Pobierz skondensowan─ů porcj─Ö warto┼Ťciowej wiedzy o inwestowaniu!­čÖé

Pocz─ůtki samodzielnych pr├│b inwestowania na rynkach kapita┼éowych mog─ů generowa─ç skrajne emocje. Z jednej strony mo┼╝na poczu─ç si─Ö przyt┼éoczonym ogromem szczeg├│┼é├│w, kt├│re musimy opanowa─ç i zrozumie─ç by zawrze─ç pierwsz─ů transakcj─Ö. Z drugiej za┼Ť strony mo┼╝na poczu─ç si─Ö niczym geniusz inwestowania, gdy uda si─Ö nam zarobi─ç pierwsze pieni─ůdze, by chwil─Ö p├│┼║niej poczu─ç si─Ö jak by kto┼Ť w┼éa┼Ťnie na z┼éo┼Ť─ç chcia┼é nam je odebra─ç. Je┼Ťli nie mamy ko┼éo siebie zaufanej osoby b─ůd┼║ wiarygodnego i kompleksowego ┼║r├│d┼éa wiedzy prowadz─ůcego krok po kroku po rynkowych bezdro┼╝ach, przyjdzie nam niestety nabi─ç sobie sporo guz├│w zanim dojrzejemy na rynku… o ile dotrwamy tego momentu. Poza czysto technicznymi aspektami musimy te┼╝ pozna─ç siebie samych, a niestety rynek okazuje si─Ö miejscem, gdzie uzyskanie takiej informacji o sobie mo┼╝e s┼éono kosztowa─ç. ­čÖé

Zadaniem tego odcinka jest spi─ů─ç w klamr─Ö szereg materia┼é├│w edukacyjnych, kt├│re tworz─Ö tu od ponad 2 lat. Dla osoby zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůcej to dobry punkt startowy, kt├│ry pozwoli postawi─ç pierwsze kroki. Dla os├│b, kt├│re maj─ů ju┼╝ pewne do┼Ťwiadczenia, jest to okazja do spogl─ůdni─Öcia na siebie z lotu ptaka i znalezienia obszar├│w, kt├│re warto by─ç mo┼╝e dopracowa─ç, by sta─ç si─Ö lepszym i bardziej ┼Ťwiadomym inwestorem.

W tym odcinku

  • Kiedy i po co inwestowa─ç?
  • Kiedy i dlaczego warto inwestowa─ç samodzielnie zamiast korzysta─ç z gotowych produkt├│w inwestycyjnych?
  • Dlaczego koszty ponoszone podczas inwestowania s─ů bardzo kluczowe dla naszych wynik├│w i na co zwraca─ç uwag─Ö przy ich szacowaniu?
  • Jak inwestowa─ç — aktywnie, czy pasywnie?
  • Ile mo┼╝na zarobi─ç (i ile mo┼╝na straci─ç) inwestuj─ůc na rynkach kapita┼éowych?
  • Przy u┼╝yciu jakich instrument├│w finansowych budowa─ç portfel inwestycyjny?
  • Gdzie otworzy─ç konto maklerskie — w Polsce, czy za granic─ů?
  • Grzechy g┼é├│wne inwestor├│w
  • Dlaczego posiadanie planu dzia┼éania jest kluczowe?

Polecane linki i materia┼éy uzupe┼éniaj─ůce

 

Ôťĺ TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Wst─Öp

Dzie┼ä dobry, dzie┼ä dobry, witam Was serdecznie w 53. odcinku podcastu System Trader. Dzi┼Ť kr├│tki odcinek dla pocz─ůtkuj─ůcych. OK, kr├│tki jak kr├│tki, to jeszcze si─Ö oka┼╝e :-), natomiast na pewno nie b─Öd─Ö stara┼é si─Ö wchodzi─ç w g┼é─Öbokie detale, tematy ÔÇ×rozwala┼é do ko┼äcaÔÇŁ. Jest to przede wszystkim odcinek maj─ůcy pom├│c w postawieniu pierwszych krok├│w w samodzielnym inwestowaniu, je┼╝eli chodzi o rynki kapita┼éowe. B─Ödzie sporo odno┼Ťnik├│w do innych materia┼é├│w, w kt├│rych poszczeg├│lne tematy s─ů om├│wione dog┼é─Öbnie. Jest to zatem odcinek spinaj─ůcy przekrojow─ů wiedz─Ö, ale bez podawania zb─Ödnych detali. Jest to dobry punkt wyj┼Ťcia do dalszych poszukiwa┼ä czy zg┼é─Öbiania wiedzy ju┼╝ w innych miejscach.

Jest te┼╝ odcinek numer 1, w kt├│rym przez niemal 6 godzin m├│wi─Ö o podstawach ┼Ťwiata inwestowania. Jest to pierwszy odcinek podcastu, kt├│ry nagra┼éem jeszcze pod koniec 2017 roku, tu┼╝ przed wystartowaniem z moim projektem System Trader. Jest on bardzo dog┼é─Öbny, ale my┼Ťl─Ö, ┼╝e ci─Ö┼╝ko go przes┼éucha─ç. Powiedzmy sobie szczerze, przes┼éucha─ç 6 godzin materia┼éu to ju┼╝ w┼éa┼Ťciwie nie jest podcast, tylko wr─Öcz audiobook. Wymaga to pewnego po┼Ťwi─Öcenia i skupienia. Poza tym teraz dopiero mia┼éem mo┼╝liwo┼Ť─ç zrobienia takiej bardziej zwi─Öz┼éej formy, w kt├│rej mog─Ö po prostu pokaza─ç, gdzie konkretne tematy s─ů om├│wione ju┼╝ dog┼é─Öbnie. Natomiast w├│wczas, gdy nagrywa┼éem ten materia┼é do pierwszego odcinka podcastu, to si┼é─ů rzeczy nie mia┼éem jeszcze materia┼é├│w, do kt├│rych mog┼éem was odes┼éa─ç. Je┼╝eli kto┼Ť oczywi┼Ťcie chce, to sze┼Ť─ç godzin materia┼éu nadal jest do ods┼éuchania.

Swoj─ů drog─ů odcinek nr 1 to jest chyba najd┼éu┼╝szy odcinek podcastu, jaki w og├│le powsta┼é, przynajmniej w Polsce. Nie wiem na pewno, ale tak kiedy┼Ť s┼éysza┼éem, ┼╝e jest to prawdopodobnie najd┼éu┼╝szy odcinek podcastu  ÔÇô taka ciekawostka. ­čÖé

I jeszcze jedna kwestia, taki disclaimer: informacje przedstawione w tym artykule s─ů absolutnie prywatnymi opiniami autora i nie stanowi─ů rekomendacji inwestycyjnych w rozumieniu rozporz─ůdzenia Ministra Finans├│w. Dlatego te┼╝, tak jak zwykle to m├│wi─Ö: ÔÇ×trust, but verifyÔÇŁ.

Zanim jeszcze wejdziemy w detale, to kilka og┼éosze┼ä parafialnych. Je┼Ťli s┼éuchasz mojego podcastu na bie┼╝─ůco, czy czytasz bloga, to wiesz, ┼╝e pracuj─Ö nad oprogramowaniem System Trader, w skr├│cie ST, kt├│rego zadaniem jest mo┼╝liwo┼Ť─ç budowania, projektowania czy te┼╝ testowania portfeli inwestycyjnych. W po┼éowie lipca wysz┼éa druga wersja beta tego oprogramowania. Znajdziesz tam szereg wbudowanych strategii i portfeli. Mo┼╝na tworzy─ç w┼éasne portfele. Mo┼╝na te┼╝ pobiera─ç bie┼╝─ůce dane, poniewa┼╝ s─ů w tym oprogramowaniu dane historyczne, kt├│re pozwalaj─ů testowa─ç te portfele czy strategie nawet 100 lat i wi─Öcej wstecz.

M├│wi─Ö o tym wszystkim z dw├│ch powod├│w. Po pierwsze na pewno ta aplikacja pomo┼╝e osobom pocz─ůtkuj─ůcym, cho─ç nie tylko, w budowaniu w┼éasnego portfela czy te┼╝ strategii. Pomo┼╝e w takim ┼éagodnym przej┼Ťciu od teorii do praktyki, nawet je┼Ťli tutaj b─Öd─Ö m├│wi┼é na wysokim poziomie abstrakcji. Je┼╝eli to si─Ö czasami b─Ödzie wydawa┼éo nierealne, to na pewno aplikacja System Trader pozwoli wam w prosty spos├│b zrobi─ç krok do praktycznego zastosowania tej wiedzy.

Kwestia kolejna: obecnie aplikacja jest rozwijana w formie aplikacji desktopowej, czyli aplikacji, kt├│ra jest instalowana w systemie operacyjnym Windows. Analizuj─Ö natomiast, czy te┼╝ staram si─Ö dowiedzie─ç, na ile z waszej perspektywy sensowne by┼éoby stworzenie takiej aplikacji czy takiego rozwi─ůzania w wersji webowej. Nie by┼éoby wtedy potrzeby instalowania aplikacji, tylko po prostu mo┼╝na by┼éoby to uruchomi─ç wprost w przegl─ůdarce internetowej, a wi─Öc nie by┼éoby takiego k┼éopotu, ┼╝e np. kto┼Ť korzysta z komputera firmy Apple albo na Linuksie. Bez wzgl─Ödu na system operacyjny wystarczy┼éoby mie─ç tylko przegl─ůdark─Ö internetow─ů, ┼╝eby mo┼╝na takie oprogramowanie uruchomi─ç.

S─ů te┼╝ pewne minusy takiego podej┼Ťcia. Je┼Ťli aplikacja jest zainstalowana lokalnie na komputerze, to po pierwsze nie musimy si─Ö ba─ç, ┼╝e np. serwer padnie. Nie musimy si─Ö ba─ç, ┼╝e np. zamkn─Ö ten projekt. Oczywi┼Ťcie nie planuj─Ö tego, ale mimo wszystko by┼éy i takie pytania z waszej strony. Pytali┼Ťcie te┼╝ o responsywno┼Ť─ç czy te┼╝ szybko┼Ť─ç aplikacji zainstalowanej lokalnie na komputerze, zw┼éaszcza je┼╝eli mamy te┼╝ kwestie jakie┼Ť bardziej obliczeniowe, czy na co┼Ť potrzeba poczeka─ç, zanim si─Ö policzy. Takie rozwi─ůzanie lokalnie mo┼╝e by─ç powiedzmy lepiej postrzegane z punktu widzenia u┼╝ytkowalno┼Ťci ni┼╝ rozwi─ůzanie webowe.

Wiem jednak, ┼╝e niekt├│re osoby zdecydowanie wola┼éyby rozwi─ůzanie webowe. Stara┼ébym si─Ö wi─Öc dostarczy─ç takie rozwi─ůzanie, kt├│re po prostu b─Ödzie w stanie ÔÇ×dogodzi─çÔÇŁ jak najszerszej grupie os├│b. Dlatego b─Öd─Ö bardzo wdzi─Öczny za wszelkie opinie, jak wy, jak ty widzisz swoje preferencje co do formy, w kt├│rej b─Öd─Ö dostarcza┼é oprogramowanie System Trader.

Oczywi┼Ťcie nie jest tak, ┼╝e je┼╝eli b─Öd─Ö tworzy┼é teraz wersj─Ö webow─ů, ┼╝e to si─Ö stanie z tygodnia na tydzie┼ä czy z miesi─ůca na miesi─ůc. Tak naprawd─Ö to jest ogrom pracy. Bardziej zale┼╝y mi na tym, ┼╝eby efektywniej i lepiej wykorzystywa─ç moje ograniczone zasoby produkcyjne, je┼╝eli chodzi o takie oprogramowanie. Tak naprawd─Ö s─ů tylko dwie osoby, kt├│re pracuj─ů przy nim. Poza mn─ů jest jeszcze Pawe┼é, kt├│ry chce pozosta─ç anonimowy, wi─Öc wi─Öcej o nim tutaj m├│wi┼é nie b─Öd─Ö. Poniewa┼╝ nie jestem ┼╝adnym software house’m, dlatego zale┼╝y mi na tym, ┼╝eby moje ograniczone moce przerobowe wykorzysta─ç w jak najlepszy spos├│b. Je┼╝eli masz jakie┼Ť uwagi czy propozycje, b─Öd─Ö bardzo wdzi─Öczny. Dzi─Öki twojej opinii czy twojej pomocy to oprogramowanie mo┼╝e by─ç lepsze.

Jeszcze raz przypomnę, że aplikacja w tym momencie jest do pobrania zupełnie za friko na stronie systemtrader.pl/ST. Co najmniej do końca tego roku (2020) to oprogramowanie będzie całkowicie za darmo.

Pobierz aplikacj─Ö System Trader

  • Projektuj portfel w oparciu o wbudowane strategie
  • Konfiguruj strategi─Ö wed┼éug w┼éasnych preferencji
  • Testuj portfel na wbudowanych danych historycznych
  • Pobierz bie┼╝─ůce dane rynkowe z darmowych ┼║r├│de┼é
  • Inwestuj wed┼éug planu, nie emocji
Pobierz

Kiedy i po co inwestowa─ç

OK, to po tym przyd┼éugawym wst─Öpie przejd┼║my do meritum tego odcinka. Postarajmy si─Ö na dzie┼ä dobry odpowiedzie─ç na pytanie, kiedy i po co inwestowa─ç, bo my┼Ťl─Ö, ┼╝e tutaj jest wiele nieporozumie┼ä.

Nie powinni┼Ťmy traktowa─ç inwestowania na rynkach kapita┼éowych jako drogi na skr├│ty do zarobienia pieni─Ödzy, zw┼éaszcza w jakiej┼Ť sytuacji, w kt├│rej nasza kondycja finansowa jest z┼éa, a my my┼Ťlimy, ┼╝e by─ç mo┼╝e w┼éa┼Ťnie rynki finansowe b─Öd─ů takim dobrym sposobem na podreperowanie naszego kulej─ůcego portfela. Bro┼ä Bo┼╝e tego nie r├│bmy, rynek to naprawd─Ö nie jest bankomat. Co do zasady, inwestujemy tylko i wy┼é─ůcznie nadwy┼╝ki finansowe.

Co do zasady, inwestujemy tylko i wy┼é─ůcznie nadwy┼╝ki finansowe

Zyskowne strategie, strategie, o kt├│rych wiemy, ┼╝e sprawdza┼éy si─Ö od dziesi─Öcioleci, nawet najlepsze strategie mog─ů przez lata by─ç na stracie. Dlatego inwestujemy ┼Ťrodki, kt├│rych nie potrzebujemy przez najbli┼╝sze lata. ┼╗eby tak m├│wi─ç konkretami: pod koniec 2007 roku sp├│┼éka najlepszego inwestora na ┼Ťwiecie  ÔÇô Berkshire Hathaway  ÔÇô zacz─Ö┼éa traci─ç na warto┼Ťci. Rozpoczyna┼é si─Ö w┼éa┼Ťnie najwi─Ökszy kryzys ekonomiczny ostatnich lat (2007-2009). Sp├│┼éka Berkshire Hathaway na nowe szczyty wysz┼éa dopiero z pocz─ůtkiem 2013 roku. Zaj─Ö┼éo jej to dok┼éadnie 1893 dni. Sp├│┼éce Berkshire Hathaway Warrena Buffetta, najlepszego inwestora na ┼Ťwiecie, zaj─Ö┼éo ponad 5 lat, by inwestycja zn├│w wysz┼éa na nowe szczyty, je┼╝eli chodzi o warto┼Ť─ç tej sp├│┼éki.

M├│wi─ůc kr├│tko, gdyby┼Ťmy pod koniec 2007 roku zainwestowali pieni─ůdze u najlepszego inwestora na ┼Ťwiecie, to przysz┼éoby nam czeka─ç ponad pi─Ö─ç lat, ┼╝eby┼Ťmy wyszli na zero. Przez ponad pi─Ö─ç lat nasza inwestycja by┼éaby po prostu na stracie. Takie rzeczy si─Ö zdarzaj─ů i trzeba mie─ç tego ┼Ťwiadomo┼Ť─ç.

OK, to po co zatem inwestujemy? Przede wszystkim staramy si─Ö, aby nasz kapita┼é nie by┼é zjadany przez inflacj─Ö. To jest ca┼ékiem powa┼╝ny problem, poniewa┼╝ dzi┼Ť np. w Polsce mamy realnie ujemne stopy procentowe, czyli nawet je┼╝eli zaniesiemy pieni─ůdze do banku na lokat─Ö, to realnie, je┼╝eli na to na┼éo┼╝ymy inflacj─Ö plus jeszcze zap┼éacone podatki, podatek Belki, to tak naprawd─Ö te pieni─ůdze trac─ů na warto┼Ťci.

Przy inwestowaniu poza tym, ┼╝e chcemy z t─ů inflacj─ů zawalczy─ç, to staramy si─Ö, aby w idealnym przypadku jeszcze m├│c ten kapita┼é pomno┼╝y─ç powy┼╝ej inflacji, aby realnie warto┼Ť─ç tego kapita┼éu po prostu zwi─Öksza┼éa swoj─ů warto┼Ť─ç. Wysz┼éo mas┼éo ma┼Ťlane: chodzi po prostu o to, ┼╝eby nasz kapita┼é by┼é coraz wi─Öcej wart. ­čÖé

Trzeba sobie zda─ç spraw─Ö z tego, ┼╝e nie ma czego┼Ť takiego jak zysk bez ryzyka. Je┼╝eli kto┼Ť wam m├│wi, ┼╝e ma inwestycj─Ö, kt├│ra jest absolutnie pewna, stuprocentowo i nie ma w tym ┼╝adnego ryzyka, to po prostu k┼éamie i od takich os├│b po prostu uciekajcie. Owszem, ryzyko mo┼╝e by─ç wi─Öksze, mo┼╝e by─ç mniejsze, ale zawsze to ryzyko jest obecne. Je┼Ťli mamy du┼╝─ů awersj─Ö do ryzyka, to by─ç mo┼╝e b─Ödziemy musieli ograniczy─ç si─Ö do tej lokaty w banku, nawet je┼Ťli to oznacza, ┼╝e nasze ┼Ťrodki b─Öd─ů zjadane przez inflacj─Ö. No niestety ÔÇô cÔÇÖest la vie.

Je┼╝eli kto┼Ť wam m├│wi, ┼╝e ma inwestycj─Ö, kt├│ra jest absolutnie pewna, stuprocentowo i nie ma w tym ┼╝adnego ryzyka, to po prostu k┼éamie i od takich os├│b po prostu uciekajcie

Dlaczego inwestować samodzielnie, a nie korzystać z usług ekspertów

Powiedzmy, ┼╝e wiemy ju┼╝, po co inwestujemy pieni─ůdze i kiedy mo┼╝emy to robi─ç. Teraz mo┼╝na sobie zada─ç pytanie, dlaczego mamy je inwestowa─ç samodzielnie, a nie skorzysta─ç z us┼éug ekspert├│w? Bez urazy, jest wielu ┼Ťwietnych ekspert├│w, kt├│rzy znaj─ů si─Ö na rzeczy i mo┼╝na powiedzie─ç ┼╝e s─ů w pe┼éni profesjonalistami, ale inwestor indywidualny, jakim mo┼╝esz by─ç ty, jakim by─ç mo┼╝e jeste┼Ť, nie musi czu─ç si─Ö od razu na straconej pozycji. Tym bardziej nie musimy ulega─ç iluzji nadzwyczajnej mocy inwestor├│w profesjonalnych. Oczywi┼Ťcie oni maj─ů pewne rzeczy, kt├│re nam ci─Ö┼╝ko zdoby─ç, np. dost─Öp do wiedzy czy do pewnych danych, cho─ç to ju┼╝ te┼╝ nie jest ten etap, kt├│ry by┼é by─ç mo┼╝e lata temu. Dzi┼Ť ta wiedza jest jednak ┼éatwiej dost─Öpna r├│wnie┼╝ dla mniej profesjonalnych inwestor├│w.

S─ů te┼╝ rzeczy, kt├│re nam, jako inwestorom indywidualnym, jest po prostu ┼éatwiej zrobi─ç ni┼╝ wielkim kapita┼éom, kt├│re ┼╝eby cokolwiek zmieni─ç w swojej strategii, maj─ů sporo zachodu. To jest tak jak z p┼éyn─ůcym wielkim Titanikiem. ┼╗eby on zmieni┼é kurs, to naprawd─Ö musi up┼éyn─ů─ç sporo czasu. Tymczasem ma┼éy inwestor mo┼╝e jak taka malutka ┼é├│deczka na tym morzu bardzo szybko zmieni─ç sw├│j kurs i to jest na pewno du┼╝a zaleta.

Je┼╝eli kto┼Ť nie bardzo wierzy w swoje si┼éy, to polecam wys┼éuchanie mojego podcastu. Konkretnie mam tu na my┼Ťli 37. odcinek pod tytu┼éem ÔÇ×Mit finansowych ekspert├│wÔÇŁ. Tam jak kawa na ┼éaw─Ö jest podane to, ┼╝e ci naprawd─Ö wielcy eksperci czasami tak naprawd─Ö mog─ů wiedzie─ç mniej ni┼╝ my. Albo mog─ů si─Ö myli─ç nie rzadziej ni┼╝ my. To nie znaczy, ┼╝e nie mo┼╝na korzysta─ç z us┼éug ekspert├│w, ale pod kilkoma warunkami.

Po pierwsze, je┼╝eli oferta, kt├│r─ů nam ci eksperci daj─ů, to oferta transparentna i wiemy w co i jak nasze pieni─ůdze s─ů inwestowane. Kolejny warunek, jaki musi spe┼éni─ç taki ekspert: ┼╝e p┼éatno┼Ťci za to, ┼╝e prowadzi taki portfel, s─ů utrzymane na absolutnym minimum. Jedyny rodzaj us┼éugi dost─Öpny dla Kowalskiego, spe┼éniaj─ůcy taki wym├│g, cho─ç te┼╝ nie zawsze, to tzw. robo-doradcy. Wi─Öcej o tym m├│wi─Ö w 39. odcinku, gdzie przeprowadzi┼éem wywiad z Micha┼éem Maninem z firmy Finax, oraz w 44. odcinku, gdzie z kolei m├│wi─Ö o tym, czy warto korzysta─ç z us┼éug robo-doradc├│w.

Co do zasady taka forma inwestowania z tego typu ekspertami to jest inwestowanie tzw. pasywne, czyli bez pr├│b pobijania rynku. Ca┼éa idea us┼éugi polega na tym, ┼╝e klient tylko wp┼éaca swoje ┼Ťrodki, a ca┼é─ů reszt─Ö robi za niego doradca, ale nie w taki spos├│b jak klasyczny fundusz inwestycyjny, kt├│ry stara si─Ö pobija─ç rynek. W przypadku robo-doradcy s─ů kupowane niskokosztowe fundusze ETF, o czym jeszcze nieco wi─Öcej powiem w tym odcinku. My jako klienci mo┼╝emy jeszcze wybra─ç poziom ryzyka, kt├│ry jeste┼Ťmy w stanie zaakceptowa─ç przy naszej inwestycji. Jest to zatem taka us┼éuga, kt├│ra jest, jak to si─Ö m├│wi, customizowana, czyli mo┼╝e by─ç dopasowana do potrzeb klienta.

Mamy wi─Öc ÔÇ×gwarancj─ÖÔÇŁ przeci─Ötnych zysk├│w i brzmi to by─ç mo┼╝e pejoratywnie, ale tak naprawd─Ö wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w ma gorsze wyniki ni┼╝ przeci─Ötne. Przez m├│wienie o przeci─Ötnych wynikach mam na my┼Ťli to, co daje rynek sam od siebie, czyli ┼Ťredni─ů rynkow─ů. Gdyby┼Ťmy zainwestowali swoje pieni─ůdze w szeroki rynek, w szeroki indeks, to wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w tak naprawd─Ö osi─ůga gorsze wyniki ni┼╝ to, co daje nam szeroki rynek.

┼╗eby nie przed┼éu┼╝a─ç ÔÇô robo-doradca czy us┼éugi robo-doradc├│w to jest dobra opcja dla kogo┼Ť, kto inwestuje niewielkie kwoty. Robienie tego samodzielnie sko┼äczy┼éoby si─Ö po prostu p┼éaceniem prowizji brokerskich. Jest to te┼╝ dobra oferta dla kogo┼Ť, kto stawia na maksimum wygody, wp┼éaca i zapomina, co te┼╝ jest dobr─ů strategi─ů  ÔÇô nie prze┼╝ywamy wtedy tylu emocji. Jedyne, o czym musimy pami─Öta─ç (co de facto te┼╝ mo┼╝na stara─ç si─Ö zautomatyzowa─ç), aby regularnie dop┼éaca─ç kapita┼é – i tyle. I najlepiej nie sprawdza─ç i nie emocjonowa─ç si─Ö tym, co si─Ö dzieje z tym kapita┼éem, tylko pozwoli─ç tutaj dzia┼éa─ç sk┼éadanemu procentowi. Wraz z up┼éywem czasu, po 10-20 latach nasz kapita┼é na pewno ma szans─Ö pracowa─ç lepiej i efektywniej ni┼╝ na lokacie w banku.

Us┼éugi robo-doradc├│w to jest dobra opcja dla kogo┼Ť, kto regularnie inwestuje niewielkie kwoty. Robienie tego samodzielnie sko┼äczy┼éoby si─Ö po prostu p┼éaceniem sporych prowizji brokerskich

Oczywi┼Ťcie w mi─Ödzyczasie obsuni─Öcia warto┼Ťci kapita┼éu mog─ů by─ç zdecydowanie wi─Öksze ni┼╝ na lokacie w banku. Dlatego te┼╝ rzadsze zagl─ůdanie na taki rachunek jest pomocne, aby wytrwa─ç w tym, aby prowadzi─ç tak─ů inwestycj─Ö w czasie.

Koszty, koszty, koszty

Najwi─Ökszym problemem z ekspertami na rynkach kapita┼éowych czy te┼╝ z funduszami inwestycyjnymi jest to, ┼╝e po drodze musimy ponosi─ç spore koszty. I o ile rynku nie mo┼╝emy w ┼╝adnej mierze kontrolowa─ç i nie mamy wp┼éywu na to, co rynek zrobi, to mo┼╝emy mie─ç wp┼éyw na to, jakie koszty ponosimy w trakcie naszego inwestowania. M├│wi─ůc tutaj generalnie o ekspertach, mam na my┼Ťli przede wszystkim fundusze inwestycyjne. Klasyczne fundusze inwestycyjne, czyli osoby, kt├│re staraj─ů si─Ö dobiera─ç do portfela sp├│┼éki w ten spos├│b, aby pobija─ç ten szeroki rynek, co zwykle po prostu nie wychodzi.

┼╗eby nie by─ç go┼éos┼éownym: w Stanach Zjednoczonych po 15 latach ponad po┼éowa funduszy umiera czy przestaje istnie─ç albo po prostu robi co┼Ť innego. To jest pierwsza kwestia, kt├│ra ju┼╝ powinna nam da─ç wiele do my┼Ťlenia. Sprawa kolejna jest taka, ┼╝e nawet te fundusze, kt├│re przetrwa┼éy te 15 lat, to ponad 90 proc. tych funduszy ma wyniki gorsze ni┼╝ szeroki rynek. Wybranie takiego funduszu, kt├│ry naprawd─Ö b─Ödzie pobija┼é regularnie, d┼éugoterminowo rynek, to jest bardzo, bardzo trudne zadanie.

Jeszcze raz zwr├│c─Ö uwag─Ö, ┼╝e winne temu stanowi rzeczy s─ů przede wszystkim op┼éaty, jakie te fundusze pobieraj─ů. B─Öd─Ö chcia┼é to zobrazowa─ç na konkretnym przyk┼éadzie.

Wyobra┼║my sobie, ┼╝e inwestujemy na 25 lat, czyli taka inwestycja pod k─ůtem emerytury. Przez 25 lat inwestujemy swoje pieni─ůdze i za┼é├│┼╝my, ┼╝e ka┼╝dego roku przeci─Ötnie mamy stop─Ö zwrotu 6 proc. z takiej inwestycji. Za┼é├│┼╝my te┼╝, ┼╝e mamy 100 tys. kapita┼éu startowego. Inwestujemy 100 tys. z┼é przez 25 lat i ka┼╝dego roku pomna┼╝amy przeci─Ötnie kapita┼é o 6 proc. Przy takim tempie pomna┼╝ania kapita┼éu po 25 latach kwota ro┼Ťnie nam do 430 tys. z┼éotych czy tam innej waluty.

Teraz wyobra┼║my sobie taki wariant, ┼╝e mamy inwestycj─Ö realizowan─ů przez fundusz, kt├│ry pobiera po drodze 2-procentow─ů op┼éat─Ö. Wtedy kwota, zamiast urosn─ů─ç do 430 tys. z┼é, ro┼Ťnie do 260 tys. Dwuprocentowa op┼éata roczna, kt├│ra wygl─ůda tak bardzo niewinnie, de facto po dwudziestu pi─Öciu latach zjada nam 40 procent naszego zysku. Tak, w┼éa┼Ťnie ta dwuprocentowa op┼éata.

Dwuprocentowa op┼éata roczna, kt├│ra wygl─ůda tak bardzo niewinnie, de facto po dwudziestu pi─Öciu latach zjada nam 40 procent naszego zysku. Tak, w┼éa┼Ťnie ta dwuprocentowa op┼éata

Wyobra┼║ sobie, ┼╝e fundusz inwestycyjny podaje informacj─Ö w ten spos├│b: mamy superprodukt dla pana/pani  ÔÇô po 25 latach bierzemy tylko i wy┼é─ůcznie drobn─ů op┼éat─Ö w postaci 40 procent pana zysk├│w. Teraz pytanie, ile os├│b by si─Ö skusi┼éo na tak─ů inwestycj─Ö? ­čÖé

W wariancie drugim wyobra┼║my sobie, ┼╝e mamy te same warunki, tylko ┼╝e op┼éata nie wynosi 2 procent, ale 0,25 proc., czyli mamy op┼éat─Ö znacznie mniejsz─ů. Wtedy przy pobieraniu op┼éaty w wysoko┼Ťci 0,25 proc. kwota ro┼Ťnie pod koniec tego 25-letniego okresu nie do 260 tys., tylko do 400 tys. Jest to po prostu przepa┼Ť─ç. Dlatego te┼╝ te koszty maj─ů ogromne, ogromne znaczenie i na nie powinni┼Ťmy zdecydowanie zwraca─ç uwag─Ö od samego pocz─ůtku.

Jak inwestowa─ç? ÔÇô pasywnie, czy aktywne

Wspomina┼éem ju┼╝ o tym, ┼╝e inwestowa─ç mo┼╝emy pasywnie i aktywnie. Pytanie: to w jaki spos├│b powinni┼Ťmy inwestowa─ç? Czy powinni┼Ťmy inwestowa─ç w szeroki rynek i po prostu bra─ç do kieszeni to, co nam ten rynek daje, czy te┼╝ powinni┼Ťmy stara─ç si─Ö go pobija─ç? Wi─Öcej o dw├│ch podej┼Ťciach do rynku, czyli o tym pasywnym i aktywnym podej┼Ťciu, m├│wi─Ö w 50. odcinku mojego podcastu.

Bez wzgl─Ödu na to, w kt├│r─ů stron─Ö p├│jdziemy, i tak musimy mie─ç plan dzia┼éania, czyli strategi─Ö poruszania si─Ö po rynku. Je┼╝eli nie b─Ödziemy mie─ç ┼╝adnej strategii, to b─Ödziemy po prostu dryfowa─ç bez celu po rynku i to si─Ö dobrze dla naszego portfela nie sko┼äczy.

Inwestowanie pasywne

Powiedzmy sobie na pocz─ůtek o inwestowaniu pasywnym. Ot├│┼╝ w takim podej┼Ťciu faktycznie, jak ju┼╝ wspomnia┼éem, nie staramy si─Ö pobija─ç rynku poprzez wybieranie konkretnych sp├│┼éek do portfela czy poprzez robienie czegokolwiek innego, co mia┼éoby nam pozwoli─ç na zarobienie wi─Ökszych pieni─Ödzy ni┼╝ te, kt├│re daje nam szeroki rynek. Idea polega na tym, ┼╝e do portfela wk┼éadamy kilka klas aktyw├│w, np. akcje, obligacje, metale szlachetne, towary  ÔÇô kt├│re historycznie zarabiaj─ů wi─Öcej ni┼╝ got├│wka. Dzi┼Ť takie portfele bardzo ┼éatwo zbudowa─ç technicznie, poniewa┼╝ mamy pod r─Ök─ů niskokosztowe fundusze ETF. Mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e wrzucimy do portfela trzy, cztery fundusze i to jest nasz ca┼éy portfel, i to jest wszystko, czego potrzebujemy. Wi─Öcej o funduszach ETF m├│wi─Ö w 26. i 51. odcinku swojego podcastu.

ETF ÔÇô praktyczne wprowadzenie dla pocz─ůtkuj─ůcych

Przyst─Öpne wprowadzenie w ┼Ťwiat ETF dla pocz─ůtkuj─ůcych. Co to jest, jak to dzia┼éa i jak z tego skorzysta─ç w praktyce?

Czytaj dalej Ôćĺ

Co do zasady taki fundusz kupuje po prostu ca┼éy rynek czy ca┼éy indeks. Jednym posuni─Öciem mo┼╝emy mie─ç np. w kieszeni ca┼éy rynek ameryka┼äski czy wr─Öcz ca┼éy rynek ┼Ťwiatowy, je┼╝eli chodzi o rynek akcji, dlatego te┼╝ jest to bardzo przydatne. Chcia┼ébym powiedzie─ç, ┼╝e takie pasywne inwestowanie to jest co┼Ť, co absolutnie mog─Ö zarekomendowa─ç jako domy┼Ťln─ů strategi─Ö ka┼╝demu inwestorowi.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e najwi─Ökszym grzechem inwestor├│w jest nadmierna pewno┼Ť─ç siebie. Warto mie─ç pokor─Ö wobec rynku i ┼Ťwiadomo┼Ť─ç tego, ┼╝e w d┼éugim okresie pobijanie tego rynku jest naprawd─Ö bardzo trudnym zadaniem. Dlatego te┼╝ warto mie─ç w sobie pokor─Ö wzgl─Ödem rynku. Zalet─ů podej┼Ťcia pasywnego, inwestowania pasywnego jest to, ┼╝e mamy gwarancj─Ö wyniku. W tym sensie, ┼╝e mamy gwarancj─Ö, ┼╝e tyle zarobimy, ile ten szeroki rynek da zarobi─ç. Nie mamy mo┼╝liwo┼Ťci pobicia rynku, ale przynajmniej mamy pewno┼Ť─ç, ┼╝e b─Ödziemy mie─ç tyle, ile ten rynek w danym okresie da┼é.

Najwi─Ökszym grzechem inwestor├│w jest nadmierna pewno┼Ť─ç siebie. Warto mie─ç pokor─Ö wobec rynku i ┼Ťwiadomo┼Ť─ç tego, ┼╝e w d┼éugim okresie pobijanie tego rynku jest naprawd─Ö bardzo trudnym zadaniem

Kolejna sprawa jest taka, ┼╝e takie inwestowanie pozwala na zminimalizowanie czasu, jaki musimy po┼Ťwi─Öci─ç na prowadzenie takiego portfela. To mo┼╝e by─ç dos┼éownie niewiele czasu, wr─Öcz kilka minut w roku i absolutnie tutaj nie przesadzam. Je┼╝eli sobie ustawimy wszystkie klocki jak nale┼╝y, to wystarczy tylko raz do roku sprawdzi─ç taki portfel, czy w nim wszystko gra, ewentualnie wprowadzi─ç pewne korekty i to wszystko.

Dzi─Öki pasywnemu podej┼Ťciu do inwestowania mo┼╝emy te┼╝ zminimalizowa─ç koszty, a to jest naprawd─Ö bardzo istotne. Jak ju┼╝ m├│wi┼éem, o ile rynku nie mo┼╝emy kontrolowa─ç, to koszty tak. I to jest taki darmowy obiad, z kt├│rego absolutnie warto korzysta─ç.

Inwestowanie aktywne

Tyle w du┼╝ym skr├│cie o inwestowaniu pasywnym. Teraz jeszcze par─Ö s┼é├│w o inwestowaniu aktywnym. Jak ju┼╝ m├│wi┼éem, tu staramy si─Ö przechytrzy─ç rynek, czyli zamiast inwestowa─ç w ca┼éy indeks pokrywaj─ůcy ameryka┼äski rynek akcji, b─Ödziemy stara─ç si─Ö wybiera─ç pewne rodzynki z tego rynku. Wybierzemy sobie np. 10 czy 20 sp├│┼éek, kt├│re naszym zdaniem maj─ů zachowa─ç si─Ö lepiej ni┼╝ ca┼éy rynek. To jest fajne, bo pozwoli nam, je┼╝eli mieli┼Ťmy racj─Ö, pobi─ç rynek, wygenerowa─ç lepszy wynik. Nie jest to jednak takie proste i mo┼╝emy z rynkiem przegra─ç.

Kilka przykładów strategii aktywnych podałem i dokładnie opisałem u siebie na stronie. Wymienię tu dwie: strategia GEM, czyli strategia, która pozwala inwestować w akcje, ale z wykorzystaniem ETF-ów, i strategia EM, która z kolei wybiera do portfela nie ETF-y, ale konkretne spółki. Bardzo dokładnie to opisałem na blogu.

ETF w praktyce, czyli prosta strategia dla globalnego rynku akcji i obligacji

Inwestowanie mo┼╝e by─ç nie tylko proste, ale nie musi zabiera─ç te┼╝ masy czasu. Przedstawiam prost─ů strategi─Ö, kt├│ra za ostatnie 70 lat zarabia┼éa przeci─Ötnie 15% rocznie.

Czytaj dalej Ôćĺ

Mo┼╝na te┼╝ inwestowa─ç pod k─ůtem sp├│┼éek dywidendowych. Tutaj was skieruj─Ö do wywiadu, kt├│ry ostatnio przeprowadzi┼éem z Bartkiem Szym─ů, kt├│ry specjalizuje si─Ö w inwestowaniu w sp├│┼éki dywidendowe  ÔÇô to jest 52. odcinek mojego podcastu. Podlinkuj─Ö r├│wnie┼╝ na stronie do tego odcinka opis kr├│tkoterminowej strategii, kt├│ra zosta┼éa nazwana przez LarryÔÇÖego Connorsa ÔÇ×power zonesÔÇŁ. To te┼╝ jest strategia, kt├│ra nie wymaga ┼Ťl─Öczenia nad rynkiem ca┼éymi dniami, natomiast mo┼╝e ju┼╝ wymaga─ç reagowania ka┼╝dego dnia na to, co si─Ö dzieje na tym rynku.

┼╗eby nie m├│wi─ç tylko o teorii, bo to jest nudne, zw┼éaszcza przed mikrofonem, bo wtedy ci─Ö┼╝ko to zwizualizowa─ç, to raz jeszcze zapraszam serdecznie na stron─Ö systemtrader.pl/ST i tam pobra─ç aplikacj─Ö ST, w kt├│rej mo┼╝na zobaczy─ç, jak to wszystko w praktyce wygl─ůda. Mo┼╝na sobie odpali─ç tak─ů strategi─Ö i zobaczy─ç od razu w mgnieniu oka, jak ta strategia jedna czy druga zachowywa┼éa si─Ö przez ostatnie kilkadziesi─ůt lat. Gor─ůco do tego zach─Öcam.

Kompletna strategia dla rynku akcji

Konkretna, weryfikowalna i prosta w u┼╝yciu strategia, kt├│ra wymaga niewielkiej uwagi inwestora raz w miesi─ůcu.

Czytaj dalej Ôćĺ

Ile mo┼╝na zarobi─ç? (i ile mo┼╝na straci─ç)?

A teraz porozmawiajmy o tym, ile mo┼╝na na rynku zarobi─ç. To pytanie wydaje si─Ö nieco dziwne, ale jak obserwuj─Ö, to bardzo wiele os├│b, kt├│re chc─ů rozpocz─ů─ç swoj─ů przygod─Ö z inwestowaniem, ma bardzo nierealne oczekiwania co do tego, ile mo┼╝na na tym rynku zarobi─ç i ile mo┼╝na na tym rynku r├│wnie┼╝ straci─ç — tymczasem musimy my┼Ťle─ç o obu stronach ÔÇ×r├│wnaniaÔÇŁ. Je┼╝eli chodzi o strategie pasywne, to tutaj jest nieco ┼éatwiej nam powiedzie─ç, oszacowa─ç, ile mo┼╝na zarobi─ç, poniewa┼╝ mo┼╝emy posi┼ékowa─ç si─Ö tym, jak wygl─ůda┼éo to w przesz┼éo┼Ťci dla szerokiego rynku. Wi─Öcej o tym m├│wi─Ö w 47. odcinku, gdzie omawiam histori─Ö rynk├│w finansowych.

Tak na szybko wspomnę tylko o najważniejszych kwestiach, ile zarabiały rynki historycznie. Jeżeli chodzi o rynek akcji, to jest to klasa aktywów, która pozwala zarabiać najwięcej. Za ostatnie 100-120 lat rynek akcji zarabiał globalnie około 5 proc. powyżej inflacji, czyli 5 proc. powyżej inflacji przeciętnie przez ostatnie 100-120 lat nasz kapitał byłby pomnażany. Nie oznacza to, że każdego roku te 5 proc. jest. Zdarzało się, że straty na rynku akcji były bardzo dotkliwe, ale o tym za chwilę powiem więcej.

Obligacje, czyli kolejna klasa aktyw├│w, to jest co┼Ť, co pozwala┼éo historycznie zarabia─ç ok. 2 proc. powy┼╝ej inflacji. Tyle, ┼╝e teraz mamy tak niskie stopy procentowe, ┼╝e to ju┼╝ naprawd─Ö by┼éa historia. Przez najbli┼╝sze lata mo┼╝emy pomarzy─ç o tym, ┼╝eby obligacje pozwala┼éy zarabia─ç 2 proc. powy┼╝ej inflacji.

Bony skarbowe, czyli najbezpieczniejsza forma inwestowania, jeżeli chodzi o rynki finansowe, powiedzmy odpowiednik lokaty. Historycznie pozwalały w USA zarabiać 1 proc. powyżej inflacji czy do 1 proc. powyżej inflacji. To znów jest wynik, który będzie bardzo ciężko w najbliższych latach, być może nawet dekadach powtórzyć.

┼╗eby wszystko ┼éatwiej by┼éo nam przyswoi─ç, wystarczy zapami─Öta─ç tzw. regu┼é─Ö 5-2-1, czyli 5 proc. z akcji, 2 proc. z obligacji i 1 proc. z bon├│w skarbowych. Tak jak wspomnia┼éem, w dobie niskich st├│p procentowych nale┼╝y oczekiwa─ç, ┼╝e stopy zwrotu, szczeg├│lnie z obligacji i bon├│w skarbowych czy z lokat b─Öd─ů znacznie poni┼╝ej tego, co by┼éo w ostatnich 100-120 latach.

Z┼éoto to jest kolejny ulubiony element w portfelach inwestycyjnych wielu inwestor├│w, bo nawet je┼╝eli kto┼Ť si─Ö nie zna specjalnie na inwestowaniu, to ka┼╝dy s┼éysza┼é o z┼éocie i to jest magiczny element ka┼╝dego inwestora. Nawet jak kto┼Ť nie wie wiele o inwestowaniu, to mo┼╝e nawet sam doradza─ç innym: ÔÇ×Inwestuj w z┼éoto, na pewno b─Ödzie dobrzeÔÇŁ…

Historia rynk├│w finansowych, czyli dlaczego warto inwestowa─ç globalnie?

Przedstawiam argumenty, kt├│re powinny racjonalnych inwestor├│w sk┼éoni─ç do my┼Ťlenia o inwestowaniu w wymiarze globalnym.

Czytaj dalej Ôćĺ

Nawet je┼╝eli kto┼Ť si─Ö nie zna specjalnie na inwestowaniu, to ka┼╝dy s┼éysza┼é o z┼éocie i to jest magiczny element ka┼╝dego inwestora

Jak to jest z tym z┼éotem? W tym przypadku m├│wi─Ö o 50 latach, poniewa┼╝ sprawdzanie z┼éota przed latami 70. po prostu nie ma wi─Ökszego sensu, poniewa┼╝ z┼éoto by┼éo powi─ůzane z dolarem. Dopiero w 1971 roku ceny z┼éota zosta┼éy uwolnione i teraz faktycznie kszta┼étuje je rynek. W ostatnich 50 latach z┼éoto zarabia┼éo nominalnie prawie 8 proc., ale jak uwzgl─Ödnimy w tym inflacj─Ö, to niespe┼éna 4 proc. Dok┼éadnie 3,8 proc.  ÔÇô tyle zarabia┼éo z┼éoto.

To nie jest ca┼éa prawda. O z┼éocie to ja w og├│le planuj─Ö nagra─ç nieco d┼éu┼╝szy odcinek, poniewa┼╝ bardzo wiele rzeczy o nim s┼éyszymy, niestety bardzo wiele rzeczy, kt├│re s─ů w moim przekonaniu niepoprawne i wprowadzaj─ůce wr─Öcz w b┼é─ůd, zw┼éaszcza pocz─ůtkuj─ůcych inwestor├│w. Dlatego te┼╝ by─ç mo┼╝e jeszcze w tym roku nagram taki odcinek. Mam ju┼╝ pewne materia┼éy pozbierane i musz─Ö si─Ö tylko za to zabra─ç. Niestety jest troch─Ö k┼éopot z czasem. ­čÖé

Jak ju┼╝ spogl─ůdn─Öli┼Ťmy sobie na t─Ö stron─Ö, ile mo┼╝emy zarobi─ç, to teraz spogl─ůdnijmy na drug─ů stron─Ö r├│wnania, mianowicie na to, ile mo┼╝na straci─ç. Je┼╝eli chodzi o rynek akcji, nawet tak szeroki rynek jak rynek ameryka┼äski  ÔÇô S&P500, czyli 500 najwi─Ökszych sp├│┼éek ameryka┼äskich, czy na przyk┼éad indeks NASDAQ 100, czyli 100 sp├│┼éek spoza bran┼╝y finansowej czy technologicznych w USA ÔÇô te indeksy potrafi┼éy spada─ç ponad 80 procent. I o ile S&P 500 taka sytuacja przytrafi┼éa si─Ö dawno, dawno temu, w 1929 roku, gdy by┼é wielki kryzys ekonomiczny, ale NASDAQ-owi taka sytuacja przytrafi┼éa si─Ö w 2000 roku, gdzie spad┼é ponad 80 procent.

Gdyby┼Ťmy inwestowali bardzo szeroko, co przy inwestowaniu pasywnym jest jak najbardziej rekomendowane, czyli globalnie, gdyby┼Ťmy inwestowali nie w poszczeg├│lne kraje, nawet je┼╝eli s─ů to tak wielkie kraje, je┼╝eli chodzi o rynek akcji jak USA, to indeks, kt├│ry odwzorowuje globalny rynek akcji, przynajmniej je┼╝eli chodzi o kraje rozwini─Öte, MSCI Word Index, to tam za ostatnie 100 czy 120 lat, powiedzmy za co najmniej ostatnie 100 lat, maksymalna strata, jak─ů ten indeks zaliczy┼é, to jest oko┼éo 70 proc. Jest to mniej, ni┼╝ gdyby┼Ťmy inwestowali nawet w taki rynek jak ameryka┼äski. Generalnie co do zasady powinni┼Ťmy dywersyfikowa─ç r├│wnie┼╝ o inne klasy aktyw├│w i nie polega─ç tylko i wy┼é─ůcznie na akcjach, pomimo ┼╝e akcje historycznie zarabia┼éy najwi─Öcej ze wszystkich klas aktyw├│w.

Tutaj musi si─Ö z mojej strony pojawi─ç uwaga o obligacjach skarbowych, je┼╝eli m├│wimy o stratach. Ju┼╝ m├│wi┼éem, ┼╝e historyczne wyniki obligacji b─Öd─ů bardzo trudne do powt├│rzenia, ┼╝eby na obligacjach mo┼╝na zarabia─ç 2 proc. powy┼╝ej inflacji. Obligacje to jest taki instrument bardzo ÔÇ×zwodniczyÔÇŁ. Warren Buffett powiedzia┼é wr─Öcz, ┼╝e obligacje powinny mie─ç ostrzegawcz─ů etykiet─Ö dla inwestor├│w, poniewa┼╝ zwykle kojarzone s─ů z bezpiecze┼ästwem. Nie m├│wi─Ö w tym momencie nawet o obligacjach korporacyjnych, kt├│rych ryzyko mo┼╝e by─ç w niekt├│rych przypadkach wr─Öcz wi─Öksze ni┼╝ na akcjach. To ryzyko, o kt├│rym m├│wi┼é Warren Buffett, odnosi si─Ö do obligacji skarbowych takich emitent├│w jak USA — czyli najbezpieczniejszych pod wzgl─Ödem ryzyka kredytowego.

Prawdopodobie┼ästwo tego, ┼╝e obligacje, czyli d┼éug wyemitowany przez USA nie zostanie sp┼éacony, jest praktycznie zerowe. W┼éa┼Ťciwie nie m├│wimy tutaj nawet o ryzyku kredytowym. Gdyby USA zbankrutowa┼éy, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e mogliby┼Ťmy mie─ç wi─Öksze problemy na ┼Ťwiecie, ni┼╝ to, ┼╝e nasz portfel gdzie┼Ť tam krwawi.

Ca┼éy problem z obligacjami polega na tym, ┼╝e o ile obligacje nominalnie nie strac─ů zainwestowanej kwoty, to realnie straty na takim portfelu, na takiej inwestycji mog─ů by─ç ogromne. ┼╗eby nie by─ç go┼éos┼éownym: w latach 1940-1981 obligacje skarbowe USA straci┼éy niemal 80 procent. Ale to nie jest tak, ┼╝e my wp┼éacili┼Ťmy 100 dolar├│w czy 1000 dolar├│w i nagle to by┼éo warte o 80 proc. mniej, w sensie, ┼╝e nagle z tych 100 dolar├│w zobaczyli┼Ťmy na rachunku 20 dolar├│w, tylko tak mocno i szybko post─Öpuj─ůca by┼éa inflacja. W okresie tzw. presji inflacyjnej, podnoszenia st├│p procentowych obligacje po prostu nie ÔÇ×nad─ů┼╝a┼éyÔÇŁ za tym, co si─Ö dzia┼éo. ┼╗eby te┼╝ uzmys┼éowi─ç: w latach 1940-1981, gdyby┼Ťmy wp┼éacili, a w┼éa┼Ťciwie nawet nie wp┼éacili, tylko trzymali pieni─ůdze, dolary, nasze oszcz─Ödno┼Ťci w skarpecie, ot tak po prostu, w tym okresie przeci─Ötnie traciliby┼Ťmy rocznie mniej wi─Öcej 4,6 procenta. To znaczy, ┼╝e o tyle te pieni─ůdze traci┼éy ┼Ťrednio na warto┼Ťci, taka by┼éa pr─Ödko┼Ť─ç  ÔÇô je┼Ťli tak to mo┼╝na okre┼Ťli─ç  ÔÇô niszczenia warto┼Ťci. Podlinkuj─Ö do strony tego podcastu film, w kt├│rym w wi─Ökszych detalach to opisuj─Ö.

Ca┼éy problem z obligacjami polega na tym, ┼╝e o ile obligacje nominalnie nie strac─ů zainwestowanego kapita┼éu, to realnie straty na takim portfelu, na takiej inwestycji mog─ů by─ç ogromne

Warto na to zwr├│ci─ç uwag─Ö, pomimo i┼╝ wydaje si─Ö nam, ┼╝e to by┼éo bardzo dawno temu. 1940 rok to jest tak daleka przesz┼éo┼Ť─ç, ┼╝e nikt, zw┼éaszcza z pocz─ůtkuj─ůcych inwestor├│w, specjalnie na to teraz nie zwraca na to uwagi. Co jest bardzo podobne do obecnych czas├│w (nie mam bynajmniej na my┼Ťli tego, ┼╝e wybuchnie wojna, oby nie), to to, ┼╝e wtedy bardzo szybko ros┼éy stopy procentowe, w┼éa┼Ťciwie przez ca┼éy ten okres ponad 40 lat sz┼éy one w g├│r─Ö. R├│wnie┼╝ dzi┼Ť jeste┼Ťmy na dnie, je┼╝eli chodzi o stopy procentowe, wi─Öc je┼╝eli nawet nic si─Ö specjalnie nie b─Ödzie dzia┼éo, no to po prostu te kupony b─Öd─ů niskie. A je┼╝eli stopy procentowe b─Öd─ů ros┼éy, to to ┼║le dzia┼éa na obligacje.

Tak ju┼╝ zamykaj─ůc ten temat ÔÇ×ile mo┼╝na straci─çÔÇŁ, wspomn─Ö jeszcze raz o z┼éocie. Jak ju┼╝ wiemy, z┼éoto zarabia┼éo historycznie, po uwzgl─Ödnieniu inflacji, niespe┼éna 4 proc. Nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö, ┼╝e w ostatnich 50 latach, o ile nominalna strata z┼éota wynosi┼éa 64 proc., to przy uwzgl─Ödnieniu inflacji, gdyby┼Ťmy zainwestowali w 1978 roku pieni─ůdze w z┼éoto, to w mi─Ödzyczasie przysz┼éoby nam przechodzi─ç przez utrat─Ö warto┼Ťci takiej inwestycji a┼╝ o 84 proc. Tak ┼╝e z┼éoto chyba nie do ko┼äca tak l┼Ťni, jak mog┼éoby si─Ö nam wydawa─ç, a przynajmniej w kr├│tkim okresie czasu (w odniesieniu do z┼éota kr├│tki okres czasu jest, mo┼╝na powiedzie─ç, liczony w dekadach) okazuje si─Ö, ┼╝e z┼éoto mo┼╝e bardzo mocno przestrzeli─ç zar├│wno w g├│r─Ö, jak i w d├│┼é, je┼╝eli chodzi o mo┼╝liwo┼Ťci zwrotu z inwestycji. O tym, jak ju┼╝ wspomnia┼éem, zrobi─Ö by─ç mo┼╝e zupe┼énie oddzielny materia┼é, bo chyba warto o tym powiedzie─ç nieco wi─Öcej rzeczy, o kt├│rych zwykle si─Ö nie m├│wi. Zwykle o z┼éocie m├│wimy w aspekcie troch─Ö takiej magii, wr─Öcz, ┼╝e to z┼éoto zawsze daje zarabia─ç. Tyle, ┼╝e je┼╝eli komu┼Ť przyjdzie czeka─ç dziesi─ůtki lat na to, ┼╝eby na tym zarobi─ç, to by─ç mo┼╝e z perspektywy takiego inwestora i czasu ┼╝ycia takiego inwestora mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e inwestycja w z┼éoto mo┼╝e by─ç bardzo mocno chybiona.

Podaj─Ö tutaj takie ju┼╝ ekstremalne przypadki, poniewa┼╝ nikt rozs─ůdny nie powinien inwestowa─ç wszystkich swoich pieni─Ödzy w z┼éoto. To nie oznacza, ┼╝e z┼éoto zupe┼énie nie ma miejsca w portfelu inwestycyjnym. Jak najbardziej ma i chocia┼╝by w aplikacji System Trader jest kilka portfeli, gdzie to z┼éoto jak najbardziej si─Ö znajduje i ma ca┼ékiem sensowny pow├│d, aby si─Ö tam znajdowa─ç. Zach─Öcam r├│wnie┼╝ do sprawdzenia sobie, jak to wygl─ůda w praktyce, je┼╝eli chodzi o portfele pasywne.

Ile one mog─ů zarabia─ç i ile mog─ů traci─ç? Portfele pasywne mog─ů zarabia─ç mniej wi─Öcej 5-10 proc. ┼Ťredniorocznie nominalnie. Realnie powiedzmy w okolicach 3-6 proc, ale to zn├│w dla jakiego┼Ť d┼éugiego okresu, liczonego wr─Öcz w dekadach. Je┼╝eli chodzi o straty takiego portfela pasywnego, pasywnego w tym sensie, ┼╝e mamy kilka klas aktyw├│w rozlokowanych w portfelu, to tutaj mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e taki portfel b─Ödzie m├│g┼é utraci─ç co┼Ť w przedziale przeci─Ötnie 10-50 proc.

M├│wi─ůc o przedzia┼éach posi┼ékuj─Ö si─Ö przede wszystkim kilkunastoma portfelami, kt├│re s─ů wbudowane w aplikacj─Ö System Trader, kt├│re s─ů przetestowane dla okresu 50 czy 100 lat. Natomiast generalnie, im wi─Öcej sobie damy ryzyka do portfela, czyli im wi─Öcej np. postawimy na jedn─ů klas─Ö aktyw├│w, czyli w┼éo┼╝ymy wszystko tylko w akcje albo wszystko w z┼éoto, no to musimy si─Ö liczy─ç z tym, ┼╝e warto┼Ťci takiego portfela mog─ů by─ç bardzo zmienne w czasie. I nawet je┼╝eli b─Ödziemy d┼éugoterminowo zarabia─ç, to w pewnym okresie mo┼╝emy traci─ç nawet zdecydowanie wi─Öcej ni┼╝ 50 proc. i latami mie─ç portfel „pod wod─ů”. To tyle, je┼╝eli chodzi o portfele pasywne i kwesti─Ö, ile mo┼╝na straci─ç.

Je┼╝eli chodzi o strategie aktywne, to ile tutaj mo┼╝na zarobi─ç i ile mo┼╝na straci─ç? C├│┼╝, przede wszystkim nie jest ┼éatwo pobija─ç rynek, o czym ju┼╝ m├│wi┼éem. Aktywne strategie, jak chocia┼╝by opisywana przeze mnie na stronie GEM, nie wymaga bardzo du┼╝ej uwagi ze strony inwestora. Dos┼éownie wystarczy 5 minut raz w miesi─ůcu, ┼╝eby tak─ů strategi─Ö m├│c realizowa─ç. Na przestrzeni niemal┼╝e ostatnich stu lat ta strategia zarabia┼éa oko┼éo 12,5 proc. rocznie. Realnie, czyli po uwzgl─Ödnieniu inflacji, niespe┼éna 10 proc. Maksymalnie traci┼éa oko┼éo 47 proc. Dla por├│wnania, to mocno pobija rynek, szeroki rynek S&P 500, bo realnie S&P 500 za ostatnie 100 lat zarabia┼éo ok. 7 proc., a tu mamy prawie 10 proc., wi─Öc r├│┼╝nica jest spora. R├│wnie┼╝ S&P 500 spada┼éo w mi─Ödzyczasie ponad 80 proc., a tutaj mamy mniej ni┼╝ 50 proc. To tyle, je┼╝eli chodzi o strategi─Ö GEM.

Je┼Ťli kto┼Ť inwestuje kr├│tkoterminowo albo m├│wi─ůc wprost spekuluje, traduje, to stopy zwrotu z kr├│tkoterminowej spekulacji mog─ů by─ç znacznie wy┼╝sze. Nie chc─Ö m├│wi─ç o tym w ┼╝aden spos├│b tak, aby to brzmia┼éo pejoratywnie, bo s─ů profesjonali┼Ťci, kt├│rzy to robi─ů i za chwil─Ö jeszcze do tego si─Ö te┼╝ postaram odnie┼Ť─ç. To ju┼╝ zaczyna by─ç praca pe┼énoetatowa. Dlatego te┼╝ nie polecam tego pocz─ůtkuj─ůcym osobom, poniewa┼╝ zwykle chc─ů one bardzo intensywnie handlowa─ç, tradowa─ç, dlatego, ┼╝e przyci─ůgaj─ů ich potencjalne wy┼╝sze zyski. Natomiast ┼╝eby by─ç profesjonalnym traderem, to trzeba naprawd─Ö w to w┼éo┼╝y─ç wiele wysi┼éku, energii i serca. To nie jest takie proste.

┼╗eby by─ç profesjonalnym traderem, to trzeba naprawd─Ö w to w┼éo┼╝y─ç wiele wysi┼éku, energii i serca. To nie jest takie proste jak przedstawiaj─ů to reklamy broker├│w, czy szkoleniowc├│w.

Je┼╝eli kto┼Ť chce budowa─ç przede wszystkim kapita┼é d┼éugoterminowo, to raczej nie b─Ödzie chcia┼é ┼Ťl─Öcze─ç nad ka┼╝dym rynkiem i przez 8 godzin czy jeszcze wi─Öcej wpatrywa─ç si─Ö w monitor, tylko po prostu b─Ödzie chcia┼é zajmowa─ç si─Ö innymi rzeczami w ┼╝yciu. Dlatego te┼╝ co do zasady inwestowanie d┼éugoterminowe jest zdecydowanie prostsze czy na pewno mniej absorbuj─ůce ni┼╝ inwestowanie kr├│tkoterminowe, spekulacja, trading. Mimo wszystko to w┼éa┼Ťnie od spekulacji wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b zaczyna swoj─ů przygod─Ö z rynkami finansowymi, bo jednak zyski zdecydowanie bior─ů g├│r─Ö.

Linda Bradford Raschke, czarodziejka z Wall Street

Bohaterka s┼éynnej serii ksi─ů┼╝ek J. SchwagerÔÇÖa, Czarodzieje Rynku. W tym wywiadzie Linda opowiada mi─Ödzy innymi o swoich do┼Ťwiadczeniach podczas wielkich krach├│w finansowych. Daje r├│wnie┼╝ wiele praktycznych porad dla ka┼╝dego kto chce zarabia─ç na rynkach finansowych.

Czytaj dalej Ôćĺ

Je┼╝eli chcesz mimo wszystko zobaczy─ç, jak wygl─ůda profesjonalny trading (za┼é├│┼╝my, ┼╝e jeste┼Ť osob─ů zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůc─ů i mimo wszystko troch─Ö ci─Ö to kusi), to zapraszam bardzo serdecznie do zg┼é─Öbienia wywiadu z Lind─ů Raschke. W┼éa┼Ťciwie do dw├│ch wywiad├│w z Lind─ů Raschke, kt├│re przeprowadzi┼éem w ramach mojego podcastu, konkretnie do odcink├│w nr 5 i nr 27, gdzie mo┼╝esz po prostu poczyta─ç czy dowiedzie─ç si─Ö o profesjonalnym tradingu kr├│tkoterminowym od osoby, kt├│ra ma 40 lat profesjonalnego do┼Ťwiadczenia. To jest osoba, kt├│ra prowadzi┼éa m.in. fundusze hedgingowe. Napisa┼éa te┼╝ ┼Ťwietn─ů ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇ×Trading SardinesÔÇŁ, gdzie otwarcie opisuje, jak wiele fakap├│w w jej ┼╝yciu tradera si─Ö zdarzy┼éo, ┼╝e to jest megaci─Ö┼╝ki kawa┼éek chleba. Prawdziwa pasjonatka, gdyby mia┼éa to robi─ç tylko i wy┼é─ůcznie dla pieni─Ödzy, z pewno┼Ťci─ů by tego po prostu nie by┼éa w stanie robi─ç. Linda Raschke to jest naprawd─Ö znakomita posta─ç, je┼╝eli chodzi o taki trading kr├│tkoterminowy. Nie bez powodu jest jedn─ů z bohaterek ksi─ů┼╝ki Jacka Schwagera z serii ÔÇ×Czarodzieje rynkuÔÇŁ. OK. To tyle je┼╝eli chodzi o kr├│tkoterminowe inwestowanie.

Przy pomocy jakich instrument├│w inwestowa─ç?

Jak to wygl─ůda, je┼╝eli chodzi o inwestowanie od strony instrument├│w, przy pomocy czego mo┼╝na inwestowa─ç? Wymieni─Ö dla porz─ůdku, jakie mamy mo┼╝liwo┼Ťci. Przede wszystkim na pocz─ůtek musimy sobie podzieli─ç rynek na dwie kategorie: rynek regulowany ÔÇô czyli gie┼édy i rynki pozagie┼édowe, nieregulowane ÔÇô dla uproszczenia, ┼╝eby ┼éatwiej by┼éo zrozumie─ç  ÔÇô platformy foreksowe.

Zacznijmy od rynk├│w regulowanych, od gie┼éd. Tutaj najbardziej powszechnym i najpopularniejszym instrumentem s─ů po prostu akcje. I to jest co┼Ť, co zdecydowanie mo┼╝na poleca─ç, aczkolwiek zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůcy inwestorzy powinni si─Ö te┼╝ zastanowi─ç nad inwestowaniem pasywnym przy wykorzystaniu funduszy ETF. Zamiast kupowa─ç indywidualne sp├│┼éki do portfela, kupujemy wtedy po prostu ca┼éy indeks (rynek), najlepiej wr─Öcz globalne indeksy akcji.

Innym powszechnym instrumentem finansowym s─ů obligacje. To jest forma d┼éugu, czyli np. pa┼ästwo czy firma emituje d┼éug, kto┼Ť go kupuje i otrzymuje w ustalonych okresach odsetki z tego tytu┼éu, a p├│┼║niej otrzymuje zwrot zainwestowanego kapita┼éu. Jak ju┼╝ m├│wi┼éem, tutaj nale┼╝y uwa┼╝a─ç na niskie stopy procentowe.

Kolejna klasa instrument├│w to tzw. instrumenty pochodne. Jak sama nazwa wskazuje  ÔÇô pochodne od czego┼Ť. Do takiej klasy instrument├│w mog─ů te┼╝ by─ç zaliczane ETF-y. To jest instrument pochodny w tym sensie, ┼╝e sam w sobie jest papierem warto┼Ťciowym, ale tak naprawd─Ö pod spodem ma inne papiery warto┼Ťciowe, czyli np. akcje. Dlatego te┼╝ mo┼╝na go zakwalifikowa─ç jako instrument pochodny.

Przez instrumenty pochodne najcz─Ö┼Ťciej rozumiemy takie instrumenty jak kontrakty terminowe czy opcje z kontraktami terminowymi. Przez ostatnie lata sam mia┼éem sporo do┼Ťwiadczenia z opcjami. Tutaj to nie jest moja brocha. By─ç mo┼╝e w przysz┼éo┼Ťci b─Öd─Ö te┼╝ chcia┼é nieco bardziej zg┼é─Öbi─ç ten temat do swoich potrzeb. Generalnie powiedzmy, ┼╝e to s─ů tematy dla os├│b, kt├│re chc─ů wi─Öcej, kt├│re rozumiej─ů wi─Öcej. To s─ů tematy zaawansowane, dlatego te┼╝ nie chc─Ö, ┼╝eby┼Ťmy od razu zaczynali od d┼║wigni finansowej i starali si─Ö wykr─Öci─ç jakie┼Ť niesamowite stopy zwrotu.

I wreszcie ten rynek pozagie┼édowy, o kt├│rym m├│wi┼éem, czyli platformy foreksowe. Tutaj mamy oczywi┼Ťcie pary walutowe — mo┼╝emy inwestowa─ç w waluty. Mamy co┼Ť takiego jak contract for difference, czyli CFD. Powiedzia┼ébym wprost, chocia┼╝ by─ç mo┼╝e niekt├│rzy b─Öd─ů mnie za to przeklina─ç  ÔÇô bardziej dla zabawy, ale nie budowania powa┼╝nego kapita┼éu. Chyba, ┼╝e naprawd─Ö wiemy, co robimy i po co to robimy, wtedy OK. Jak obserwuj─Ö, zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b wykorzystuje te instrumenty w z┼éych celach, a przynajmniej nie do ko┼äca s─ů one ┼Ťwiadome tego, jakiego ryzyka si─Ö podejmuj─ů. To tyle, je┼╝eli chodzi o kwesti─Ö instrument├│w.

Broker w Polsce czy za granic─ů?

Porozmawiajmy teraz troszk─Ö o brokerach. Jest pytanie, gdzie powinni┼Ťmy takiego brokera sobie wybra─ç, gdzie powinni┼Ťmy otworzy─ç konto, gdzie b─Ödziemy mogli inwestowa─ç, czy w Polsce, czy za granic─ů. Je┼╝eli chcemy inwestowa─ç w ramach kont emerytalnych, np. indywidualnego konta emerytalnego (IKE) czy indywidualnego konta zabezpieczenia emerytalnego (IKZE), to odsy┼éam do 10. odcinka podcastu. Zdecydowanie pole wyboru si─Ö ogranicza tutaj tylko i wy┼é─ůcznie do polskich broker├│w. Nawiasem m├│wi─ůc warto z IKE/IKZE korzysta─ç, bo to te┼╝ s─ů darmowe obiady, je┼╝eli chodzi o zwolnienia podatkowe.

Warto z IKE/IKZE korzysta─ç, bo to te┼╝ s─ů darmowe obiady, je┼╝eli chodzi o zwolnienia podatkowe

Je┼╝eli b─Ödziemy z poziomu takich kont inwestowa─ç za granic─ů, czyli mamy konto u polskiego brokera (za┼é├│┼╝my, ┼╝e jest to konto IKE) i kupujemy akcje na przyk┼éad w USA, no to tutaj niestety musimy liczy─ç si─Ö z tym, ┼╝e podatki u ┼║r├│d┼éa b─Öd─ů bardzo wysokie, co w efekcie powoduje, ┼╝e z poziomu takiego konta nie warto tego robi─ç.

Je┼╝eli chcemy inwestowa─ç na GPW (gie┼éda papier├│w warto┼Ťciowych), czyli na naszej warszawskiej gie┼édzie, to tutaj na pewno polski broker te┼╝ jest przydatny, bo ten dost─Öp jest po prostu taki naturalny. Natomiast je┼╝eli chcemy inwestowa─ç za granic─ů, czyli na zagranicznych rynkach, na zagranicznych gie┼édach, no to wtedy lepiej sprawdzaj─ů si─Ö brokerzy zagraniczni. Po pierwsze podatki u ┼║r├│d┼éa mog─ů by─ç ni┼╝sze. Mam tutaj na my┼Ťli przede wszystkim tak─ů sytuacj─Ö, kiedy inwestujemy w indywidualne sp├│┼éki. Je┼╝eli chodzi o kwesti─Ö prowizji, to zwykle te prowizje mog─ů by─ç ni┼╝sze u broker├│w zagranicznych.

Kiedy inwestujemy za granic─ů, oczywi┼Ťcie pojawia si─Ö temat ryzyka walutowego. Dlatego te┼╝ powiedzia┼ébym w ten spos├│b: oswajajmy si─Ö z ryzykiem walutowym, poniewa┼╝ szczeg├│lnie przy portfelach d┼éugoterminowych jest to wr─Öcz konieczno┼Ť─ç, ┼╝eby┼Ťmy go budowali, opierali na r├│┼╝nych walutach. Mam nadziej─Ö, ┼╝e w Polsce nie b─Ödziemy mie─ç takich przypadk├│w, jak w niekt├│rych krajach bywa┼éo  ÔÇô w Brazylii, Argentynie czy Islandii  ÔÇô gdzie waluty zosta┼éy naprawd─Ö bardzo mocno zmasakrowane.

Je┼╝eli jednak budujemy kapita┼é, taki kapita┼é ┼╝ycia czy wr─Öcz mo┼╝e wielopokoleniowy, to nie warto go opiera─ç tylko i wy┼é─ůcznie na takiej walucie jak z┼éoty, jak PLN, poniewa┼╝  ÔÇô jakkolwiek to zabrzmi  ÔÇô jest to mimo wszystko waluta egzotyczna. Dlatego te┼╝ nie patrzmy na te wahania, takie ÔÇ×tu i terazÔÇŁ, tylko je┼╝eli inwestujemy naprawd─Ö d┼éugoterminowo, w wielu latach czy wr─Öcz w dekadach, to to ryzyko powinno by─ç postrzegane jako nasz sprzymierzeniec, a nie wr├│g.

Podsumowanie

OK. To tyle, je┼╝eli chodzi o wprowadzenie do inwestowania dla pocz─ůtkuj─ůcych, jest mn├│stwo odno┼Ťnik├│w do innych materia┼é├│w. Mam nadziej─Ö, ┼╝e z takiego lotu ptaka uda┼éo mi si─Ö tutaj scharakteryzowa─ç, na czym ten temat polega i jak go ugry┼║─ç, i jak mo┼╝na szuka─ç wiadomo┼Ťci czy informacji o konkretnych tematach.

Zr├│bmy sobie jeszcze takie ma┼ée podsumowanie i tak─ů pr├│b─Ö wyci─ůgni─Öcia wniosk├│w. Pierwsze, co sobie tutaj wynotowa┼éem, to grzechy g┼é├│wne inwestor├│w, zw┼éaszcza pocz─ůtkuj─ůcych inwestor├│w: przede wszystkim zbyt du┼╝a pewno┼Ť─ç siebie czy te┼╝ nierealne oczekiwania co do tego, ile mo┼╝emy na rynku zarobi─ç, co mo┼╝emy na rynku osi─ůgn─ů─ç.

Kolejna sprawa czy kolejny grzech takiego inwestora to nadmierna aktywno┼Ť─ç rynkowa. Je┼╝eli naprawd─Ö aktywnie handlujemy, jeste┼Ťmy w tym profesjonalistami jak Linda Raschke, to OK. Ale je┼╝eli handlujemy tylko i wy┼é─ůcznie dlatego, ┼╝e nie mamy ┼╝adnego planu dzia┼éania i wydaje nam si─Ö, ┼╝e im wi─Öcej b─Ödziemy m┼é├│ci─ç na rynku, to tym wi─Öcej wym┼é├│cimy, to niestety  ÔÇô jedynymi zadowolonymi b─Öd─ů przede wszystkim brokerzy, poniewa┼╝ b─Ödziemy nabija─ç im kabzy poprzez koszty transakcyjne.

Ostatni du┼╝y grzech g┼é├│wny inwestor├│w to jest w┼éa┼Ťnie brak wiedzy czy te┼╝ strategii, planu dzia┼éania. Bez tego po prostu nie da si─Ö niczego sensownego na rynku osi─ůgn─ů─ç. To jest tak, jakby┼Ťmy chcieli dojecha─ç gdzie┼Ť do celu, ale tak naprawd─Ö nie wiemy, w kt├│r─ů stron─Ö si─Ö kierowa─ç. Nie mamy planu, nie mamy mapy, nie mamy niczego i po prostu jedziemy gdzie┼Ť w przypadkowym kierunku z nadziej─ů na to, ┼╝e dojedziemy tam, gdzie zamierzamy. Oczywi┼Ťcie mo┼╝e si─Ö przypadkiem zdarzy─ç, ┼╝e akurat dojedziemy, ale jest to ma┼éo prawdopodobne.

Du┼╝y grzech g┼é├│wny inwestor├│w to jest w┼éa┼Ťnie brak wiedzy czy te┼╝ strategii, planu dzia┼éania. Bez tego po prostu nie da si─Ö niczego sensownego na rynku osi─ůgn─ů─ç

Kolejna rzecz: w inwestowaniu bardzo kluczowe jest pod─ů┼╝anie z dyscyplin─ů za obran─ů strategi─ů. Wiem, ┼╝e si─Ö powtarzam o tej strategii, ale to jest absolutnie kluczowe. Po pierwsze musimy mie─ç t─Ö strategi─Ö, bo jak b─Ödziemy dzia┼éa─ç na o┼Ťlep, to na pewno nic z tego nie wyjdzie. Natomiast pr├│ba inwestowania z nawet najlepsz─ů na papierze strategi─ů, kt├│ra nie jest zgodna z naszymi przekonaniami, pr─Ödzej czy p├│┼║niej zako┼äczy si─Ö jej porzuceniem. Inwestowanie za┼Ť bez strategii to jest gwarantowana pora┼╝ka.

Zn├│w zach─Öcam do tego, aby pobra─ç aplikacj─Ö ST z mojej strony. S─ů tam proste, praktyczne, skuteczne przyk┼éady strategii. Nie musimy z nich korzysta─ç, ale mo┼╝emy si─Ö nimi inspirowa─ç. Mo┼╝emy te┼╝, zw┼éaszcza je┼╝eli jeste┼Ťmy osobami pocz─ůtkuj─ůcymi, zobaczy─ç co┼Ť namacalnego. To nie jest tak jak s┼éuchanie tego podcastu, gdzie m├│wi─Ö o teorii. Tam mo┼╝emy zobaczy─ç, jak naprawd─Ö strategia dzia┼éa┼éa przez bardzo d┼éugi okres, za 50 czy za 100 lat. To jest co┼Ť, co mocno otwiera oczy.

Kolejna sprawa: pod─ů┼╝anie za strategi─Ö inwestycyjn─ů nie oznacza absolutnie, ┼╝e natychmiast b─Ödziemy mie─ç superwyniki i superrezultaty. Odnosi si─Ö to zw┼éaszcza do strategii d┼éugoterminowych. Jak wspomina┼éem na pocz─ůtku  ÔÇô Warren Buffett, najlepszy inwestor na ┼Ťwiecie, przez pi─Ö─ç lat, przez ponad pi─Ö─ç lat jego inwestycja, jego sp├│┼éka po prostu generowa┼éa strat─Ö. Gdyby┼Ťmy zainwestowali w ni─ů pod koniec 2007 roku, to ponad pi─Ö─ç lat trwa┼éo wyj┼Ťcie na nowe szczyty. To jest co┼Ť, co powinni┼Ťmy naprawd─Ö uwzgl─Ödni─ç. I to te┼╝ de facto czyni inwestowanie trudnym zaj─Öciem, poniewa┼╝ mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e pomimo ┼╝e wykazujemy dyscyplin─Ö, mamy wiedz─Ö, byli┼Ťmy sumienni i w tym, co chcemy robi─ç na tym rynku, ┼╝e odrobili┼Ťmy to swoje zadanie domowe, je┼╝eli chodzi o inwestowanie, to wci─ů┼╝ mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e przez kilka lat nie zarobimy ani grosza na tym rynku. I to nie oznacza, ┼╝e my co┼Ť z┼éego robimy. Trzeba naprawd─Ö mie─ç du┼╝o samozaparcia i du┼╝o zrozumienia do tego, co robimy, ┼╝eby┼Ťmy wiedzieli, ┼╝e wszystko jest nadal OK, ┼╝e po prostu tak to mo┼╝e czasami wygl─ůda─ç. Tu jest naprawd─Ö du┼╝e zadanie do odrobienia przed ka┼╝dym inwestorem.

Pod─ů┼╝anie za strategi─Ö inwestycyjn─ů nie oznacza absolutnie, ┼╝e natychmiast b─Ödziemy mie─ç superwyniki i superrezultaty

Kolejna sprawa: musimy uczciwie odpowiedzie─ç sobie na pytanie, ile mo┼╝emy, czy te┼╝ ile chcemy po┼Ťwi─Öca─ç czasu na swoje inwestycje. Z pewno┼Ťci─ů dla wi─Ökszo┼Ťci s┼éuchaj─ůcych tego podcastu czy te┼╝ czytaj─ůcych ten podcast inwestowanie nie b─Ödzie nigdy sposobem na zarabianie na ┼╝ycie. Przede wszystkim b─Ödzie czy powinno by─ç mo┼╝liwo┼Ťci─ů zagonienia cz─Ö┼Ťci swojego kapita┼éu do wi─Ökszej pracy ni┼╝ na lokacie w banku. Przy takim uk┼éadzie po┼Ťwi─Öcenie czasu na inwestowanie ka┼╝dego dnia niekoniecznie b─Ödzie mia┼éo po prostu sens, bo gdyby┼Ťmy nawet przeliczyli to na stawk─Ö godzinow─ů czy dzienn─ů, to mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e po prostu zarobimy w innym miejscu znacznie pewniej i wi─Öcej.

Sprawa kolejna: stawiajmy sobie realistyczne oczekiwania wzgl─Ödem st├│p zwrotu z naszych inwestycji. Tak jak m├│wi┼éem, nadmierna pewno┼Ť─ç siebie powoduje, ┼╝e zwykle nasze oczekiwania s─ů nierealistyczne. Pami─Ötaj, ┼╝e zwykle wi─Ökszy zysk jest okupiony wi─Ökszym ryzykiem. Dlatego lepiej by─ç czasami konserwatywnymi ni┼╝ g┼éupio hurraoptymistycznymi albo inaczej: b─ůd┼║my optymistami, ale nie g┼éupimi optymistami, to tyle.

Sprawa kolejna: nie traktujmy inwestowania jako drogi na skr├│ty do zarobienia pieni─Ödzy, zw┼éaszcza wtedy, kiedy nam tych pieni─Ödzy brakuje. Je┼╝eli my┼Ťlimy, ┼╝eby podreperujemy sw├│j portfel przez to, ┼╝e sobie popykamy na Forexie, to to jest bardzo, bardzo s┼éaby pomys┼é. Naprawd─Ö rynek to nie jest bankomat. Tutaj odsy┼éam z kolei do wywiadu z Dawidem z bloga spekulant.com.pl, kt├│ry w┼éa┼Ťnie o tym m├│wi: jak on sam na pocz─ůtku swojej kariery inwestycyjnej podchodzi┼é do tego rynku, traktowa┼é go w┼éa┼Ťnie w formie bankomatu i jaki to mia┼éo p├│┼║niej skutek. Gor─ůco polecam moj─ů rozmow─Ö z Dawidem, r├│wnie┼╝ b─Ödzie podlinkowana do tego odcinka podcastu.

Sprawa kolejna: optymalizowanie koszt├│w i podatk├│w. Trzeba na pewno minimalizowa─ç liczb─Ö transakcji, tam gdzie ma to sens. Na pewno szuka─ç takich broker├│w, kt├│rzy pozwol─ů nam zaoszcz─Ödzi─ç na prowizjach czy op┼éatach. Warto r├│wnie┼╝ optymalizowa─ç podatki. M├│wimy tutaj o legalnej optymalizacji podatk├│w, czyli np. IKE/ IKZE, czy te┼╝ odpowiedni spos├│b podej┼Ťcia do dywidend wyp┼éacanych przez podmioty zagraniczne, przez sp├│┼éki zagraniczne. Czy te┼╝, ale to ju┼╝ jest temat bardzo skomplikowany i tylko i wy┼é─ůcznie go tutaj markuj─Ö, faktyczne inwestowanie przez sp├│┼éki zagraniczne. Tu ju┼╝ wchodz─ů tematy rezydencji podatkowych i prawa mi─Ödzynarodowego, natomiast je┼╝eli wszystko jest robione z g┼éow─ů, je┼╝eli mamy know-how, je┼╝eli mamy pewno┼Ť─ç co do tego, dlaczego to robimy i jak to robimy, to wszystko jest dla ludzi. Po prostu b─ůd┼║my pewni, ┼╝e te oszcz─Ödno┼Ťci nie b─Öd─ů pozornymi oszcz─Ödno┼Ťciami, ┼╝e tu i teraz zaoszcz─Ödzimy par─Ö z┼éotych, ┼╝eby w przysz┼éo┼Ťci odda─ç znacznie wi─Öcej. Je┼╝eli robimy to z g┼éow─ů, to oszcz─Ödzanie na op┼éatach czy podatkach mo┼╝e by─ç wr─Öcz pewnym sposobem na podniesienie stopy zwrotu.

Wreszcie ostatnia kwestia, kt├│r─ů sobie wynotowa┼éem: zw┼éaszcza, je┼╝eli kto┼Ť jest zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůcy, polecam pasywny (sta┼éy) portfel zbudowany na ETF-ach, czyli taki d┼éugoterminowy portfel, lub po prostu skorzystanie z us┼éug robo-doradcy. Uwa┼╝am, ┼╝e dla wi─Ökszo┼Ťci os├│b takie pasywne podej┼Ťcie do inwestowania jest po prostu najlepszym mo┼╝liwym rozwi─ůzaniem. Takie portfele mo┼╝na sobie r├│wnie┼╝ sprawdzi─ç w moim oprogramowaniu System Trader.

D┼éugo- czy te┼╝ ┼Ťrednioterminowe strategie oparte g┼é├│wnie na akcjach czy ETF-ach s─ů OK, ale wymagaj─ů nieco wi─Öcej zrozumienia i pracy. Musimy po prostu z otwart─ů przy┼ébic─ů podchodzi─ç do pr├│b pobijania rynku. To nie jest tak, ┼╝e my sobie powiemy: ÔÇ×Wiemy, ┼╝e ten rynek jest ci─Ö┼╝ko pobi─ç, ale mo┼╝e nam si─Ö udaÔÇŁ. Raczej tak samo z siebie nie uda si─Ö nam pobi─ç tego rynku d┼éugoterminowo, mo┼╝e nam si─Ö uda kr├│tkoterminowo mie─ç farta.

Sprawa ostatnia: inwestowanie kr├│tkoterminowe z u┼╝yciem d┼║wigni, mam tu na my┼Ťli kontrakty terminowe i opcje. To s─ů naprawd─Ö zaawansowane tematy i nie ma tu darmowych obiad├│w. Nawet je┼╝eli co┼Ť wygl─ůda na papierze, ┼╝e jest darmowym obiadem, to mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e faktycznie tak jest w 99 przypadkach. Ten jeden negatywny przypadek spowoduje, ┼╝e b─Ödzie ┼║le i to, co si─Ö wcze┼Ťniej dobrego sta┼éo, po prostu zostanie zmyte tym jednym z┼éym przyk┼éadem. Dlatego te┼╝ je┼╝eli ju┼╝ kto┼Ť operuje na d┼║wigni, powinien mie─ç ┼Ťwiadomo┼Ť─ç tego, co robi. Ja nie m├│wi─Ö, ┼╝e to jest z┼ée, ja tego nie krytykuj─Ö, tylko zwracam uwag─Ö, ┼╝e je┼╝eli jeste┼Ťmy osobami pocz─ůtkuj─ůcymi i nie wiemy, jakie ryzyko ponosimy, to po prostu nie pono┼Ťmy tego ryzyka. Musimy rozumie─ç to, co robimy, lepiej sobie odpu┼Ť─çmy (ÔÇ×B─Ödzie na to jeszcze czasÔÇŁ), a nie liczmy na szcz─Ö┼Ťcie niczym na loterii.

OK. To ju┼╝ naprawd─Ö koniec z mojej strony. Pe┼ény zapis tego odcinka w formie tekstu znajdziecie na stronie systemtrader.pl/053. Zapraszam te┼╝ na YouTubeÔÇÖa, b─Ödzie tam mo┼╝na przes┼éucha─ç ten odcinek podcastu. B─Öd─Ö te┼╝ bardzo wdzi─Öczny za podzielenie si─Ö nim z ka┼╝dym, o kim my┼Ťlisz, ┼╝e ten odcinek mo┼╝e go zainteresowa─ç. B─Öd─Ö te┼╝ wdzi─Öczny za komentarze, czy to na stronie, czy to na YouTubie, czy to w Apple Podcasts, czy po prostu gdziekolwiek indziej. Dzi─Öki temu ┼éatwiej mi dotrze─ç do kolejnych os├│b i po prostu te┼╝ sens tworzenia tych materia┼é├│w i tego wszystkiego, co robi─Ö, b─Ödzie wi─Ökszy. Bardzo, bardzo dzi─Ökuj─Ö.

Tymczasem id─Ö si─Ö szybko spakowa─ç na m├│j kr├│tki urlop. Nagrywam te s┼éowa dwudziestego sierpnia, jutro rano zmykam. My┼Ťl─Ö, ┼╝e jeszcze w trakcie mojego urlopu uda si─Ö ten podcast opublikowa─ç, tak, ┼╝e to jeszcze b─Ödzie w sierpniu, prawdopodobnie w przysz┼éym tygodniu. Gor─ůco pozdrawiam. Do us┼éyszenia. Bye-bye! ­čÖé

Jacek

  1. W opisanej u Pana w wcze┼Ťniejszym artykule strategii GEM mo┼╝na przeczyta─ç, ┼╝e:
    „No wi─Öc jakie rezultaty daje strategia GEM? Prosz─Ö bardzo 14 15 :

    Średnia roczna stopa zwrotu (CAGR): 15.4%
    Najwi─Öksza utrata warto┼Ťci portfela: -17.8%
    Roczne standardowe odchylenie stopy zwrotu: 11.6%
    Wska┼║nik Sharpe: 0.95”

    Tam wskaza┼é Pan, ┼╝e obsuni─Öcie wynosi prawie 18%, a w tym artykule, ┼╝e 47%. Prosz─Ö o wyja┼Ťnienie z czego wynika rozbie┼╝no┼Ť─ç?

    • Pozwol─Ö sobie wej┼Ť─ç w buty Jacka, je┼Ťli nie b─Ödzie mia┼é nic przeciwko, i odpowiedzie─ç Tobie. Ot├│┼╝ pierwotnie GEM by┼é testowany od roku 1950, i w├│wczas maxDD jest takie, jak wspomniane w artykule o GEM, czyli te kilkana┼Ťcie procent. Tutaj zapewne Jacek przedstawi┼é testy si─Ögaj─ůce stu lat wstecz, i tutaj maxDD wychodzi co┼Ť ko┼éo 50% (w czasie Wielkiego Kryzysu lat 30.)

      Pozdrawiam

    • Hej Krzysiek,

      Jest dok┼éadanie jak pisze werserk. ­čÖé

      Wyrazi┼éem si─Ö ma┼éo precyzyjnie — w obu przypadkach jest jak m├│wi┼éem/pisa┼éem. ­čÖé Przy czym oryginalny test GEM si─Öga do roku 1950. Natomiast ten wynik z 47% spadkiem si─Öga roku 1926, a zamiast obligacji 5-letnich s─ů obligacje 10-letnie. Do tego pomini─Öty jest rynek akcji kraj├│w rozwijaj─ůcych si─Ö, kt├│rego nie ma w indeksie MSCI World u┼╝ytego w symulacji. Czyli nie do ko┼äca jest to GEM z orygina┼éu. Ale najwa┼╝niejsze jest to, ┼╝e w 1929 roku S&P 500 spad┼é ponad 80% — a strategia znacznie, znacznie mniej — prosta logika sprawdzi┼éa si─Ö w tak ci─Ö┼╝kich czasach.

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

      • Dzi─Ökuj─Ö za odpowied┼║. Faktycznie, uciek┼éo mi ┼╝e badane okresy by┼éy r├│┼╝ne.

        • No i poza badanym okresem, r├│wnie┼╝ sk┼éad portfela jest nieco inny ni┼╝ w oryginalnym GEM. Dlatego te┼╝ robi─ůc taki test chcia┼éem tylko sprawdzi─ç jak zachowa si─Ö strategia w bardzo „stresowych” sytuacjach. ­čÖé

  2. Panie Jacku, bardzo dzi─Ökuj─Ö za Pana prac─Ö i mas─Ö wiedzy, kt├│r─ů Pan przekazuje. Mo┼╝liwo┼Ť─ç testowania strategii w System Trader jest genialna. Dzi─Öki temu dopracowa┼éem wreszcie swoj─ů strategi─Ö inwestycyjn─ů w celu emerytalnym. Teraz zostaje mi konsekwentne trzymanie si─Ö jej:-) Przyznam, ┼╝e temat samodzielnego inwestowania w celu emerytalnym jest moim konikiem. Staram si─Ö rodzin─Ö i znajomych zach─Öci─ç do tego. W podca┼Ťcie powiedzia┼é Pan o inwestowaniu za granic─ů w ramach rachunku maklerskiego IKZE i IKE. Z tego co wiem, to taka mo┼╝liwo┼Ť─ç jest tylko w mBanku i Bossa (jest to nowo┼Ť─ç, bo chyba dopiero od 2019 roku, w por├│wnaniu z tym ┼╝e IKE startowa┼éy w ramach reformy systemu emerytalnego w 1999 roku…). Najwi─Öksz─ů zalet─ů tego jest mo┼╝liwo┼Ť─ç kupowania ETF-├│w z ca┼éego ┼Ťwiata i dywersyfikacja w ten spos├│b geograficzna, sektorowa, walutowa itd. To jest chyba dobry kierunek dla zwyk┼éego cz┼éowieka, kt├│ry nie chce po┼Ťwi─Öca─ç du┼╝o czasu, ale jest gotowy w┼éo┼╝y─ç jaka┼Ť prac─Ö w nauk─Ö i stworzenie protego d┼éugoterminowego portfela. Ch─Ötnie poczyta┼ébym o takich rozwi─ůzaniach i przekaza┼é dalej rodzinie i znajomym:-) Bardzo podoba mi si─Ö te┼╝ to jak dzia┼éa Finax. Super sprawa i genialny kierunek. Jednak ma dwa ogromne minusy: brak mo┼╝liwo┼Ťci skorzystania z os┼éony przeciwpodatkowej IKZE/IKE oraz op┼éata 1,2% od warto┼Ťci aktyw├│w (jak dla mnie akceptowalne by┼éoby 0,5%, wtedy m├│g┼ébym poleca─ç dalej, nawet bez IKZE/IKE).

    • Hej Tomasz,

      Dzięki wielkie za komentarz i miłe słowa!

      Co do IKE/IKZE i inwestowania globalnego ÔÇô planuj─Ö w przeci─ůgu oko┼éo miesi─ůca przygotowa─ç obszerny materia┼é w tym zakresie, gdzie b─Öd─ů ju┼╝ wykorzystane konkretne ETFy, jakie s─ů dost─Öpne u broker├│w w Polsce.
      Podobnie widz─Ö kwesti─Ö Finaxa. Idea ┼Ťwietna, niestety oferta nadal droga. Spor─ů zmian─Ö szykuje tu Micha┼é Szafra┼äski w ramach projektu Klan Finansowych Ninja (KFN). Je┼Ťli interesuje kogo┼Ť tanie inwestowanie w ramach Finax, to jest to bardzo ciekawa opcja. ­čÖé

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  3. S┼éuszna uwaga nt. zbyt aktywnego handlu. W tym roku, od stycznia zacz─ů┼éem inwestowa─ç. Gdybym po kupieniu 3 wybranych sp├│┼éek nie robi┼é nic, mia┼ébym teraz jakie┼Ť 150 % stopy zwrotu. Niestety w po┼éowie marcu sprzeda┼éem swoje sp├│┼éki i zacz─ů┼éem si─Ö bawi─ç w daytrading. Potem powrocilem do tych sp├│┼éek i teraz tylko je mam w portfelu (jest niedu┼╝y, to tylko 10 % wszystkich oszcz─Ödno┼Ťci), ale niestety odkupilem je du┼╝o dro┼╝ej i stopa zwrotu na dzi┼Ť to ok. 47 % ­čśĽ
    Czy ta strategia krotkoterminowa oparta o RSI te┼╝ b─Ödzie zaimplementowana kiedy┼Ť do ST, czy te┼╝ jest zbyt skomplikowana aby by┼éo to mo┼╝liwe?
    Jak zwykle super artykuł!
    Szczerze to nie wiem, czy chcia┼ébym wersj─Ö webowa: z jednej strony tak, bo nie musia┼ébym kupowa─ç kompa z Windowsem, a z drugiej strony nie, bo mam pretekst ┼╝eby w ko┼äcu kupi─ç sobie jaki┼Ť fajny komputer (jestem troch─Ö sknera i generalnie nie lubi─Ö wydawa─ç pieni─Ödzy) ­čśÇ

    • Hej Piotrek,

      Dzi─Öki za komentarz. ­čÖé

      Aktywny handel jest po prostu ci─Ö┼╝kim zaj─Öciem, du┼╝o bardziej wymagaj─ůcym ni┼╝ powszechnie si─Ö nawet s─ůdzi.

      Warto te┼╝ jednak pami─Öta─ç, ┼╝e pod─ů┼╝anie za wiarygodn─ů/rzeteln─ů strategi─ů r├│wnie┼╝ prowadzi─ç mo┼╝e do podejmowania decyzji, w kt├│rych czujemy si─Ö jak idioci, zw┼éaszcza gdy kolega obok akurat zarabia. Na kr├│tk─ů met─Ö kto┼Ť mo┼╝e zarobi─ç pieni─ůdze tylko ┼Ťlepym trafem. Temat na inn─ů histori─Ö. ­čÖé

      Strategia kr├│tkoterminowa, oparta o RSI (PowerZones) b─Ödzie dost─Öpna w kolejnej wersji oprogramowania #ST (koniec pa┼║dziernika).

      Co do wersji webowej ÔÇô prace wystartuj─ů najwcze┼Ťniej w okolicy wiosny przysz┼éego roku, a na pocz─ůtek b─Ödzie to mocno okrojona wersja wzgl─Ödem tego co jest w wersji na Windows.

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

      • Dzi─Öki za szybk─ů odpowied┼║. Rozumiem, ┼╝e po implementacji tej strategii nie b─Ödzie trzeba posi─ů┼Ť─ç umiej─Ötno┼Ťci programowania, tylko po prostu codziennie sprawdzi─ç sygna┼éy w programie i r─Öcznie wprowadzi─ç zlecenia?
        Tw├│j artyku┼é o krotkotermowej strategii by┼é niesamowity swoj─ů drog─ů, dla mnie jeste┼Ť po prostu geniuszem ­čśÇ
        W sumie dobrze ┼╝e tak si─Ö przedstawia rzecz z t─ů wersj─ů webowa, w ko┼äcu kupi─Ö sobie jakiego┼Ť fajnego laptopa ­čśë

        • Nie b─Ödzie trzeba nic programowa─ç samodzielnie. Ca┼éa idea stoj─ůca za #ST jest taka, by umo┼╝liwi─ç ka┼╝demu stosowanie strategii bez potrzeby ich oprogramowania. ­čÖé

  4. Witaj Jacku
    chciałem również jak inni słuchacze i czytelnicy wyrazić słowa szacunku dla Ciebie.
    Twoje zaanga┼╝owani wk┼éad czasu i pracy jest powalaj─ůcy.
    Twoja tu przekazywana wiedza z pewno┼Ťci─ů uchroni nie jednego od pope┼énienia powa┼╝nych b┼é─Öd├│w inwestycyjnych. Moim zdaniem tw├│j Podcast m├│g┼éby zast─ůpi─ç co najmniej kilka niepotrzebnych lektur z liceum. ┼╗a┼éuje ze przed 22 latami nie umia┼éem zdoby─ç takich wiadomo┼Ťci.
    Pozdrawiam serdecznie
    Marek

    • Cze┼Ť─ç Marku,

      Dzi─Ökuj─Ö za komentarz i mi┼ée s┼éowa ÔÇô doceniam! ­čÖé

      Co do dbania o w┼éasne portfele to i owszem ÔÇô r├│wnie┼╝ uwa┼╝am, ┼╝e przyda┼éaby si─Ö solidna porcja rzetelnej wiedzy w tym zakresie dla m┼éodych os├│b. Ja te┼╝ bym chcia┼é mie─ç t─Ö wiedz─Ö 20 lat temu. Ale pocieszam si─Ö, ┼╝e lepiej p├│┼║no ni┼╝ wcale, poza tym mo┼╝na przekaza─ç j─ů innym, w tym w┼éasnym dzieciom.

      ­čÖé

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  5. Cze┼Ť─ç Jacku,

    Pyta┼éem ju┼╝ o mo┼╝liwo┼Ť─ç u┼╝ywania Twojego oprogramowania pod MacOS via email, dlatego zgodnie z Twoj─ů pro┼Ťb─ů z podcastu przyk┼éadam cegie┼ék─Ö i g┼éosuj─Ö za wersj─ů „webow─ů”. U┼╝ywanie maszyny wirtualnej (np. polecanej przez Ciebie Parallels Desktop) praktycznie podwaja koszty zakupu aplikacji ST. Oczywi┼Ťcie pisz─Ö z poziomu osoby, kt├│ra musi zakupi─ç dodatkowe oprogramowanie tylko pod potrzeby u┼╝ywania ST.

    Pozdrawiam,
    Maciej

    • Hej Maciej,

      Dzi─Öki za komentarz. ­čÖé

      Rozumiem, ┼╝e Parallels podwy┼╝sza koszty. Niestety musz─Ö uczciwie powiedzie─ç, ┼╝e o ile my┼Ťl─Ö o wersji „webowej”, to te┼╝ niestety nie mog─Ö jej szybko obieca─ç, czy w og├│le zagwarantowa─ç. Ale nie m├│wi─Ö „nie”. ­čÖé

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

Napisz sw├│j komentarz

Gotowce inwestycyjne!