ée┼Ť, ┼╝e poka┼╝esz blockera, przy pomocy kt├│rego mo┼╝na inwestowa─ç w ETF na rynku ameryka┼äskim, tzn. chodzi o ETF notowany na gie┼édach ameryka┼äskich – bez konta profesjonalnego. Czy uchylisz r─ůbka tajemnicy? Ze mi znanych to jest Exante, ale tutaj jest niepewno┼Ť─ç wynikaj─ůca z lokalizacji biznesu na Cyprze/Malcie oraz DIF ÔÇô wysokie op┼éaty.

Je┼╝eli chodzi o dom maklerski czy o brokera, kt├│ry udost─Öpnia ETF-y notowane na rynku ameryka┼äskim, to jest tylko jeden wymieniony przez ciebie ÔÇô DIF. Tutaj faktycznie jest problem ÔÇô tak jak m├│wisz – z wysokimi op┼éatami. Je┼Ťli dobrze pami─Ötam, to jest przeci─Ötnie 15 dolar├│w od zakupu pakietu ETF-├│w. Je┼╝eli takie konto mia┼éoby nam s┼éu┼╝y─ç do aktywnego handlu, to to jest sporo, je┼╝eli natomiast robimy 1-2 transakcje w roku i to jeszcze na wi─Ökszym kapitale, liczonym w dziesi─ůtkach czy wr─Öcz setkach tysi─Öcy dolar├│w, to ta op┼éata mo┼╝e by─ç do prze┼ékni─Öcia. Trzeba wiedzie─ç, ┼╝e op┼éaty s─ů nie tylko w postaci prowizji, co musimy wzi─ů─ç na klat─Ö, ale r├│wnie┼╝ dodatkowo dochodz─ů spready, tutaj jest kwestia p┼éynno┼Ťci ÔÇô to te┼╝ trzeba wzi─ů─ç pod uwag─Ö. By─ç mo┼╝e b─Öd─Ö rozmawia┼é z kim┼Ť z DIF i nagram jaki┼Ť materia┼é, gdzie o ETF-ach notowanych na rynku ameryka┼äskim b─Öd─Ö w stanie porozmawia─ç i nieco pom├│c tym, kt├│rzy nie maj─ů profesjonalnego konta.

Seria pyta┼ä od Tomasza: Niedawno trafi┼éem na tw├│j blog. Przekazujesz bardzo ciekawe tre┼Ťci zwi─ůzane z inwestowaniem. Mam do ciebie kilka pyta┼ä lub nawet propozycji temat├│w na bloga. Je┼╝eli b─Ödziesz mia┼é chwil─Ö czasu, odpowiedz prosz─Ö. Pierwsze pytanie: Interesuj─ů mnie strategie d┼éugoterminowe. Tw├│j post o wykorzystaniu momentum daje du┼╝o do my┼Ťlenia (chodzi zapewne o strategi─Ö GEM GaryÔÇÖego Antonacciego). Jest to jedna ze strategii, kt├│ra mi si─Ö szczeg├│lnie podoba. Moj─ů ulubion─ů grup─ů jest pod─ů┼╝anie za trendem. Jak─ů masz opini─Ö o nast─Öpuj─ůcych ulepszeniach? Wykorzystanie Nasdaq zamiast S&P 500 – teoretycznie znacznie wy┼╝sze stopy zwrotu. I drugie ulepszenie: zamiast por├│wnania ze stop─ů woln─ů od ryzyka zastosowanie ┼Ťrednich krocz─ůcych. Wygl─ůda, ┼╝e dzia┼éaj─ů z mniejszym op├│┼║nieniem.

Tak na szybko: oczywi┼Ťcie mo┼╝na spr├│bowa─ç r├│┼╝nych zmian. To, co robimy w systemie, robimy z pe┼én─ů ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů i odpowiedzialno┼Ťci─ů za to, co otrzymamy na wyj┼Ťciu. Je┼╝eli mamy ograniczony zbi├│r danych i robimy to np. dla ostatnich 5-10 lat i widzimy, ┼╝e tam si─Ö co┼Ť poprawi┼éo w takiej strategii, to by┼ébym bardzo ostro┼╝ny. My┼Ťl─Ö, ┼╝e dla wielu os├│b, kt├│re nawet maj─ů do┼Ťwiadczenie w budowaniu takich modeli rynkowych, to w ograniczeniu mog─ů by─ç w┼éa┼Ťnie dane, a w┼éa┼Ťciwie ograniczony dost─Öp do danych historycznych, tak ┼╝eby, jak na przyk┼éad Gary Antonacci, m├│c przeprowadzi─ç symulacj─Ö od 1950 roku. Dlatego te┼╝ by┼ébym bardzo ostro┼╝ny, ale nie m├│wi─Ö, ┼╝e nie mo┼╝na niczego robi─ç, to nie jest wzorzec kilograma z S├Ęvres pod Pary┼╝em.

Larry Connors, czyli jak kupowa─ç strach i sprzedawa─ç chciwo┼Ť─ç

W tym odcinku us┼éyszysz konkretne dowody na to, ┼╝e finanse behawioralne nie tylko dzia┼éaj─ů, ale, ┼╝e mo┼╝na je wykorzysta─ç do budowania w┼éasnej przewagi na rynkach kapita┼éowych.

Czytaj dalej Ôćĺ

Drugie pytanie: S┼éysza┼ée┼Ť o strategii Dogs of the World? (i tu jest link do bloga independenttrader.pl) Wygl─ůda na strategi─Ö bardziej aktywn─ů, jednak i tutaj transakcje s─ů zawierane rzadko i na d┼éugi czas. Czy masz mo┼╝e opini─Ö o takim sposobie inwestowania?

Pomysł wydaje się bardzo sensowny.

Zerkn─ů┼éem sobie przed nagraniem na ten artyku┼é. Generalnie taki portfel, tzw. Permanent Portfolio, czyli taki sta┼éy portfel, to jest co┼Ť, co wchodzi w grup─Ö tak zwanych TAA, czyli Tactical Asset Allocation – taktycznej alokacji aktyw├│w, jak by┼Ťmy to przet┼éumaczyli na j─Özyk polski. To jest co┼Ť, co lubi─Ö, bo ju┼╝ mo┼╝na to podpi─ů─ç pod takie ilo┼Ťciowe zarz─ůdzanie, ilo┼Ťciowe inwestowanie na rynku finansowym, chocia┼╝ jeszcze w takiej wersji – powiedzmy – buy and hold.

W artykule nie ma jakich┼Ť bardzo szczeg├│┼éowych wynik├│w i nie wiem np. za jaki okres do ko┼äca, jakie tam by┼éy standardowe odchylenia, jakie obsuni─Öcia, jak to przebiega┼éo w czasie, ┼╝ebym m├│g┼é naprawd─Ö si─Ö przyjrze─ç detalom. Podobno stoi za tym portfelem Marc Faber.

Nomen omen jest dw├│ch pan├│w, kt├│rzy nazywaj─ů si─Ö Faber, jest jeszcze Meb Faber. Marc Faber, je┼Ťli si─Ö nie myl─Ö, jest chyba Szwajcarem, a przynajmniej m├│wi po angielsku z takim dziwnym akcentem. Meb Faber jest Amerykaninem. Obaj s─ů znani w ┼Ťwiecie finans├│w rynk├│w inwestycyjnych. Zdecydowanie bardziej sobie ceni─Ö Meba Fabera, dlatego, ┼╝e on si─Ö zajmuje stricte w┼éa┼Ťnie takim ilo┼Ťciowym inwestowaniem. Marc Faber, OK, jest zdecydowanie cz┼éowiekiem sukcesu, natomiast mi si─Ö wydaje, ┼╝e on jest lepszym sprzedawc─ů. Sam zreszt─ů kiedy┼Ť chyba powiedzia┼é, ┼╝e najwi─Öcej zarabiaj─ů ci, kt├│rzy stoj─ů za funduszami, a nie klienci tych funduszy. A on w┼éa┼Ťnie wieloma funduszami zarz─ůdza┼é.

Zreszt─ů Marc Faber to jest dla mnie taki cz┼éowiek, kt├│rego ja nie do ko┼äca czuj─Ö i dlatego te┼╝ mo┼╝e sceptycznie podchodz─Ö do jego pomys┼éu portfela. Nie chc─Ö go przekre┼Ťla─ç, bo ÔÇô jak m├│wi─Ö – nie znam go w detalach.

Zwróciłem uwagę na jego imię i nazwisko, bo tak mi się akurat skojarzyło, że dosłownie dwa tygodnie temu zupełnym przypadkiem wpadłem na wywiad z Markiem Faberem z 2013 roku. Powiedział tam, że nie widzi powodów, żeby kupować akcje na S&P 500 powyżej 1800 punktów. Kiedy nagrywam ten odcinek, mamy listopad 2019, S&P 500 jest powyżej 3000 punktów. Ale to taka dygresja.

Odpowiadaj─ůc na twoje pytanie: lubi─Ö podej┼Ťcie taktyki Tactical Asset Allocation, czyli takich portfeli, chocia┼╝ bardziej w wydaniu takim timingowym, czyli ju┼╝ bardziej aktywnym, jak chocia┼╝by GEM. Je┼╝eli chodzi o t─Ö strategi─Ö, to musia┼ébym si─Ö jej bli┼╝ej przygl─ůdn─ů─ç w szczeg├│┼éach. W tym artykule podanym przez ciebie takich detali, takiego mi─Ösa technicznego nie widzia┼éem, to by┼é taki bardziej opisowy artyku┼é.

Pytanie kolejne: Czy widzisz jakie┼Ť twarde powody wy┼╝szo┼Ťci akcji nad ETF-ami w d┼éugim terminie. Oczywiste jest, ┼╝e teoretycznie akcje mog─ů da─ç wi─Ökszy zwrot, jednak najwa┼╝niejszym kryterium wydaje si─Ö gust inwestora.

Oczywi┼Ťcie, ┼╝e najwa┼╝niejszy jest gust inwestora, w tym sensie, ┼╝e powinni┼Ťmy dobra─ç strategi─Ö, kt├│ra nam odpowiada. Z pewno┼Ťci─ů przewag─ů akcji jest to, ┼╝e jak j─ů kupisz, to ponosisz koszt jednorazowo w postaci prowizji, jakiego┼Ť tam po┼Ťlizgu cenowego. Ale je┼╝eli b─Ödziesz trzyma┼é tak─ů akcj─Ö do ko┼äca ┼╝ycia, to jest to faktycznie jedyny koszt, jaki ponosisz i p├│┼║niej mo┼╝esz tylko spija─ç ┼Ťmietank─Ö, je┼╝eli by┼é to dobry zakup. Je┼╝eli chcesz by─ç bardziej zdywersyfikowany, to tutaj ETF mo┼╝e by─ç pomocny, ale to zn├│w nie znaczy, ┼╝e kupisz ÔÇ×na pa┼é─ÖÔÇŁ ETF-a, tylko musisz wiedzie─ç, co robisz, po co to robisz i musisz wiedzie─ç wcze┼Ťniej, a priori, co chcesz osi─ůgn─ů─ç. Sam ETF tego dylematu za nas nie rozwi─ů┼╝e.

Najwa┼╝niejszy jest gust inwestora, w tym sensie, ┼╝e powinni┼Ťmy dobra─ç strategi─Ö, kt├│ra nam odpowiada

Kolejne pytanie Tomasza: Czy w pracy zawodowej, jako programista Java, masz styczno┼Ť─ç z rynkami finansowymi? R├│wnie┼╝ jestem deweloperem, jednak o odrobin─Ö innej specjalizacji.

Nie, nie mam. Mia┼éem kiedy┼Ť takie ambicje i taki plan, ale stwierdzi┼éem jednak, ┼╝e to nie jest to, co mi odpowiada. Teraz, z perspektywy czasu my┼Ťl─Ö, ┼╝e zdecydowanie nie ┼╝a┼éuj─Ö, ┼╝e wtedy z tego zrezygnowa┼éem. Nie zdradzaj─ůc za wiele powiem, ┼╝e lata temu mia┼éem ma┼éy epizod z du┼╝ym bankiem inwestycyjnym, ale w┼éa┼Ťnie na takim gruncie programistycznym. Ale to by┼é tylko epizod i nic wi─Öcej.

I ostatnie pytanie: Czy masz jakie┼Ť rady dla pocz─ůtkuj─ůcego programisty? Rzadko spotykam kogo┼Ť z tak du┼╝ym do┼Ťwiadczeniem, kto dodatkowo pracuje jako freelancer.

To jest do┼Ť─ç trudne pytanie, poniewa┼╝ nie sprecyzowa┼ée┼Ť, czy chodzi ci bardziej o porady techniczne, czyli np. j─Özyk czy bardziej o porady na wysokim poziomie. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e najwa┼╝niejsze jest to, ┼╝eby┼Ťmy robili to, co daje nam frajd─Ö, ┼╝eby┼Ťmy si─Ö nie m─Öczyli. Je┼╝eli jeste┼Ťmy w miejscu, w kt├│rym po prostu pracujemy i otrzymujemy pieni─ůdze, ale nie daje nam to ┼╝adnej satysfakcji, to nie ma to sensu. Po prostu szkoda ┼╝ycia. A wi─Öc je┼╝eli lubisz to, co robisz, lubisz prac─Ö programisty, programowanie, takie r├│┼╝ne zagwozdki techniczne, no to super, rozwijaj si─Ö. To, co m├│g┼ébym poleci─ç, to bra─ç udzia┼é w takich projektach, kt├│re ci─Ö rozwijaj─ů.

To, co ja bym m├│g┼é zrobi─ç inaczej, jak patrz─Ö na to z perspektywy czasu, to jako programista szybciej bym stara┼é si─Ö pracowa─ç w takim projekcie prywatnym, kt├│ry docelowo mia┼éby tworzy─ç m├│j produkt. M├│wi─ůc kr├│tko – stara─ç si─Ö zrobi─ç krok ze ┼Ťwiata programisty w stron─Ö ┼Ťwiata biznesu, aby m├│c po prostu sw├│j potencja┼é wyskalowa─ç i zarobi─ç wi─Öksze pieni─ůdze, a nie by─ç tylko takim klepaczem. Nie chc─Ö, ┼╝eby to tak pejoratywnie zabrzmia┼éo, bo w ┼Ťwiecie programist├│w, nawet b─Öd─ůc takim – powiedzmy – szeregowym programist─ů, jakkolwiek to brzmi, mo┼╝na zarobi─ç bardzo przyzwoite pieni─ůdze. Je┼╝eli kogo┼Ť to cieszy, to wszystko jest jak najbardziej OK.

To tyle z mojej strony. Wysz┼éo tego ca┼ékiem sporo. Przepraszam, je┼╝eli nie odpowiedzia┼éem na pewne pytania wyczerpuj─ůco, ale stara┼éem si─Ö odpowiedzie─ç na wi─Ökszo┼Ť─ç pyta┼ä, kt├│re do mnie sp┼éyn─Ö┼éy. My┼Ťl─Ö, ┼╝e bardzo du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç tych pyta┼ä, je┼╝eli mia┼éaby by─ç opowiedziana dog┼é─Öbnie, wymaga┼éaby po prostu nagrania osobnego odcinka podcastu po┼Ťwi─Öconego temu pytaniu. Mam nadziej─Ö, ┼╝e to zrozumiecie. Jeszcze raz bardzo dzi─Ökuj─Ö wszystkim, kt├│rzy przys┼éali mi swoje pytania. Je┼╝eli taka forma pyta┼ä i odpowiedzi przypadnie wam do gustu, to b─Ödzie szansa na to, ┼╝eby w przysz┼éo┼Ťci to powt├│rzy─ç.

Tymczasem chc─Ö ┼╝yczy─ç wam wszystkiego dobrego. Zach─Öcam te┼╝, je┼╝eli wam si─Ö podoba┼éo to, co s┼éyszeli┼Ťcie i to, co w og├│le robi─Ö, ┼╝eby┼Ťcie si─Ö podzielili tym materia┼éem z innymi. Je┼╝eli wi─Öcej os├│b b─Ödzie s┼éucha┼éo tego, co robi─Ö i wi─Öcej os├│b b─Ödzie czyta┼éo to, co pisz─Ö, to b─Ödzie wi─Ökszy sens, ┼╝ebym to wszystko dla was, dla ciebie tutaj robi┼é. Z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö, ┼╝ycz─Ö wszystkiego dobrego.

Do us┼éyszenia, bye-bye! ­čÖé

33 komentarzy dodaj własny

  1. Witam Uprzejmie,

    Bardzo uprzejme dzi─Öki, za bardziej przyst─Öpne podanie tego intelektualnego deseru , do wszystkich wcze┼Ťniejszych da┼ä intelektualnych.

    Pozdrawiam
    i Trzymam kciuki, za rozw├│j TEGO PROJEKTU.

    PS.: Jacku B┼éagaaaamy o t┼éumaczenie lub tylko pisemne udost─Öpnienie wywiad├│w po „angielskiemu”, ::)))

    • Hej Arku,

      Dzi─Öki! ­čÖé

      Angielskie wywiady b─Öd─ů si─Ö pojawia─ç stopniowo w wersji spisanej. Ale na pocz─ůtek w oryginale ÔÇô czyli po angielsku. Jeden taki wywiad zaprezentuj─Ö w tym tygodniu jeszcze. Ale za to wywiad z Gary Antonacci, gdzie jest masa wiedzy.

      W przysz┼éo┼Ťci, jak te┼╝ nie ukrywam uda si─Ö co┼Ť zarobi─ç, oddam spisane wywiady po angielsku do t┼éumaczenia. Jest tego za wiele, ┼╝ebym m├│g┼é to ud┼║wign─ů─ç samodzielnie. Ju┼╝ raz mnie przeros┼éo robienie tego na piechot─Ö samemu…

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • Witaj Jacku,
        Po angielsku tez jest ju┼╝ super, je┼╝eli masz kogo┼Ť kto umie t┼éumaczy─ç t─ů specyficzn─ů dziedzin─Ö, to poprosz─Ö o kontakt, mo┼╝e ud┼║wign─Ö … ­čÖé ­čÖé

        Czego si─Ö nie robi dla „polskiej szko┼éy traderskiej” …

        Z oczekiwaniem
        Pozdrawiam
        Arek

        • Dzi─Öki Arku! ­čÖé

          Mam osobę, która spisuje mi wywiady w oryginale, czyli w języku angielskim. W takiej formie łatwiej już tłumaczyć na j. polski. Rozumiem, że o to Ci chodzi?

          Pozdrawiam,
          Jacek

          • Hej, no tak , dok┼éadnie o to … :))

            Pozdro
            Arek

  2. Z du┼╝ym zaciekawieniem przeczyta┼éem Tw├│j kolejny bardzo ciekawy artyku┼é. Sporo tekstu po┼Ťwieci┼ée┼Ť na odpowied┼║ na moje pytanie: https://strefainwestorow.pl/artykuly/analizy/20191108/inwestowanie-w-wartosc-dlaczego-nie-dziala?fbclid=IwAR1uPynXpbZok8uaTjNLi6TP6mvjoFdCyHj4UrjHLPl1P83As6C_38pDUxU za co serdeczne dzi─Ökuje. Tematem tzw. in┼╝ynierii finansowej i optymalizacji podatkowej interesuj─Ö si─Ö ju┼╝ od lat. A tak swoj─ů drog─ů czy jako „obywatel ┼Ťwiata” spotka┼ée┼Ť si─Ö z poj─Öciem „permanent traveler”?: https://en.wikipedia.org/wiki/Perpetual_traveler
    Dzięki za ciekawy artykuł i pozdrawiam:-)
    Andrzej i

    • Hej Andrzej,

      Dzi─Öki za pytanie ÔÇô mam nadziej─Ö, ┼╝e uda┼éo mi si─Ö Tobie odpowiedzie─ç wystarczaj─ůco.

      Co do optymalizacji podatkowej ÔÇô nie jestem tu ┼╝adnym ekspertem. U mnie temat wyszed┼é niejako sam, gdy wyjecha┼éem z Polski, a obecnie bywam w Polsce go┼Ťciem (chocia┼╝ z planami powrotu).

      S┼éysza┼éem o tym okre┼Ťleniu „permanent traveller”, chocia┼╝ ja pod to nie podpadam jak s─ůdz─Ö. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • ANDRZEJ SZYJKOWSKI:

        https://www.etf.com/PTLC

        Jest to mementum ÔÇÜtechniczneÔÇÖ : „based on a 200-day moving average” – wiec trzeba by go przemielic na danych, ale i to nie da odpowiedzi, bo sam ETF uzywa wlasnego innego ETF’a: „Pacer Trendpilot US Large-Cap Index”

        W GEM masz dowolnosc wybierania, wiec nie ma tutaj konfliktu pomiedzy ETFami

        • Dla mnie pewnym problemem jest, ┼╝e wyczyta┼éem o backtestach si─Ögaj─ůcych 1999 roku — nieco ma┼éo. Do obserwacji. ­čÖé

          Swoj─ů drog─ů, Jack Vogel z Alpha Architect nieoficjalnie offline wspomina┼é o pomy┼Ťle ETF na GEM. O takim pomy┼Ťle wspomina┼é mi r├│wnie┼╝ Gary Antonacci. Ale to nieoficjalnie — p├│ki co sprawa chyba umar┼éa.

  3. Jacek, s┼éysza┼ée┼Ť o Pacer Trendpilot US Large Cap ETF (PTLC)? Czy po kosztach stopa zwrotu mo┼╝e by─ç wy┼╝sza od r─Öcznego stosowania GEM?

  4. Hej, dzi─Öki za nowy tekst.
    A przy okazji, co do pytania: „Czy widzisz jakie┼Ť twarde powody wy┼╝szo┼Ťci akcji nad ETF-ami w d┼éugim terminie?” – nale┼╝y je odwr├│ci─ç. Wy┼╝szo┼Ť─ç ETF nad akcjami jest taka, ┼╝e mo┼╝na ┼Ťmia┼éo stosowa─ç przy nich strategi─Ö u┼Ťredniania w d├│┼é ceny zakupu (kupowa─ç w do┼ékach, po ni┼╝szej cenie) ma sens, whereas podobna strategia\taktyka przy inwestowaniu w poszczeg├│lne akcje jest z┼é─ů praktyk─ů i mo┼╝e si─Ö bardzo ┼║le sko┼äczy─ç (chwilowy spadek ceny mo┼╝e sko┼äczy─ç si─Ö wodospadem, a potem bankructwem). W przypadku ETF ta sp├│┼éka z niego wypadnie, a na jej miejsce wskoczy nowa, zdrowsza.

    • Z tego powodu indeks nigdy nie zbankrutuje, bo na miejsce s┼éabych sp├│┼éek wchodz─ů nowe. Nie jest to mo┼╝e idealna strategia, ale jak wspomnia┼ée┼Ť ÔÇô pojedyncza sp├│┼éka mo┼╝e i┼Ť─ç do piachu.

      Gdyby indeks „poleg┼é”, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e i tak mieliby┼Ťmy gorsze problemy na g┼éowie. ­čśë

    • Dzi─Öki! ­čÖé

      Ciekawy filmik odno┼Ťnie Amazonu. To poniek─ůd te┼╝ to, co Ed Seykota nazywa mianem „Govopoly”. Jego wizja jest do┼Ť─ç mroczna.

  5. Super by┼éby podcast o tworzeniu sp├│┼éki w Estonii czy innym kraju. Jak znasz jakiego┼Ť doradz─Ö, kt├│rego mo┼╝esz poleci─ç, to by┼éoby super zaprosi─ç go do nagrania.

    • Przyznam, ┼╝e osobi┼Ťcie obawiam si─Ö tego tematu, poniewa┼╝ nie jestem ekspertem podatkowym. Na pewno temat nie sprowadza si─Ö tylko do tego, ┼╝e kto┼Ť mieszka w Polsce, ma tam rodzin─Ö, prac─Ö itd., a sp├│┼ék─Ö w Estonii otwiera tylko ze wzgl─Öd├│w podatkowych. Zw┼éaszcza w Polsce, gdzie system podatkowy bardzo szybko si─Ö zmienia, a s┼éu┼╝by podatkowe mog─ů by─ç bardzo agresywne.

      Mog─Ö rozwa┼╝y─ç zaproszenie eksperta do podcastu, je┼Ťli b─Ödzie wi─Öksze zainteresowanie. ­čÖé

      • Mnie interesuje ten temat nie ze wzgl─Öd├│w podatkowych. Bardzo ch─Ötnie dowiem si─Ö jak rozliczy─ç prawid┼éowo podatki w Polsce.

        Bardziej chodzi jednak o to by dywersyfikowa─ç ryzyko zwi─ůzane z trzymaniem ┼Ťrodk├│w w jednym kraju. Oraz by prowadzi─ç sp├│┼ék─Ö gdzie jej koszty utrzymania (koszty obs┼éugi prawnej, ksi─Ögowej) s─ů ni┼╝sze ni┼╝ w Polsce.

        • Rozumiem. Ja r├│wnie┼╝ mam czasami wi─Öksze lub mniejsze obawy, co do przysz┼éo┼Ťci Polski. Zw┼éaszcza znaj─ůc nasz─ů histori─ÖÔÇŽ Super si─Ö rozwijamy, ale mogliby┼Ťmy lepiej, a politycy niestety nie patrz─ů dalej ni┼╝ termin najbli┼╝szych wybor├│w.

          W Polsce, to moja opinia tylko, problemem nie jest nawet stawka podatku ÔÇô s─ů one relatywnie niskie. Problem to nieobliczalno┼Ť─ç ze strony urz─Ödnik├│w i polityk├│w. I to bez wzgl─Ödu na pogl─ůdy.

  6. Jacku, takie pytanie bo często w podcastach mówisz o wpływie stóp procentowych na obligacje. Słuchałem Twojego podcastu o obligacjach, ale nie wiem czy dobrze zrozumiałem zasadę działania duration.

    Przykładowo AGG ma Effective Duration = 5.55 yrs

    1) Czy to znaczy, ┼╝e je┼╝eli Fed zmniejszy stopy procentowe o 1 pp to cena AGG skoczy o 5.55%?

    2) W najbliższym czasie, przynajmniej do końca prezydentury Trumpa, można spodziewać się dalszego obniżania stóp procentowych. Czy nie byłoby zatem sensowne kupować ETF na obligacje o jak największym duration?

    • Artur, co do Twoich pyta┼ä:

      ad 1
      Tak, mniej wi─Öcej tak mo┼╝na to interpretowa─ç. Jest to jednak tylko przybli┼╝enie, poniewa┼╝ AGG ma pod spodem wiele r├│┼╝nych obligacji, o r├│┼╝nym duration.

      ad 2
      Je┼Ťli Fed obni┼╝a─ç b─Ödzie nadal stopy procentowe, w├│wczas oczywi┼Ťcie TLT pozwoli wi─Öcej zarobi─ç ni┼╝ chocia┼╝by AGG. Tylko to ju┼╝ spekulacja ÔÇô gdyby to by┼éo oczywiste, nikt by nie kupowa┼é obligacji o kr├│tszym terminie. Duration to obusieczny miecz ÔÇô mo┼╝na nim wygrywa─ç, ale mo┼╝na i oberwa─ç.

  7. Naprawd─Ö brakuje mi artyku┼éu lub rozmowy z jak─ů┼Ť kancelari─ů nt. rozliczania inwestycji gie┼édowych w sytuacji brokera spoza Polski.
    Sam inwestujesz w taki spos├│b wi─Öc wszystkie twoje podcasty kr─Öc─ů si─Ö w tym temacie i zawsze si─Ö do┼éuje ┼╝e ja w Polskim domu maklerskim p┼éac─Ö 30% podatku od dywidendy.
    Nie planujesz jakiego┼Ť wywiadu lub artyku┼éu jak do tego podej┼Ť─ç ┼╝eby od nowego roku si─Ö prze┼é─ůczy─ç na lepszych broker├│w.

      • Super ale czy tam rozmawiacie jak si─Ö rozlicza─ç. Brokerzy generalnie m├│wi─ů nie ma PIT i martw si─Ö sam.
        I super ale to jest czasem bariera nie do przej┼Ťcia.

        • Tak, rozmawia┼éem o tym. PIT nie ma, ale podobno informacje podaj─ů na tacy, ┼╝e jest kopiuj-wklej, z przeliczeniem wszystkiego do PLN po kursach NBP.

          • No to nie mog─Ö si─Ö doczeka─ç.
            A propo. Znalaz┼éem par─Ö dyskusji w internecie, ┼╝e s─ů drodzy…
            Chętnie posłucham podcastu.

          • Niestety s─ů drodzy, wykorzystuj─ůc niejako sytuacj─Ö rynkow─ů — ich wilcze prawo. Dlatego dodam sw├│j komentarz do tego wywiadu.

  8. Przes┼éucha┼éem w┼éasnie tw├│j wywiad z Paul’em Novell’em. Jak zwykle pe┼éna profeska i wiele przydatnych wiadomo┼Ťci. Nie mog─Ö podcastu znale┼║─ç na twojej stronie wiec pisze tu ­čÖé

Napisz sw├│j komentarz