Gdy przez ┼Ťwiatowe rynki finansowe przetacza┼é si─Ö bezlitosny walec, w odpowiedzi na pandemi─Ö koronawirusa, wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi zamar┼éa w przera┼╝aj─ůcym strachu. Zacz─Öto pyta─ç: co dalej? Pojawi┼éy si─Ö opinie, ┼╝e tym razem jest inaczej ni┼╝ bywa┼éo w przesz┼éo┼Ťci — ┼Ťwiat stoi nad przepa┼Ťci─ů jak nigdy wcze┼Ťniej! Tymczasem m├│j dzisiejszy go┼Ť─ç ze stoickim spokojem napisa┼é na Twitterze: je┼Ťli mia┼ée┼Ť plan inwestycyjny, ten tydzie┼ä by┼é dla Ciebie cholernie nudny. Tak jak i wszystkie inne tygodnie. Problem w tym, ┼╝e wielu nie ma planu.

Meb Faber, bo o nim mowa, jest wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem Cambria Investment Management, a jego specjalizacj─ů jest skwantyfikowane, regu┼éowe podej┼Ťcie do inwestowania. M├│wi─ůc kr├│tko — nie stara si─Ö on przewidywa─ç co zrobi─ů rynki finansowe — wszystkie jego decyzje p┼éyn─ů ze strategi, sprowadzonych do poziomu prostych i jednoznacznych regu┼é post─Öpowania.

Meb prowadzi w USA bardzo popularny podcast ÔÇťThe Meb Faber ShowÔÇŁ, jest autorem wielu publikacji i ksi─ů┼╝ek. Cz─Östo pojawia si─Ö te┼╝ w roli komentatora w zakresie strategii inwestycyjnych w ramach CNBC, The Wall Street Journal, BarronÔÇÖs, The New York Times czy The New Yorker.

W tym wywiadzie Meb opowiada dlaczego posiadanie planu inwestycyjnego jest tak bardzo kluczowe oraz dlaczego warto podejmować swoje decyzje w oparciu o zbiór jednoznacznych reguł. Rozmawiamy również o krachach gieldowych, inwestowaniu w spółki dywidendowe, odwiecznej wojnie pomiędzy aktywnym i pasywnym inwestowaniem, oraz wielu innych praktycznych zagadnieniach.

Tysi─ůce lat ewolucji cz┼éowieka na sawannach Afryki nie przygotowa┼éo nas do handlowania akcjami AmazonÔÇÖa i GoogleÔÇÖa, stopami procentowymi, towarami, czy innym instrumentami finansowymi. Wiele prawid┼éowych decyzji inwestycyjnych jest sprzecznych z nasz─ů codzienn─ů ┼╝yciow─ů intuicj─ů i do┼Ťwiadczeniem.

Przedmowa do wywiadu

Wywiad ten pr├│bowa┼éem um├│wi─ç ju┼╝ od d┼éu┼╝szego czasu. W ko┼äcu si─Ö uda┼éo i mam nadziej─Ö, ┼╝e wielu z Was, zw┼éaszcza je┼Ťli jeste┼Ť na pocz─ůtku swojej drogi inwestycyjnej, odnajdzie tu wiele warto┼Ťciowych i uniwersalnych przes┼éa┼ä.

Nie ma jedynej s┼éusznej drogi w inwestowaniu, o czym Meb wspomina w tym wywiadzie. Nie ma sensu nikomu niczego narzuca─ç. Pisz─Ö o tym, ┼╝eby nie kruszy─ç kopii o to, ┼╝e Meb skrytykowa┼é przyk┼éadowo inwestowanie w sp├│┼éki dywidendowe. Wiem, to gor─ůcy temat po┼Ťr├│d inwestor├│w indywidualnych, nie tylko w Polsce. Ale warto spogl─ůda─ç na sprawy z r├│┼╝nych perspektyw, zw┼éaszcza je┼Ťli s─ů ku temu przes┼éanki, jak chocia┼╝by w postaci podatk├│w w tym przypadku, o czym jest mowa w wywiadzie. Je┼Ťli jeste┼Ť inwestorem dywidendowym, bo jest to w zgodzie z Twoj─ů filozofi─ů ÔÇô ┼Ťwietnie, o to chodzi. To ma dzia┼éa─ç Tobie przede wszystkim!

Ludzie cz─Östo zastanawiaj─ů si─Ö: czy inwestowanie jest w og├│le dla mnie? Nie mam g┼éowy do zbudowania zyskownej strategii, przerasta mnie to. Rynki finansowe s─ů zbyt skomplikowane. Tymczasem prawda jest taka, ┼╝e to jest najprostszy element ca┼éej uk┼éadanki. W ramach tego projektu prezentuj─Ö wiele gotowych rozwi─ůza┼ä, bardzo prostych rozwi─ůza┼ä. Mo┼╝na je stosowa─ç, mo┼╝na stara─ç si─Ö je poprawi─ç, czy dopasowa─ç do w┼éasnych potrzeb. Niebawem te┼╝ zaprezentuj─Ö oprogramowanie, kt├│re jeszcze bardziej upro┼Ťci t─Ö prac─Ö. Du┼╝o jednak wi─Ökszym wyzwaniem jest trzymanie si─Ö z dyscyplin─ů raz obranego planu.

Tymczasem wi─Ökszo┼Ť─ç widzi problem dok┼éadnie odwrotnie. Wysi┼éek k┼éad─ů na poszukiwanie jedynej, najlepszej strategii, wierz─ůc, ┼╝e gdy co┼Ť takiego b─Öd─ů mie─ç w r─Öku, reszta b─Ödzie prosta. Nic bardziej mylnego.

Zada┼éem sobie ogromny wysi┼éek, by ten wywiad przet┼éumaczy─ç z j─Özyka angielskiego. A uwierzcie mi ÔÇô nie jest to proste, nawet gdy zleca si─Ö to zawodowemu t┼éumaczowi, kt├│ry nie jest obeznany z t┼éumaczon─ů tematyk─ů. B─Öd─Ö zatem bardzo wdzi─Öczny za podzielenie si─Ö linkiem do tego wywiadu z ka┼╝dym, komu mo┼╝e on pom├│c w byciu lepszym inwestorem. Z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö.

A teraz ju┼╝ zapraszam do czytania lub s┼éuchania! ­čÖé

W tym odcinku

  • Kim jest Meb i jak rozpocz─Ö┼éa si─Ö jego kariera w bran┼╝y inwestycyjnej?
  • Co oznacza bycie inwestorem systemowym/ilo┼Ťciowym?
  • Czy inwestowanie jest bardziej nauk─ů, a mo┼╝e sztuk─ů?
  • Dlaczego Meb skupia si─Ö bardziej na szerokim rynku, ni┼╝ wybieraniu do portfela poszczeg├│lnych sp├│┼éek?
  • Jak inwestuje Meb?
  • Inwestowanie dywidendowe
    • Co sp├│┼éka mo┼╝e zrobi─ç z wypracowanym zyskiem?
    • Na czym polega fenomen takiego inwestowania?
    • Czy ┼Ťlepa pogo┼ä za dywidendami jest racjonalna?
    • Propozycja rozszerzenia inwestowania dywidendowego
  • Dlaczego globalna dywersyfikacja portfela jest kluczowa dla ka┼╝dego inwestora?
  • Jak inwestor powinien post─Öpowa─ç w sytuacji krach├│w gie┼édowych?
  • Jak zabezpieczy─ç sw├│j portfel przed krachami gie┼édowymi?
  • Czy ETF zda┼éy egzamin w sytuacji du┼╝ego stresu na rynku?
  • Jak Meb widzi perspektywy dla ┼Ťwiatowej ekonomii w obliczu pandemii koronawirusa?
  • Inwestowanie d┼éugoterminowe vs. kr├│tkoterminowe
  • Inwestowanie pasywne vs. aktywne
  • Co Meb s─ůdzi o hipotezie efektywnego rynku?
  • Co Meb uwa┼╝a odno┼Ťnie coraz bardziej popularnego ruchu ESG

Polecana literatura

Polecane linki

Osoby wspomniane w tym odcinku

Zaproszenie do dyskusji

Serdecznie zapraszam Ci─Ö do komentowania i zadawania pyta┼ä, bezpo┼Ťrednio na tej stronie poni┼╝ej, lub na mojej stronie na FacebookÔÇÖu lub moim profilu TwitterÔÇÖowym.

Alternatywnie mo┼╝esz zada─ç pytanie g┼éosowe, nagrywaj─ůc si─Ö na SpeakPipe. Pami─Ötaj tylko, ┼╝e masz 90 sekund na nagranie ­čÖé

Bardzo zale┼╝y mi na Twoim g┼éosie, za kt├│ry ju┼╝ teraz z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö ­čÖé

 

Ôťĺ TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Wst─Öp

JACEK: Witam Meb w mojej audycji. Bardzo dzi─Ökuj─Ö za przyj─Öcie zaproszenia. Jestem pewien, ┼╝e wielu moich s┼éuchaczy ju┼╝ Ci─Ö zna, ale dla czystej formalno┼Ťci, czy m├│g┼éby┼Ť si─Ö przedstawi─ç i powiedzie─ç nam troch─Ö o tym, jak rozpocz─ů┼ée┼Ť karier─Ö w dziedzinie inwestycji?

MEB: Jasne, ciesz─Ö si─Ö, ┼╝e jestem twoim go┼Ťciem. Dzi─Ökuj─Ö za zaproszenie. Podobnie jak wielu innych go┼Ťci, by┼éem in┼╝ynierem z wykszta┼écenia, studiowa┼éem biotechnologi─Ö na uniwersytecie, z w pe┼éni zaplanowanym ┼╝yciem naukowca.

M├│j brat i ojciec zajmowali si─Ö astronautyk─ů i chcia┼éem za nimi pod─ů┼╝a─ç, jak wielu m┼éodych ch┼éopak├│w. Wkr├│tce zda┼éem sobie spraw─Ö, jak du┼╝o matematyki i fizyki kr├│luje w ┼╝yciu in┼╝yniera astronautyki. W ka┼╝dym razie zakocha┼éem si─Ö w biologii i genetyce. By┼éo to pod koniec lat 90-tych XX wieku, podczas jednego z wielkich boom├│w inwestycyjnych naszych czas├│w, w dziedzinie Internetu, ale tak┼╝e biotechnologii.

Postanowi┼éem wi─Öc wzi─ů─ç rok wolnego, tak jak radzi┼é mi m├│j drugi brat, zanim wr├│c─Ö na uczelni─Ö, na studia doktoranckie. Chcia┼éem zarobi─ç troch─Ö pieni─Ödzy, nacieszy─ç si─Ö realnym ┼Ťwiatem przez rok lub dwa, przed powrotem do akademii i mie─ç okazj─Ö troch─Ö popracowa─ç.

Inn─ů moj─ů pasj─ů by┼éo inwestowanie w fundusze inwestycyjne koncentruj─ůce si─Ö na biotechnologii. To w┼éa┼Ťnie popchn─Ö┼éo mnie do rozpocz─Öcia studi├│w na wydziale biotechnologii. Zatem by┼éo to naprawd─Ö idealne po┼é─ůczenie.

Dzia┼éa┼éem tak przez rok czy dwa. A potem coraz bardziej oddala┼éem si─Ö od mojej kariery naukowej i sk┼éania┼éem si─Ö ku mojemu hobby i vice versa. Po kilku latach zacz─ů┼éem si─Ö interesowa─ç te┼╝ biznesem. W 2005 roku za┼éo┼╝y┼éem w┼éasn─ů firm─Ö ÔÇô Cambria Investments. No tak to ju┼╝ min─Ö┼éo 15 lat. No i oto jeste┼Ťmy, tu i teraz. W nowej dekadzie, w nowej epoce, i mam nadziej─Ö, ┼╝e wszyscy nasi s┼éuchacze s─ů bezpieczni i zdrowi, wiele si─Ö dzieje, trzeba przyzna─ç.

Czy m├│g┼éby┼Ť nam opowiedzie─ç o swojej firmie, Cambria Investments, troch─Ö o jej historii i jakie us┼éugi ┼Ťwiadczycie?

Zajmujemy si─Ö zarz─ůdzaniem inwestycjami instytucjonalnymi oraz indywidualnymi, co oznacza, ┼╝e inwestujemy pieni─ůdze nie tylko na rzecz os├│b fizycznych, ale tak┼╝e dla innych instytucji. Na pocz─ůtku by┼éo tak, jak u wielu ludzi, nie bardzo wyobra┼╝a┼éem sobie kim b─Ödziemy, kiedy si─Ö rozwiniemy. Wiesz, za┼éo┼╝y┼éem firm─Ö w wieku dwudziestu kilku lat, a teraz dobi┼éem czterdziestki.

Mia┼éem kilka pomys┼é├│w i teorii na temat inwestowania pieni─Ödzy. Troch─Ö si─Ö r├│┼╝nili┼Ťmy od innych firm. I tak, po latach ci─Ö┼╝kiej pracy, obecnie oferujemy 11 funduszy ETF w USA. I wszystkie z nich otacza co┼Ť w rodzaju wsp├│lnego parasola, jakim s─ů ich podobie┼ästwa.

Ot├│┼╝ uruchamiamy tylko fundusze lub strategie, kt├│re naszym zdaniem albo nie istniej─ů albo, naszym zdaniem, mogliby┼Ťmy wykona─ç lepiej lub po ni┼╝szym koszcie. Wiesz, ┼╝yjemy w ┼Ťwiecie niesko┼äczonych wybor├│w. Idziesz do sklepu spo┼╝ywczego i masz trzydzie┼Ťci rodzaj├│w mleka lub sto rodzaj├│w chips├│w. To samo dotyczy inwestycji, istniej─ů dziesi─ůtki tysi─Öcy ich rodzaj├│w.

Dlatego musimy zaoferowa─ç co┼Ť lepszego ni┼╝ du┼╝e firmy, takie jak Vanguard. Musi to by─ç co┼Ť innego, co┼Ť, co robimy lepiej lub taniej. Chodzi o to, ┼╝e musi to by─ç co┼Ť, w co sam chcia┼ébym zainwestowa─ç w┼éasne pieni─ůdze. Ludzi szokuje fakt, ┼╝e wiele os├│b zarz─ůdzaj─ůcych funduszami tak naprawd─Ö nie inwestuje we w┼éasne fundusze. Jest to raczej smutne, z wielu powod├│w, mo┼╝e wr├│cimy do tego p├│┼║niej.

Ka┼╝dy pomys┼é inwestycyjny w naszym przypadku musi opiera─ç si─Ö na licznych badaniach akademickich lub praktyk├│w. Jest to co┼Ť zarazem prostego, co mog─Ö wyja┼Ťni─ç mojemu siostrze┼äcowi b─Öd─ůcemu w wieku licealnym, dziecku, kuzynowi, a nawet dziadkowi.

Dwa najwi─Öksze filary naszych inwestycji, jestem pewien, ┼╝e porozmawiamy o nich p├│┼║niej, maj─ů ponad sto lat. Sam pomys┼é nie jest niczym szczeg├│lnie nowym. Mo┼╝na si─Ö przyjrze─ç jak si─Ö rozwija┼é na przestrzeni lat.

Mo┼╝e dodamy jeszcze z p├│┼é tuzina nowych ETF w przysz┼éo┼Ťci, ale nigdy nie b─Ödzie ich pi─Ö─çdziesi─ůt, sto czy tysi─ůc. Dla mnie wa┼╝ne jest to, ┼╝e wci─ů┼╝ wpadamy na szalone pomys┼éy, kt├│re s─ů ┼Ťwietne i kt├│rych nikt inny nie realizuje. Zatem kto wie, zobaczymy jak powr├│cimy do tematu za klika lat.

Jak wiesz mieszkam w Europie i mamy tutaj problem taki, ┼╝e w zasadzie wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w indywidualnych nie ma dost─Öpu do funduszy ETF notowanych poza Uni─ů Europejsk─ů, ze wzgl─Ödu na przepisy unijne. Czy zastanawiasz si─Ö nad spe┼énieniem niekt├│rych wymog├│w Unii Europejskiej, kt├│re umo┼╝liwi┼éyby dost─Öp do Twoich produkt├│w, do Twoich funduszy inwestycyjnych dla europejskich inwestor├│w?

Bardzo bym tego chcia┼é. Unia Europejska utrudnia ┼╝ycie ka┼╝demu, kto si─Ö zajmuje funduszami ETF. Jest to przeszkoda i zapewne mo┼╝na by domy┼Ťli─ç si─Ö dlaczego tak jest. Problemem dla nas jest fakt, ┼╝e niekt├│re z przepis├│w europejskich s─ů sprzeczne z przepisami ameryka┼äskimi, a zatem podwa┼╝ona by┼éaby ich legalno┼Ť─ç. Nie mo┼╝na by by┼éo przestrzega─ç obu naraz. To tak, jakby poprosi─ç oboje rodzic├│w o pozwolenie na zrobienie czego┼Ť. Jeden m├│wi tak, ┼╝e mo┼╝esz dzi┼Ť wieczorem ogl─ůda─ç telewizj─Ö, a drugi m├│wi, ┼╝e nie. No c├│┼╝, i tak prawdopodobnie masz k┼éopoty. ­čÖé By┼éoby to zatem zbyt trudne.

W pewnym momencie mo┼╝e uda si─Ö nam uruchomi─ç fundusze ETF w Europie. To z pewno┼Ťci─ů nie zdarzy si─Ö jednak w tym roku. Obecnie staramy si─Ö ┼Ťledzi─ç przepisy i pracujemy z prawnikami nad rozwi─ůzaniem.

Jak do inwestowania podchodzi Meb?

Opisujesz siebie jako inwestora ilo┼Ťciowego (quant, systemowego, algorytmicznego, kwantytatywnego). Czy m├│g┼éby┼Ť szczeg├│┼éowo wyja┼Ťni─ç, co to znaczy? Chodzi mi o to, w jaki spos├│b pomaga to w inwestowaniu lub, powiedzmy, w ulepszeniu procesu decyzyjnego?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e to znacznie upraszcza dzia┼éalno┼Ť─ç inwestora. Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi uwa┼╝a, ┼╝e ilo┼Ťciowe podej┼Ťcie do inwestowania, to co┼Ť skomplikowanego, na przyk┼éad w rodzaju handlu wysokiej cz─Östotliwo┼Ťci (ang. High Frequency Trading), stosuj─ůcego bardzo zaawansowane algorytmy z zakresu dajmy na to uczenia maszynowego.

Ale tak naprawd─Ö za inwestowaniem ilo┼Ťciowym kryj─ů si─Ö przede wszystkim ┼Ťci┼Ťle okre┼Ťlone zasady, kt├│re mog─ů by─ç jednak naprawd─Ö proste. Przyk┼éadowo, mo┼╝e to oznacza─ç co┼Ť tak banalnego jak powiedzenie sobie, ┼╝e po┼éow─Ö portfela alokujemy w akcje, a pozosta┼éy kapita┼é inwestujemy w obligacje. To jest ju┼╝ podej┼Ťcie kwantytatywne, bo jest jednoznacznie zdefiniowane i policzalne. Mo┼╝na oczywi┼Ťcie stosowa─ç regu┼éy znacznie bardziej rozbudowane.

(…) za inwestowaniem ilo┼Ťciowym kryj─ů si─Ö ┼Ťci┼Ťle okre┼Ťlone zasady, kt├│re mog─ů by─ç naprawd─Ö proste

Ten rok na rynkach jest doskona┼éym przyk┼éadem na to, ┼╝e najwi─Ökszym problemem dla wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w jest fakt, ┼╝e jeste┼Ťmy po prostu lud┼║mi. Pozwalamy, aby wkrada┼éy si─Ö tam emocje, kt├│re potrafi─ů nast─Öpnie zdominowa─ç nasze dzia┼éania. Prawd─Ö m├│wi─ůc dotyczy to ka┼╝dej drogi ┼╝yciowej, ka┼╝dej sytuacji ┼╝yciowej ÔÇô emocje mog─ů przej─ů─ç nad nami kontrol─Ö w stresowych sytuacjach.

Tysi─ůce lat ewolucji cz┼éowieka na sawannach Afryki nie przygotowa┼éo nas do handlowania akcjami AmazonÔÇÖa i GoogleÔÇÖa, stopami procentowymi, towarami, czy innym instrumentami finansowymi. Wiele prawid┼éowych decyzji inwestycyjnych jest sprzecznych z nasz─ů codzienn─ů, ┼╝yciow─ů intuicj─ů i do┼Ťwiadczeniem.

Je┼Ťli nie stosujesz ┼╝adnych regu┼é post─Öpowania na rynku, zachowujesz si─Ö emocjonalnie i irracjonalnie, to w├│wczas zazwyczaj podejmujesz decyzj─Ö dok┼éadnie przeciwne ni┼╝ powiniene┼Ť. Zbi├│r zasad stanowi zatem pewien rodzaj kotwicy lub drogowskazu, w oparciu o kt├│re mo┼╝na podejmowa─ç decyzje. Bardzo wa┼╝ne jest, tak dla inwestor├│w indywidualnych jak i instytucjonalnych, aby posiada─ç spisany plan inwestycyjny.

Je┼Ťli nie stosujesz ┼╝adnych regu┼é post─Öpowania na rynku, zachowujesz si─Ö emocjonalnie i irracjonalnie, to w├│wczas zazwyczaj podejmujesz decyzj─Ö dok┼éadnie przeciwne ni┼╝ powiniene┼Ť.

Inwestor powinien by─ç studentem historii, cho─ç nale┼╝y by─ç ostro┼╝nym z ekstrapolowaniem przesz┼éo┼Ťci w przysz┼éo┼Ť─ç, poniewa┼╝ to co dotychczas obserwowali┼Ťmy mo┼╝e przybra─ç jeszcze bardziej skrajne formy ÔÇô zar├│wno po stronie pozytywnych jak i negatywnych sytuacji. Tym bardziej, ┼╝e nowoczesne rynki finansowe maj─ů zaledwie oko┼éo 200 lat, a rynki walutowe znacznie mniej.

Mo┼╝esz oczywi┼Ťcie cofn─ů─ç si─Ö do gie┼édy papier├│w warto┼Ťciowych z XVII wieku w Amsterdamie, my┼Ťl─Ö, ┼╝e by┼é to pierwszy globalny rynek papier├│w warto┼Ťciowych, gdzie ludzie ju┼╝ wtedy handlowali kontraktami terminowymi. Tylko, ┼╝e takie dane nale┼╝y traktowa─ç ze szczeg├│ln─ů ostro┼╝no┼Ťci─ů.

Konkluduj─ůc ÔÇô historia s┼éu┼╝y nam jako przewodnik. A kiedy masz ju┼╝ jakie┼Ť oczekiwania i mo┼╝esz zastosowa─ç w praktyce pewne zasady, to je┼╝eli jeste┼Ť dobrym inwestorem, mo┼╝esz pr├│bowa─ç skorzysta─ç z okazji, podczas gdy inni ludzie wariuj─ů i trac─ů rozum pod wp┼éywem emocji.

A czy uwa┼╝asz, ┼╝e inwestowanie jest bardziej sztuk─ů, czy nauk─ů, a mo┼╝e czym┼Ť pomi─Ödzy?

Charakterystyczne jest to, ┼╝e inwestorzy staraj─ů si─Ö, aby na rynku wszystko posz┼éo jak najbardziej dok┼éadnie i precyzyjnie. Paradoksalnie jednymi z najgorszych inwestor├│w, jakich spotka┼éem, s─ů najm─ůdrzejsi ludzie, przedstawiciele wymagaj─ůcych zawod├│w.

S─ů to wi─Öc na przyk┼éad lekarze, in┼╝ynierowie, a poniewa┼╝ s─ů tak inteligentni, to po prostu zak┼éadaj─ů, ┼╝e ich wiedza ekstrapoluje na inn─ů dziedzin─Ö, dziedzin─Ö inwestycji. Tymczasem nie jest to do ko┼äca ┼Ťcis┼éa nauka.

Przyk┼éadowo, je┼Ťli dysponujesz modelem wyceny, kt├│ry m├│wi ci, ┼╝e dane akcje s─ů niedowarto┼Ťciowane, ┼Ťwiat nie musi si─Ö z tob─ů zgadza─ç. Po drugie, ┼Ťwiat mo┼╝e si─Ö zmieni─ç i my┼Ťl─Ö, ┼╝e b┼é─Ödy, kt├│re ci wszyscy pope┼éniaj─ů, polegaj─ů na tym, ┼╝e bardziej zajmuj─ů si─Ö przewidywaniem przysz┼éo┼Ťci i ch─Öci posiadania racji, ni┼╝ zarabianiem pieni─Ödzy.

Wielu najlepszych i najbardziej inteligentnych inwestor├│w na ┼Ťwiecie, w tym opartych na algorytmach, kt├│rzy byli nawet laureatami Nagrody Nobla, czy zarz─ůdzali miliardami dolar├│w, doprowadzi┼éo fundusze do zera. Zatem pycha to jedna z najgorszych emocji, jakie mog─ů dopa┼Ť─ç inwestora.

(…) pycha to jedna z najgorszych emocji, jakie mog─ů dopa┼Ť─ç inwestora.

Widz─Ö, ┼╝e w inwestowaniu skupiasz si─Ö g┼é├│wnie na podej┼Ťciu makro, szerokim rynku, a nie indywidualnych sp├│┼ékach. Czy uwa┼╝asz, ┼╝e wyb├│r akcji jako taki jest po prostu zbyt trudny, a mo┼╝e nawet nie warto tego robi─ç, czy mo┼╝e istniej─ů inne powody, dla kt├│rych nie skupiasz si─Ö tak bardzo na pojedynczych akcjach?

Historia rynk├│w finansowych, czyli dlaczego warto inwestowa─ç globalnie?

Argumenty, kt├│re powinny racjonalnych inwestor├│w sk┼éoni─ç do my┼Ťlenia o inwestowaniu w wymiarze globalnym.

Czytaj dalej Ôćĺ

Absolutnie wierz─Ö, ┼╝e ludzie mog─ů wybiera─ç do portfela akcje indywidualnych sp├│┼éek.  Zgadzam si─Ö tu jednak bardziej z Warrenem Buffettem ni┼╝ Charliem Mungerem.

Charlie mieszka niedaleko ode mnie tutaj w Los Angeles. Kiedy ludzie prosz─ů go o rad─Ö, on m├│wi: je┼Ťli chcesz ┼éowi─ç, to powiniene┼Ť i┼Ť─ç tam, gdzie s─ů ryby. Nie powiniene┼Ť ┼éowi─ç ryb tam, gdzie przy jednym stawie jest tysi─ůc innych rybak├│w. Id┼║ do stawu lub rzeki, gdzie nie ma nikogo.

A co to dla mnie oznacza? Je┼Ťli uwa┼╝asz, ┼╝e masz lepszy model zdyskontowanych przep┼éyw├│w pieni─Ö┼╝nych (DCF) dla sp├│┼éki pokroju Apple, ni┼╝ wszystkie inne topowe banki inwestycyjne na ┼Ťwiecie, o warto┼Ťci bilion├│w dolar├│w, to ┼╝ycz─Ö Ci powodzenia.

Jednak je┼Ťli zostaniesz ekspertem w bankach nigeryjskich lub zak┼éadach papierniczych w Indonezji, gdziekolwiek tam, gdzie nie ma nikogo takiego jak Ty, w├│wczas konkurencja nie jest taka trudna do pokonania. To tak samo jak w przypadku, gdyby┼Ť chcia┼é konkurowa─ç z najlepszymi pi┼ékarzami w Europie takimi jak Messi czy Ronaldo, podczas gdy mo┼╝esz zagra─ç w lokalnym zespole uniwersyteckim w ma┼éym miasteczku. Tam konkurencja b─Ödzie o wiele mniejsza.

Zatem musisz wybra─ç obszar, w kt├│rym konkurencja jest mniej wymagaj─ůca. Musisz posiada─ç model lepszy od konkurencji, lepsze zrozumienie tematu ni┼╝ inna osoba lub musisz posiada─ç dane inne ni┼╝ ktokolwiek inny.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e najwi─Ökszym wyzwaniem dla wielu ludzi jest to, czy s─ů szczerzy wobec siebie, gdy musz─ů odpowiedzie─ç sobie na pytanie: czy mam przewag─Ö inwestycyjn─ů w obszarze, kt├│rym chc─Ö si─Ö zajmowa─ç? Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi, cz─Östo jak s─ůdz─Ö nie┼Ťwiadomie, twierdzi, i┼╝ posiada tak─ů przewag─Ö, przynajmniej w jakim┼Ť zakresie. Niestety najcz─Ö┼Ťciej wynika to tylko z ich nadmiernej pewno┼Ťci co do swoich kompetencji, bo inwestowanie w indywidualne biznesy jest bardzo trudnym zaj─Öciem.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e najwi─Ökszym wyzwaniem dla wielu ludzi jest to, czy s─ů szczerzy wobec siebie, gdy musz─ů odpowiedzie─ç sobie na pytanie: czy mam przewag─Ö inwestycyjn─ů w obszarze, kt├│rym chc─Ö si─Ö zajmowa─ç?

Uwierz mi, je┼Ťli by┼éoby to ┼éatwe, to wszyscy byliby┼Ťmy milionerami, a nimi nie jeste┼Ťmy. Wolne rynki s─ů na ca┼éym ┼Ťwiecie ÔÇô tak na gie┼édach jak i w biznesie. Przyk┼éadowo, je┼Ťli jeste┼Ť ┼Ťwietny w produkcji lamp, niech ci─Ö B├│g b┼éogos┼éawi, staniesz si─Ö najwi─Ökszym producentem lamp na ┼Ťwiecie. ­čÖé Zarobisz mn├│stwo pieni─Ödzy. Jednak co si─Ö stanie zaraz po tym? Inni ludzie te┼╝ chcieliby zarabia─ç miliardy dolar├│w na produkcji lamp. To rodzi konkurencj─Ö i zmieniaj─ů si─Ö warunki gry.

Tak wi─Öc naprawd─Ö kluczem jest znalezienie obszaru, w kt├│rym konkurencja nie jest tak du┼╝a, co zwykle oznacza potrzeb─Ö inwestowania w mniejsze firmy. Mniejsze sp├│┼éki w USA, to zwykle sp├│┼éki o kapitalizacji rynkowej poni┼╝ej 500 milion├│w dolar├│w, a w niekt├│rych sytuacjach nawet poni┼╝ej 200 milion├│w. Ale mo┼╝esz tez kupi─ç akcje du┼╝ych sp├│┼éek jak Apple, Disney i Pfizer i zarabia─ç na nich pieni─ůdze w ci─ůgu dwudziestu lat.

Inwestowanie w┼éasnych pieni─Ödzy w produkt firmy, kt├│r─ů si─Ö tworzy, jest wa┼╝ne, poniewa┼╝ pokazuje, ┼╝e wierzysz w to, co robisz. To jest po prostu fair. Czy m├│g┼éby┼Ť wyja┼Ťni─ç bardziej szczeg├│┼éowo sw├│j plan inwestycyjny zwi─ůzany z tak zwanym portfelem ÔÇ×TrinityÔÇŁ. Jak wynika z informacji, jakie zamieszczasz na swojej stronie, w┼éa┼Ťciwie wszystkie ┼Ťrodki, jakie inwestujesz, wp┼éacasz do swojego funduszu. Jakie s─ů filary tej strategii? Czy m├│g┼éby┼Ť nam to wyt┼éumaczy─ç?

Pomy┼Ťl o rynkach w jak najszerszym uj─Öciu, a potem bardziej szczeg├│┼éowo. Zawsze m├│wimy inwestorom, ┼╝e ┼Ťwietnym punktem wyj┼Ťcia jest pomy┼Ťle─ç, ┼╝e w┼éa┼Ťnie kupili ca┼éy ┼Ťwiatowy rynek. Co to oznacza?

Ot├│┼╝ otrzymujesz portfel, stanowi─ůcy po┼éow─Ö kapita┼éu, z┼éo┼╝ony z akcji przedsi─Öbiorstw na ca┼éym ┼Ťwiecie i r├│┼╝nego rodzaju obligacji: rz─ůdowych, komunalnych, korporacyjnych itd. Poniewa┼╝ Stany Zjednoczone s─ů najwi─Ökszym rynkiem na ┼Ťwiecie, to te┼╝ b─Öd─ů one stanowi─ç najwi─Öksz─ů alokacj─Ö w takim portfelu. Zatem posiadasz akcje i obligacje z ca┼éego ┼Ťwiata.

Dobra wiadomo┼Ť─ç jest taka, ┼╝e taki portfel mo┼╝esz kupi─ç zasadniczo za darmo lub prawie za darmo, wr─Öcz bez prowizji. Op┼éaty za zarz─ůdzanie dla takiego portfela te┼╝ mog─ů by─ç bardzo niskie. Nigdy nie by┼éo lepszego czasu dla inwestora, je┼Ťli chodzi o te op┼éaty.

Problemem dla ludzi przy takiej inwestycji, wracaj─ůc do wst─Öpu niniejszego wywiadu, jest fakt, ┼╝e posiadaj─ů oni emocje i trudno jest im obserwowa─ç spadek warto┼Ťci portfela i nic z tym nie robi─ç. A spadki warto┼Ťci portfela s─ů nieuniknione w procesie inwestowania. Aby by─ç dobrym inwestorem d┼éugoterminowym, musisz umie─ç przegrywa─ç w kr├│tkich okresach czasu, poniewa┼╝ rynek sp─Ödza ponad dwie trzecie czasu na spadkach i ich odrabianiu. Jednak jest to cena, kt├│r─ů musisz zap┼éaci─ç, aby uzyska─ç odpowiednie zyski w czasie.

Aby by─ç dobrym inwestorem d┼éugoterminowym, musisz umie─ç przegrywa─ç w kr├│tkich okresach czasu, poniewa┼╝ rynek sp─Ödza ponad dwie trzecie czasu na spadkach i ich odrabianiu. Jednak jest to cena, kt├│r─ů musisz zap┼éaci─ç, aby uzyska─ç odpowiednie zyski w czasie.

Ludzie sp─Ödzaj─ů pewnie 90% czasu na zastanawianiu si─Ö nad takimi rzeczami jak: czy z┼éoto jest drogie, czy powinno si─Ö teraz kupowa─ç akcje, a mo┼╝e w┼éa┼Ťnie sprzedawa─ç, ile powiniene┼Ť mie─ç w portfelu akcji, a ile obligacji, i tym podobne. A mo┼╝e w┼éa┼Ťnie czas kupi─ç rop─Ö, bo jest tania?

Napisa┼éem ksi─ů┼╝k─Ö o globalnej alokacji aktyw├│w, po przyjrzeniu si─Ö dwudziestu r├│┼╝nym modelowym portfelom i strategiom najs┼éynniejszych funduszy, zarz─ůdzaj─ůcych bilionami dolar├│w. Wszyscy od Davida Swensena, kt├│ry zarz─ůdza ┼Ťrodkami dla Yale University, przez Warrena Buffetta, po Mohameda El-Eriana ÔÇô wszystkie te osoby konstruowa┼éy portfele bardzo od siebie si─Ö r├│┼╝ni─ůce.

I tak, Buffett, powiedzia┼é, aby zainwestowa─ç 90% w akcje S&P 500, a 10% w obligacje ÔÇô to wszystko. Inni m├│wi─ů inaczej, ┼╝e chc─ů mie─ç przyk┼éadowo 25% w obligacjach i jedynie 25% w akcjach. Jeszcze inni, ┼╝e powiniene┼Ť przewa┼╝a─ç w portfelu obligacje. S─ů to wi─Öc bardzo r├│┼╝ne alokacje aktyw├│w. Zaskakuj─ůce jest to, przynajmniej z czasem, ┼╝e to naprawd─Ö nie ma znaczenia.

Przyjrzeli┼Ťmy si─Ö tym alokacjom w okresie obejmuj─ůcym ostatnie 50 lat. Zwroty z inwestycji nie r├│┼╝ni─ů si─Ö bardzo mocno mi─Ödzy sob─ů, co jest zdumiewaj─ůce. Tyle, ┼╝e teraz trzeba pokona─ç kr─Öte ┼Ťcie┼╝ki, aby si─Ö tam dosta─ç, co jest o wiele trudniejsze, ni┼╝ wyb├│r ÔÇ×w┼éa┼ŤciwegoÔÇŁ portfela.

Je┼Ťli jednak jeste┼Ť inwestorem d┼éugoterminowym, tak naprawd─Ö nie ma to wi─Ökszego znaczenia, natomiast liczy si─Ö, jakie zap┼éaci┼ée┼Ť op┼éaty po drodze. To co robi ogromn─ů r├│┼╝nic─Ö, na co powiniene┼Ť zwraca─ç szczeg├│ln─ů uwag─Ö, to czy inwestujesz przez fundusz inwestycyjny, kt├│ry w USA pobiera przeci─Ötnie 1.25% ka┼╝dego roku od zarz─ůdzanego kapita┼éu, czy przez niemal┼╝e darmowy fundusz ETF (w Polsce jeszcze znacznie wy┼╝sze, przyp. red.). Rozpi─Öto┼Ť─ç i r├│┼╝nica osi─ůgni─Ötych wynik├│w mi─Ödzy najkorzystniejsz─ů alokacj─ů aktyw├│w, a najgorsz─ů by┼éa mniejsze ni┼╝ rozpi─Öto┼Ť─ç wzgl─Ödem kwoty, kt├│r─ů zap┼éacisz z tytu┼éu op┼éat za zarz─ůdzanie.

To co robi ogromn─ů r├│┼╝nic─Ö, na co powiniene┼Ť zwraca─ç szczeg├│ln─ů uwag─Ö, to koszty ponoszone podczas inwestowania.

To co jest istotne, to, ┼╝e musisz dzia┼éa─ç globalnie. Nie mo┼╝esz lokowa─ç swojego kapita┼éu na jednym lokalnym rynku, na przyk┼éad wszystko w akcjach belgijskich sp├│┼éek. Gdy inwestujesz globalnie, to nie ma znaczenia, czy masz 20% czy 30% akcji w portfelu, nie ma znaczenia, czy masz 50%, 40% czy 30% obligacji. Ale co jest wa┼╝ne to, ┼╝e powiniene┼Ť p┼éaci─ç tylko niewielkie op┼éaty ko┼äcowe. I tutaj si─Ö zatrzymam na moment.

OK, mamy ten globalny portfel obejmuj─ůcy wszystkie klasy aktyw├│w. Jednak ma on pewne wady ÔÇô gdy rynek akcji spada, wi─Ökszo┼Ť─ç sp├│┼éek traci na warto┼Ťci. Dlatego istnieje te┼╝ koncepcja w ┼Ťwiecie inwestowania tak zwanego pod─ů┼╝ania za trendem (ang. trend following), kt├│ra stosowana jest od bardzo dawna, przynajmniej od czas├│w w kt├│rych Charles Dow za┼éo┼╝y┼é The Wall Street Journal, a prawdopodobnie nawet wcze┼Ťniejszych. Wykorzystujemy j─ů r├│wnie┼╝ w portfelu ÔÇ×TrinityÔÇŁ.

Tom Basso, rynkowa legenda pod─ů┼╝ania za trendem

Kolejny bohater s┼éynnej serii ksi─ů┼╝ek J. SchwagerÔÇÖa, Czarodzieje Rynku, kt├│ry zgodzi┼é si─Ö udzieli─ç ekskluzywnego wywiadu dla Was w ramach mojego podcastu. ­čÖé

Czytaj dalej Ôćĺ

To podej┼Ťcie inwestycyjne, kt├│re m├│wi, ┼╝e je┼Ťli chcesz inwestowa─ç na rynku, to pami─Ötaj o tym, ┼╝e podlega on trendom ÔÇô spadkowym i wzrostowym. Brzmi to prosto i wdro┼╝enie takiej koncepcji w realnym ┼Ťwiecie nie sprawia problemu. Je┼Ťli rynek ro┼Ťnie, chcesz na nim by─ç. Gdy rynek zawraca w d├│┼é, wychodzisz z niego i kapita┼é trzymasz w got├│wce lub obligacjach. Mo┼╝na do tego celu wykorzysta─ç wiele prostych technik.

Historycznie rzecz bior─ůc, zastosowanie filozofii pod─ů┼╝ania za trendem daje w przybli┼╝eniu taki sam zwrot z inwestycji jak zakup ca┼éej alokacji i nie robienie niczego (kup i trzymaj), ale z mniejsz─ů zmienno┼Ťci─ů i ni┼╝szymi obsuni─Öciami kapita┼éu. A to bardzo du┼╝a r├│┼╝nica, bo jeste┼Ťmy tylko lud┼║mi ÔÇô nikt ze spokojem nie b─Ödzie spogl─ůda┼é jak kapita┼é w portfelu traci 80% lub nawet wi─Öcej.

Co wa┼╝niejsze pod─ů┼╝anie za trendem mo┼╝na zastosowa─ç nie tylko do akcji ameryka┼äskich czy zagranicznych, ale i nieruchomo┼Ťci, towar├│w i wszystkiego w co inwestujesz d┼éugoterminowo.

Oczywi┼Ťcie, jak z ka┼╝dym podej┼Ťciem inwestycyjnym, z pod─ů┼╝aniem za trendem zwi─ůzanych jest te┼╝ sporo problem├│w. Kiedy rynki id─ů w bok, mo┼╝na uzyska─ç wiele fa┼észywych sygna┼é├│w (ang. whipsaw) i to jest pewien rodzaj koszt├│w roz┼éo┼╝onych w czasie, ale mog─ů by─ç one bolesne. Tak na prawd─Ö przy takim podej┼Ťciu do rynku nigdy nie wejdziesz na niego w idealnym do┼éku, ani nie opu┼Ťcisz go na idealnej g├│rce.

Najwi─Ökszym problemem zwi─ůzanym z pod─ů┼╝aniem za trendem jest to, ┼╝e wygl─ůdasz inaczej od innych inwestor├│w. Wygl─ůdasz inaczej ni┼╝ twoi s─ůsiedzi, wygl─ůdasz inaczej ni┼╝ instytucje. Przyk┼éadowo w zesz┼éym roku rynek akcji wzr├│s┼é o 30%, podczas gdy taka koncepcja inwestowania generowa┼éa gorsze wyniki.

Wr├│─çmy na chwil─Ö do naszych starych przyjaci├│┼é: Warrena i Charliego. Charlie powiedzia┼é: ÔÇ×Warren wielokrotnie wspomina, ┼╝e rynek nap─Ödza zazdro┼Ť─ç, a nie strach i chciwo┼Ť─çÔÇŁ.

Rynek nap─Ödza zazdro┼Ť─ç, a nie strach i chciwo┼Ť─ç

Dobr─ů cech─ů pod─ů┼╝ania za trendem jest fakt, ┼╝e tradycyjnie robi on lepsz─ů robot─Ö w z┼éych czasach od sta┼éego, pasywnego portfela. Tak wi─Öc w roku takim jak 2020, w latach 2008, 2009, czy na pocz─ůtku lat 2000, trend following sprawdza┼é si─Ö bardzo dobrze.

Zatem ca┼éa koncepcja „Trinity” to taka kombinacja yin-yang. Po┼éow─Ö portfela inwestujemy wedle zasady ÔÇ×kup i trzymajÔÇŁ, a druga cz─Ö┼Ť─ç opiera si─Ö na aktywnym pod─ů┼╝aniu za trendem. Razem powinny by─ç w stanie stworzy─ç portfel, z kt├│rym przynajmniej pod wzgl─Ödem behawioralnym mo┼╝na poradzi─ç sobie nieco ┼éatwiej. A to bardzo istotne, zw┼éaszcza w takich stresowych sytuacjach na rynku jak obecnie w zwi─ůzku z pandemi─ů koronawirusa.

Zasadniczo wi─Öc dla sporej rzeszy inwestor├│w wystarczy kupi─ç taki fundusz ÔÇô cho─ç wyzwaniem jest go oczywi┼Ťcie utrzyma─ç.

Sp├│┼éki dywidendowe, czyli ┼Ťwi─Öta krowa inwestowania

Powiedzmy, ┼╝e kto┼Ť pr├│buje inwestowa─ç na w┼éasn─ů r─Ök─Ö, chc─ůc przyk┼éadowo dobiera─ç samodzielnie poszczeg├│lne sp├│┼éki do portfela. Wielokrotnie wspomina┼ée┼Ť w swoich ksi─ů┼╝kach, podca┼Ťcie i na stronie internetowej o inwestowaniu w sp├│┼éki dywidendowe. Po┼Ťwi─Öci┼ée┼Ť sporo materia┼é├│w na ten temat, r├│wnie┼╝ w kontek┼Ťcie podatk├│w. Czy to dobra strategia inwestycyjna, kt├│r─ů mo┼╝esz poleci─ç? Czy jest to po prostu powiedzmy odmiana inwestowania w warto┼Ť─ç?

Odnios─Ö si─Ö do niedawno zmar┼éego Jacka Bogle, za┼éo┼╝yciela Vanguard. Ot├│┼╝ m├│wi┼é on: ÔÇ×Z pewno┼Ťci─ů s─ů lepsze strategie inwestycyjne ni┼╝ proste podej┼Ťcie ÔÇ×kup i trzymajÔÇŁ dla ca┼éego rynku w formie indeksu. Jestem jednak r├│wnie┼╝ przekonany, ┼╝e liczba gorszych strategii jest niesko┼äczona.ÔÇŁ

Z pewno┼Ťci─ů s─ů lepsze strategie inwestycyjne ni┼╝ proste podej┼Ťcie ÔÇ×kup i trzymajÔÇŁ dla ca┼éego rynku. Jestem jednak r├│wnie┼╝ przekonany, ┼╝e liczba gorszych strategii jest niesko┼äczona.

Osobi┼Ťcie te┼╝ uwa┼╝am, ┼╝e istnieje bardzo wiele strategii inwestycyjnych, kt├│re po prostu s─ů OK. Wiele z nich opisuj─Ö w swoich ksi─ů┼╝kach, na blogu, czy m├│wi─Ö o nich w podcastach.

Powiedzmy zatem, ┼╝e m├│wisz: ÔÇ×Meb, kupuj─Ö 10 sp├│┼éek do portfela na d┼éugi terminÔÇŁ, albo ÔÇ×mam du┼╝─ů awersj─Ö do ryzyka i 80% lokuj─Ö w bezpieczne obligacje, reszt─Ö w akcjeÔÇŁ. I to jest OK, o ile potrafisz zachowa─ç w tym dyscyplin─Ö i je┼Ťli pozwala ci takie podej┼Ťcie dobrze spa─ç w nocy. W takim kontek┼Ťcie moja opinia na temat strategii nie ma wi─Ökszego znaczenia, o ile spe┼énia ona za┼éo┼╝enia inwestora.

Moja opinia na temat strategii nie ma większego znaczenia, o ile spełnia ona założenia inwestora.

Czy inwestowanie w sp├│┼éki dywidendowe nale┼╝y wed┼éug mnie do kategorii, kt├│r─ů uznaje za nonsensown─ů strategi─Ö inwestycyjn─ů? ÔÇô tak. Czy uwa┼╝am jednocze┼Ťnie, ┼╝e jest w porz─ůdku, ┼╝e ludzie mimo to opieraj─ů na niej swoje inwestycje? ÔÇô r├│wnie┼╝ odpowiadam tak. A teraz prosz─Ö, pozw├│l mi to wyja┼Ťni─ç.

Sp├│┼éka tak naprawd─Ö mo┼╝e zrobi─ç tylko pi─Ö─ç rzeczy ze swoj─ů got├│wk─ů:

  • Zainwestowa─ç w sw├│j biznes, a wi─Öc na przyk┼éad wprowadzaj─ůc nowe produkty, przeznaczaj─ůc fundusze na badania i rozw├│j, buduj─ůc budynki, zatrudniaj─ůc ludzi, etc.
  • Sp┼éaci─ç swoje ewentualne zad┼éu┼╝enie
  • Przej─ů─ç inn─ů sp├│┼ék─Ö
  • Skupi─ç z rynku swoje akcje (ang. buyback)
  • Wyp┼éaci─ç dywidend─Ö akcjonariuszom.

I to wszystko. Tylko te pięć rzeczy może zrobić spółka w tym zakresie.

Odno┼Ťnie inwestowania dywidendowego, istnieje wiele jego odmian. Za┼é├│┼╝my, ┼╝e inwestor powie: zamierzam realizowa─ç strategi─Ö kupowania sp├│┼éek, kt├│re maj─ů wysok─ů stop─Ö dywidendy na poziomie minimum 5%. Co otrzymujesz w takiej sytuacji?

Kupujesz sp├│┼ék─Ö, kt├│ra posiada got├│wk─Ö, co oznacza, ┼╝e biznes jest zyskowny ÔÇô to dobrze. Sp├│┼éka ta wyp┼éaca cz─Ö┼Ť─ç tej got├│wki akcjonariuszowi w postaci dywidendy. A czy jest to dobra strategia inwestycyjna tylko z tego powodu?

Taka sp├│┼éka mo┼╝e mie─ç wysok─ů stop─Ö dywidendy dlatego, ┼╝e jest starsza, nie rozwija ju┼╝ swojego biznesu, nie jest mo┼╝e innowacyjna. Jej akcje s─ů prawdopodobnie tanie. ┼Ürednio akcje wyp┼éacaj─ůce dywidend─Ö s─ů wyceniane z oko┼éo 20% dyskontem wzgl─Ödem szerokiego rynku. Sp├│┼éki takie cz─Östo s─ů te┼╝ bardziej zad┼éu┼╝one wzgl─Ödem pozosta┼éych sp├│┼éek. W efekcie, to co dostaje inwestor pod─ů┼╝aj─ůcy za tak─ů strategi─ů, to strategia inwestowania w warto┼Ť─ç, z akcentem na starsze biznesy. Historycznie taka strategia generuje inwestorowi wy┼╝sze zyski od prostego indeksu wa┼╝onego kapitalizacj─ů. Zatrzymajmy si─Ö teraz chwil─Ö, aby wyja┼Ťni─ç s┼éuchaczom konstrukcj─Ö takiego indeksu.

O inwestowaniu i najlepszym inwestorze wszechczas├│w, Warrenie Buffecie, opowiada Tomasz Jaroszek

Piguła wiedzy o inwestowaniu na rynkach kapitałowych oraz o tym, czego nauczyć może nas najlepszy inwestor w historii - Warren Buffett

Czytaj dalej Ôćĺ

Ot├│┼╝ inwestuj─ůc w taki indeks, im sp├│┼éka ma wi─Öksz─ů warto┼Ť─ç rynkow─ů, tym ma ona wi─Öksz─ů wag─Ö w nim. Przyk┼éadowo, je┼Ťli we┼║miemy sobie indeks najwi─Ökszych sp├│┼éek ameryka┼äskich S&P 500, to najwi─Öcej kapita┼éu alokowane jest w tak du┼╝e sp├│┼éki jak przyk┼éadowo Amazon czy Apple. Problem z tym indeksem polega na tym, ┼╝e nie ma on wra┼╝liwo┼Ťci na rzeczy fundamentalne jakie maj─ů miejsce w takiej sp├│┼éce. Nie ma znaczenia przyk┼éadowo, czy sp├│┼éka ma sprzeda┼╝, czy jaki ma wska┼║nik ceny do zysku (C/Z, P/E). Wa┼╝ne jest tylko jak sp├│┼éka ma du┼╝─ů kapitalizacj─Ö.

Jest to dziwny spos├│b na opracowanie indeksu, ale historycznie by┼é on interesuj─ůcy, poniewa┼╝ zarz─ůdzanie tym portfelem nie wymaga wysi┼éku. Wi─Öc mo┼╝esz to zrobi─ç po bardzo niskim koszcie, a wracaj─ůc do tego, o czym m├│wili┼Ťmy wcze┼Ťniej, koszt stanowi ogromny wp┼éyw w ko┼äcowy zysk inwestora. Ale w pewnym sensie by┼éo to r├│wnie┼╝ nonsensowne podej┼Ťcie inwestycyjne.

Mo┼╝esz zastosowa─ç wiele metodologii wa┼╝enia indeksu: wszystkie sp├│┼éki mog─ů mie─ç r├│wn─ů wag─Ö w indeksie, mo┼╝esz wa┼╝y─ç wed┼éug warto┼Ťci, mo┼╝esz wa┼╝y─ç wed┼éug dywidendy, ba mo┼╝esz nawet wa┼╝y─ç wed┼éug liter alfabetu.

Inwestowanie dywidendowe zatem jest zyskowne i bije zwykle prosty indeks wa┼╝ony kapitalizacj─ů sp├│┼éek, ale jest r├│wnie┼╝ wyj─ůtkowo nieefektywna podatkowo, a co w wyliczeniach jest najcz─Ö┼Ťciej pomijane. Dlatego napisali┼Ťmy opracowanie pokazuj─ůce, dlaczego lepiej kupowa─ç sp├│┼éki, kt├│re nie p┼éac─ů dywidendy, je┼Ťli jeste┼Ť d┼éugoterminowym akcjonariuszem. Konkluduj─ůc, inwestowanie dywidendowe jest dla mnie bezsensowne, cho─ç zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e jestem w mniejszo┼Ťci, kt├│ra tak uwa┼╝a.

Inwestowanie dywidendowe jest zyskowne i bije zwykle prosty indeks wa┼╝ony kapitalizacj─ů sp├│┼éek, ale jest r├│wnie┼╝ wyj─ůtkowo nieefektywne podatkowo, a co w wyliczeniach jest najcz─Ö┼Ťciej pomijane.

Nawiasem m├│wi─ůc, Warren Buffett w swojej sp├│┼éce Berkshire Hathaway wyp┼éaci┼é tylko raz dywidend─Ö w 1967 roku. Po czasie skomentowa┼é to tak: musia┼éem chyba by─ç w ┼éazience, kiedy zapad┼éa ta decyzja. ­čÖé

Dlaczego zatem inwestowanie dywidendowe jest tak popularne w┼Ťr├│d inwestor├│w indywidualnych? Czy jest co┼Ť magicznego w got├│wce wyp┼éacanej inwestorom, ┼╝e tak naprawd─Ö ┼Ťledz─ů takie sp├│┼éki, kt├│re p┼éac─ů w┼éa┼Ťnie got├│wk─Ö?

Dywidendy ciesz─ů si─Ö ogromn─ů popularno┼Ťci─ů po┼Ťr├│d inwestor├│w, sp├│┼éki wr─Öcz dzi─Öki wyp┼éacaniu dywidend kreuj─ů sw├│j pozytywny wizerunek ÔÇô ka┼╝dy widzi, ┼╝e akcjonariusze s─ů szanowani. Po przeciwleg┼éej stronie mamy z kolei skup w┼éasnych akcji przez sp├│┼éki, co postrzegane jest bardzo negatywnie, poniewa┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi tego nie rozumie. Pewnie du┼╝o lepsz─ů nazw─ů dla skupu akcji by┼éoby okre┼Ťlenie typu ÔÇ×dywidenda efektywna podatkowoÔÇŁ.

Pewnie du┼╝o lepsz─ů nazw─ů dla skupu akcji w┼éasnych by┼éoby okre┼Ťlenie typu ÔÇ×dywidenda efektywna podatkowoÔÇŁ.

Problem polega na tym, ┼╝e ludzie po prostu nie rozumiej─ů, czym jest skup akcji w┼éasnych. Matematycznym faktem je to, ┼╝e je┼Ťli wycena sp├│┼éki znajduje si─Ö na poziomie warto┼Ťci wewn─Ötrznej (ang. intrinsic value), a podatki s─ů na tym samym poziomie, to z tego punktu widzenia zar├│wno dywidenda jak i skup akcji w┼éasnych jest tym samym. Tego nie mo┼╝na podwa┼╝y─ç ÔÇô mamy na to matematyczny dow├│d.

Matematycznym faktem je to, ┼╝e je┼Ťli wycena sp├│┼éki znajduje si─Ö na poziomie warto┼Ťci wewn─Ötrznej (ang. intrinsic value), a podatki s─ů na tym samym poziomie, to z tego punktu widzenia zar├│wno dywidenda jak i skup akcji w┼éasnych jest tym samym.

Dlaczego zatem ludzie tak denerwuj─ů si─Ö przy planowaniu przez sp├│┼éki skupu akcji w┼éasnych? To dobre pytanie. Wiesz, my┼Ťl─Ö, ┼╝e oni ┼é─ůcz─ů wykup akcji w┼éasnych z wynagrodzeniem dla kadry kierowniczej, gdy tak naprawd─Ö to s─ů dwie r├│┼╝ne kwestie. To jakie wynagrodzenie zdecydujesz si─Ö zap┼éaci─ç kierownictwu to kwestia zarz─ůdu. Je┼Ťli zap┼éacisz im sto milion├│w dolar├│w, to twoja sprawa, albo raczej zarz─ůdu, ale to nie ma nic wsp├│lnego z wykupem jako takim. Oczywi┼Ťcie skup akcji mo┼╝e by─ç zastosowany ze z┼éych pobudek, ale to kwestia decyzji zarz─ůdu ÔÇô bez sensu tu wini─ç o to samo narz─Ödzie, jakim jest skup akcji w┼éasnych.

Buffett to rozumie, jak wspomnia┼ée┼Ť, nigdy nie wyp┼éaci┼é dywidendy przez ostatnie 60 lat. Ale ch─Ötnie wykupuje akcje swojej sp├│┼éki. Jest w tym sprytny ÔÇô nie kupuje tych akcji w dowolnym momencie, bo g┼éupot─ů jest kupowa─ç akcje sp├│┼éki, kt├│ra jest droga. Buffett ustala bardzo podstawowy miernik wyceny ÔÇô sp├│┼éka nie mo┼╝e by─ç powy┼╝ej 1.3 warto┼Ťci ksi─Ögowej, je┼Ťli dobrze pami─Ötam. Wykorzystuje cz─Östo skup akcji w┼éasnych w sytuacjach zamieszania na rynku, gdy panuje chaos i strach. Buffet powiedzia┼é wr─Öcz, ┼╝e nie ma lepszego zastosowania dla funduszy sp├│┼éki ni┼╝ skup akcji w┼éasnych, kiedy s─ů one wyceniane poni┼╝ej warto┼Ťci ksi─Ögowej.

Og├│lnie klucz, kt├│rego tu szukamy, to ┼Ťwiat wyceny sp├│┼éki na bazie jej warto┼Ťci ÔÇô to czy sp├│┼éka p┼éaci dywidend─Ö, czy robi skup akcji w┼éasnych jest mniej istotne. Kupienie drogiej sp├│┼éki tylko dlatego, ┼╝e stopa dywidendy wynosi 7% jest tak samo g┼éupie, jak kupienie drogiej sp├│┼éki tylko dlatego, ┼╝e przeprowadza skup akcji w┼éasnych. Tak wi─Öc podej┼Ťcie oparte na warto┼Ťci wewn─Ötrznej sp├│┼éki jest tak naprawd─Ö najwa┼╝niejszym kompasem, kt├│rym kierowa─ç si─Ö powinien inwestor.

Mam ostatnie pytanie w kontek┼Ťcie inwestowania w dywidendy. Stopa procentowa w USA jest ju┼╝ bardzo niska ÔÇô w jaki spos├│b podwy┼╝ki st├│p wp┼éywaj─ů na tego rodzaju inwestycje, mam na my┼Ťli inwestowanie w sp├│┼éki dywidendowe. Przez ostatnie cztery dekady stopy procentowe spada┼éy, ale teraz dotarli┼Ťmy chyba do dna. Czy ma to wp┼éyw na inwestowanie oparte na dywidendach?

Tradycyjnie akcje sp├│┼éek dywidendowych nie radzi┼éy sobie najlepiej w otoczeniu rosn─ůcych st├│p procentowych. Od dawna nie ┼╝yli┼Ťmy w ┼Ťrodowisku rosn─ůcych st├│p procentowych, wi─Öc niewielu to pami─Öta. Teraz te┼╝ nie wiemy co si─Ö stanie, czy stopy procentowe nie zejd─ů jeszcze ni┼╝ej, mo┼╝e do poziomu ujemnego.

Tradycyjnie akcje sp├│┼éek dywidendowych nie radzi┼éy sobie najlepiej w otoczeniu rosn─ůcych st├│p procentowych.

Je┼Ťli zamierzasz kupowa─ç sp├│┼éki o wysokiej stopie dywidendy, my┼Ťl─ůc, ┼╝e to dobre zabezpieczenie przed inflacj─ů, to mo┼╝esz si─Ö zawie┼Ť─ç. Oczywi┼Ťcie, nikt nie zna przysz┼éo┼Ťci ÔÇô wiemy tylko, ┼╝e historycznie sp├│┼éki dywidendowe nie by┼éy najlepsz─ů form─ů inwestycji w ┼Ťrodowisku rosn─ůcych st├│p procentowych.

Inwestowanie w czasach krachów giełdowych

Chcia┼ébym zada─ç ci kilka pyta┼ä na temat COVID-19 ÔÇô porozmawiajmy nieco o inwestowaniu w czasach koronawirusa lub og├│lnie ÔÇô krachu na rynku finansowym.

Dlaczego potrzebujemy planu podczas inwestowania? S┼éysz─Ö, ┼╝e wiele os├│b pyta: czy ten czas, to co si─Ö dzieje, jest inne od tego co ju┼╝ obserwowali┼Ťmy w przesz┼éo┼Ťci? Czy zatem inwestor mo┼╝e si─Ö przygotowa─ç na takie sytuacje rynkowe jakie obserwujemy obecnie, czy te┼╝ s─ů to prawdziwe czarne ┼éab─Ödzie, kt├│rymi zwyczajnie nie da si─Ö zarz─ůdza─ç?

Benoit Madelbrot, francusko-ameryka┼äski matematyk, urodzony w Polsce, uku┼é poj─Öcie grupowania zmienno┼Ťci (ang. clustering volatility), opisuj─ůc zjawisko w kt├│rym po du┼╝ych zmianach obserwujemy kolejne du┼╝e zmiany, a do tego w dowolnym kierunku.

Zatem jak widzisz temat inwestowania w czasach zawieruchy jak─ů obserwujemy. Czy istnieje wsp├│lny mianownik krach├│w gie┼édowych?

M├│wi─ůc nieco ┼╝artem, wsp├│lny mianownik jest taki, ┼╝e ceny spadaj─ů. ­čÖé Dla wielu os├│b jest bardzo poci─ůgaj─ůce, aby pr├│bowa─ç przewidzie─ç kolejny kryzys finansowy, zw┼éaszcza, ┼╝e z perspektywy czasu wszystko wygl─ůda tak oczywiste. Mo┼╝esz spojrze─ç wstecz na histori─Ö XX wieku, o m├│j Bo┼╝e, masz tam wszystko. Masz wojny, masz pandemi─Ö, mam na my┼Ťli hiszpank─Ö i wojn─Ö w tym samym roku, masz szalej─ůce stopy procentowe, inflacj─Ö i dezinflacj─Ö, masz prawie wszystko, co mo┼╝na wymy┼Ťli─ç. Z wyj─ůtkiem inwazji kosmit├│w, chocia┼╝ mo┼╝e ju┼╝ do tego dosz┼éo, nie wiem. ­čÖé

Dla wielu os├│b jest bardzo poci─ůgaj─ůce, aby pr├│bowa─ç przewidzie─ç kolejny kryzys finansowy, zw┼éaszcza, ┼╝e z perspektywy czasu wszystko wygl─ůda tak oczywiste.

Tak wi─Öc normalnym stanem rzeczy na rynku jest nie┼éad.  Granice si─Ö zmienia┼éy, waluty si─Ö zmienia┼éy, sojusze si─Ö zmienia┼éy, wszystko si─Ö zmienia┼éo, a pomimo tego portfel akcji globalnych mia┼é si─Ö znakomicie. Kluczowe jest to, aby si─Ö nie koncentrowa─ç na pojedynczym rynku ÔÇô jest przepis na przytu┼éek dla ubogich. Jest to koncepcja, o kt├│rej m├│wimy, kt├│ra dotyczy inwestor├│w w ka┼╝dym kraju na ┼Ťwiecie.

Je┼Ťli jeste┼Ť ameryka┼äskim inwestorem, najwi─Öcej pieni─Ödzy inwestujesz w ameryka┼äskie akcje i obligacje. Je┼Ťli jeste┼Ť Belgiem, robisz to samo w Belgii. Je┼Ťli jeste┼Ť Japo┼äczykiem, te┼╝ tak robisz. Je┼Ťli jeste┼Ť Australijczykiem, najwi─Öcej inwestujesz na rynkach australijskich. To naprawd─Ö g┼éupia decyzja, nazywamy to skrzywieniem rodzimego rynku (ang. home country bias), i zdarza si─Ö to wsz─Ödzie na ca┼éym ┼Ťwiecie po┼Ťr├│d inwestor├│w.

Linda Bradford Raschke, czarodziejka z Wall Street

Bohaterka s┼éynnej serii ksi─ů┼╝ek J. SchwagerÔÇÖa, Czarodzieje Rynku. W tym wywiadzie Linda opowiada mi─Ödzy innymi o swoich do┼Ťwiadczeniach podczas wielkich krach├│w finansowych. Daje r├│wnie┼╝ wiele praktycznych porad dla ka┼╝dego kto chce zarabia─ç na rynkach finansowych.

Czytaj dalej Ôćĺ

Dobry przyk┼éad znajdziesz w tre┼Ťci mojej ulubionej ksi─ů┼╝ki o inwestowaniu, Triumph of the Optimists, gdzie badacze analizuj─ů rynki pocz─ůwszy od roku 1900. Okazuje si─Ö, ┼╝e niekt├│re kraje rozwin─Ö┼éy si─Ö fantastycznie, jak przyk┼éadowo USA. Niekt├│re kraje jednak bardzo ┼║le sobie radzi┼éy w tym okresie je┼Ťli idzie o rynek akcji.

Austro-W─Ögry ÔÇô brak zysku, w┼éa┼Ťciwie kraj przesta┼é istnie─ç. Rosja i Chiny ca┼ékowicie si─Ö zamkn─Ö┼éy, straci┼éy wszystkie pieni─ůdze inwestor├│w, w 1917 i w 1949 roku. Niekt├│re kraje do┼Ťwiadczy┼éy hiperinflacji, a rynek obligacji nie zarobi┼é ani grosza. Stracone zosta┼éy wszystkie pieni─ůdze. Tak wi─Öc dlatego ekspozycja na globalne rynki ma tak du┼╝y sens. C├│┼╝, z┼ée czasy to norma. Ruchy na rynku akcji na poziomie +/- 5%, czy +/- 10% nie s─ů czym┼Ť nadzwyczajnym. S─ů to sytuacje rzadkie, ale zarazem normalne. Zdarza┼éy si─Ö sytuacje, w kt├│rych w ci─ůgu jednego dnia rynek akcji traci┼é -20%. Zatem powiniene┼Ť by─ç gotowy na takie sytuacje.

Z┼ée czasy to norma. Ruchy na rynku akcji na poziomie +/- 5%, czy +/- 10% nie s─ů czym┼Ť nadzwyczajnym. S─ů to sytuacje rzadkie, ale zarazem normalne. Zdarza┼éy si─Ö sytuacje, w kt├│rych w ci─ůgu jednego dnia rynek akcji traci┼é -20%. Zatem powiniene┼Ť by─ç gotowy na takie sytuacje.

Sytuacje takie zdarzaj─ů si─Ö zwykle podczas kryzys├│w, podczas kt├│rych zmienno┼Ť─ç grupuje si─Ö,  iI zwykle dzieje si─Ö tak dlatego, ┼╝e ludzie wariuj─ů, ogl─Ödnie m├│wi─ůc. S─ů emocjonalni, nie wiedz─ů, co robi─ç, trac─ů pieni─ůdze, rynki wiruj─ů i to jest naprawd─Ö dezorientuj─ůce. Cz─Östo zdarza si─Ö to podczas trend├│w spadkowych, wi─Öc jednym z powod├│w, dla kt├│rych warto ┼Ťledzi─ç trend, jest to, aby unika─ç takich sytuacji. Unikni─Öcie du┼╝ych spadk├│w kapita┼éu w portfelu u┼éatwia generowanie lepszych zysk├│w.

Wracaj─ůc do tego, o czym rozmawiali┼Ťmy wcze┼Ťniej. Je┼Ťli jeste┼Ť inwestorem, kt├│ry dzia┼éa logicznie w oparciu o zestaw regu┼é, mo┼╝esz wykorzysta─ç fakt, ┼╝e inni ludzie dostaj─ů bzika, nie wiedz─ůc jak si─Ö zachowa─ç. Znaj─ůc histori─Ö rynk├│w zdajesz sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e takie momenty nie s─ů niczym nadzwyczajnym.

Zatem kiedy rynek do┼Ťwiadcza takich okres├│w jak teraz z COVID-19, czy istnieje jaki┼Ť, powiedzmy, najlepszy spos├│b zabezpieczenia przed takim przypadkiem, kt├│ry chroni┼éby nas przed takimi zdarzeniami?

Tak wi─Öc, je┼Ťli jeste┼Ť inwestorem gie┼édowym, dywersyfikacja na rynku akcji nie pomaga ÔÇô spadaj─ů wszystkie akcje. Je┼Ťli zainwestujesz ┼Ťrodki w akcje belgijskie, brytyjskie, ameryka┼äskie, japo┼äskie lub austriackie, zwykle to wcale nie pomaga. Poniewa┼╝ s─ů to akcje, a wtedy poruszaj─ů si─Ö one razem, s─ů skorelowane.

Nieruchomo┼Ťci tradycyjnie te┼╝ za bardzo nie pomagaj─ů. Rynki towarowe, szczeg├│lnie te oparte na energii ÔÇô  nie pomagaj─ů, co szczeg├│lnie widzimy w tym roku.

Co pomaga? Przyk┼éadowo obligacje cz─Östo pomagaj─ů, co nie znaczy, ┼╝e zawsze. Z┼éoto cz─Östo pomaga, ale nie zawsze.

Nast─Öpnie mamy to co nazywamy aktywnymi strategiami. Inwestowanie w oparciu o pod─ů┼╝anie za trendem cz─Östo pomaga w podbramkowych sytuacjach. Pomagaj─ů te┼╝ pomys┼éy oparte na idei tak zwanego ryzyka ogona (ang. tail risk), czyli strategii zarabiaj─ůcych w sytuacjach niecodziennych. Korzystaj─ů one z ekspozycji na opcje put na indeks akcji. Zaliczam takie strategie do kategorii ubezpieczenia portfela. Podobnie jak w przypadku kupna domu lub samochodu, ubezpieczenia na ┼╝ycie, o kt├│rym wiesz, ┼╝e zwykle tyle kosztuje.

Nie jest to inwestycja generuj─ůca zyski na co dzie┼ä ÔÇô jest ona raczej sta┼éym kosztem, a zarabia w sytuacjach, gdy wi─Ökszo┼Ť─ç traci. Jest to zwykle niewielka cz─Ö┼Ť─ç ca┼éego portfela, kt├│ra mo┼╝e pom├│c chroni─ç kapita┼é w naprawd─Ö z┼éych czasach, takich jak w tym roku.

Nie rozmawiali┼Ťmy jeszcze o tym, ┼╝e z ka┼╝dym podej┼Ťciem inwestycyjnym, czy to pasywnym, czy aktywnym, mo┼╝e wi─ůza─ç si─Ö d┼éugi okres w kt├│rym wyniki b─Öd─ů s┼éabe. Ostatnie 4 dekady w Stanach Zjednoczonych to okres w kt├│rych akcje przegrywa┼éy z obligacjami w tym znaczeniu, ┼╝e generowa┼éy podobny zysk, przy o wiele wi─Ökszym ryzyku. To do┼Ť─ç d┼éugi okres, aby nie poruszy┼éo to wiar─ů w lepsze jutro u wielu inwestor├│w.

Gdy m├│wi─Ö ludziom, ┼╝e aby oceni─ç zarz─ůdzaj─ůcego portfelem, musz─ů mu da─ç 10 lat, a obecnie m├│wi─Ö nawet 20 lat, to wi─Ökszo┼Ť─ç si─Ö ┼Ťmieje, my┼Ťl─ůc, ┼╝e ┼╝artuj─Ö. Prawda jest taka, ┼╝e je┼Ťli tego nie zaakceptujesz, to tracisz czas i pieni─ůdze.

Tymczasem wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi chce wynik├│w tu i teraz, w tej chwili jak trzyletnie dziecko, kt├│re chce w┼éa┼Ťnie ciasteczka. Dlatego szukaj─ů magicznej klasy aktyw├│w, magicznej strategii, kt├│ra zarabia tu i teraz, najlepiej w ka┼╝dej chwili. Ale niestety nie tak to dzia┼éa.

Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi chce wynik├│w tu i teraz, w tej chwili jak trzyletnie dziecko, kt├│re chce w┼éa┼Ťnie ciasteczka. Dlatego szukaj─ů magicznej klasy aktyw├│w, magicznej strategii, kt├│ra zarabia tu i teraz, najlepiej w ka┼╝dej chwili. Ale niestety nie tak to dzia┼éa.

Tematy r├│┼╝ne

Wiele ETF, zar├│wno dla rynku akcji jak i obligacji wycenianych jest obecnie na rynku z du┼╝ym dyskontem, odrywaj─ůc si─Ö niejako od rynku, na kt├│rym s─ů oparte. Czy Twoim zdaniem instrument jakim jest ETF dzia┼éa nadal zgodnie z pierwotnymi za┼éo┼╝eniami?

Wi─Öc kr├│tka odpowied┼║ brzmi: tak. A d┼éu┼╝sza odpowied┼║ brzmi: musisz pami─Öta─ç, ┼╝e rynek ETF jest tylko kolejn─ů struktur─ů rynkow─ů. S─ů one zasadniczo takie same jak klasyczne fundusze inwestycyjne, tyle ┼╝e du┼╝o bardziej od nich efektywne kosztowo.

Lubi─Ö s┼éucha─ç ludzi, kt├│rzy narzekaj─ů na ETF, kt├│rzy zwykle nie rozumiej─ů koncepcji ich dzia┼éania. Je┼Ťli wk┼éadasz du┼╝o pieni─Ödzy w jak─ů┼Ť klas─Ö aktyw├│w, kt├│ra nie jest p┼éynna, powoduje to problemy dla tych inwestor├│w, kt├│rzy nie zdaj─ů sobie z tego sprawy. Ale to tyczy si─Ö ka┼╝dego rynku, ka┼╝dej klasy aktyw├│w, nie tylko ETF. One tylko obna┼╝aj─ů te problemy. Co do zasady dzia┼éaj─ů jednak poprawnie, o ile pami─Ötamy o ograniczeniach samego rynku, jaki pod nimi si─Ö znajduje.

Zamykaj─ůc temat koronawirusa, jak widzisz nadchodz─ůce miesi─ůce dla rynk├│w globalnych? Mam na my┼Ťli tak┼╝e globaln─ů gospodark─Ö. Czy s─ůdzisz, ┼╝e nawet je┼Ťli wirus zaraz zniknie, szkody, kt├│re ju┼╝ zosta┼éy wyrz─ůdzone w gospodarce, b─Öd─ů ogromne, a kwestia recesji jest pewna, pytanie tylko jak b─Ödzie g┼é─Öboka?

Napisa┼éem najnowsze opracowanie zatytu┼éowane ÔÇ×Inwestowanie w czasie koronawirusaÔÇŁ i uwa┼╝am, ┼╝e jest to dobry przyk┼éad na to, jak ci─Ö┼╝ko inwestowa─ç w czasie rzeczywistym i jak przygotowa─ç si─Ö mentalnie na wi─Ökszo┼Ť─ç mo┼╝liwych rezultat├│w.

Problemy wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w polegaj─ů na tym, ┼╝e maniakalnie koncentruj─ů si─Ö na przewidywaniu przysz┼éo┼Ťci, s─ů bardzo kr├│tkowzroczni. M├│wi─ů przyk┼éadowo w emocjach rzeczy typu: o, b─Ödzie ros┼éo! Albo b─Ödzie spad┼éo! My┼Ťl─Ö, ┼╝e Fed powoduje hiperinflacj─Ö, a gie┼éda z tego powodu mo┼╝e straci─ç 90%, a z┼éoto skoczy do 10 tysi─Öcy za uncj─Ö. Poza tym Elon Musk wymy┼Ťli darmow─ů energi─Ö i znajdziemy diamenty w j─ůdrze ksi─Ö┼╝yca. ­čÖé

Problemy wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w polegaj─ů na tym, ┼╝e maniakalnie koncentruj─ů si─Ö na przewidywaniu przysz┼éo┼Ťci, s─ů bardzo kr├│tkowzroczni.

Przysz┼éo┼Ť─ç to spektrum prawdopodobie┼ästw. I musisz to zrobi─ç odpowiednio. Pierwszym celem jest przetrwanie, drugim celem jest oczywi┼Ťcie dobry wynik w portfelu i posiadanie portfela, kt├│ry dobrze sobie radzi w ka┼╝dym ┼Ťrodowisku.

Przysz┼éo┼Ť─ç to spektrum prawdopodobie┼ästw.

Przedstawi─Ö teraz pozytywny i negatywny scenariusz w kontek┼Ťcie koronawirusa.

W przypadku pozytywnym reszta ┼Ťwiata pod─ů┼╝a za do┼Ťwiadczeniami Chin i Korei Po┼éudniowej, masowymi testami, kwarantann─ů, terapiami, kt├│re faktycznie dzia┼éaj─ů, niezale┼╝nie od tego, czy to chlorochina albo co┼Ť innego. Szczepionki opracowywane s─ů w szybkim tempie. ┼Üwiat wraca do poprzedniego stanu jeszcze tego lata, wirus znika na dobre, a rynki finansowe bij─ů kolejne rekordy wzrostu jeszcze w tym roku.

Z drugiej strony mamy scenariusz negatywny. Rz─ůdy reaguj─ů, ale zbyt powolnie. Polityka jest nieskuteczna, wirus rozprzestrzenia si─Ö wsz─Ödzie w tempie wyk┼éadniczny. Szczeg├│lnie mocno uderza to w rynki rozwijaj─ůce si─Ö, systemy opieki zdrowotnej s─ů przeci─ů┼╝one. Rynki akcji spadaj─ů. Polityka fiskalna utkn─Ö┼éa w pracach rz─ůd├│w albo jest nieskuteczna. Mamy masowe bezrobocie. Terapie s─ů nieskuteczne. Kwestia szczepionek, to kwestia odleg┼éej przysz┼éo┼Ťci. Mo┼╝e latem b─Ödzie jaki┼Ť odpoczynek. A potem wirus powraca jesieni─ů. Okazuje si─Ö, ┼╝e nie jest to kr├│tkoterminowe do┼Ťwiadczenie, ale ┼╝yjemy z nim przez lata, a nie tygodnie i miesi─ůce. I to jest ca┼ékiem przera┼╝aj─ůce.

Czy oba warianty s─ů mo┼╝liwe? Tak. W przypadku pozytywnym akcje powinny prawdopodobnie znajdowa─ç si─Ö na dawnych poziomach, a nast─Öpnie bi─ç nowe rekordy. W przypadku negatywnego scenariusza rynek akcji mo┼╝e straci─ç od 50 do 80%. Co jest najbardziej prawdopodobne? Prawdopodobnie co┼Ť po┼Ťrodku.

Jako inwestor powiniene┼Ť by─ç przygotowany na oba warianty. Je┼Ťli za┼é├│┼╝my obstawisz tylko wariant pozytywny, wszystko postawisz na rynek akcji, a ten runie w przepa┼Ť─ç trac─ůc 80%, a ty dodatkowo stracisz prac─Ö, to mo┼╝esz by─ç w nieciekawej sytuacji.

Z drugiej strony, je┼Ťli za┼éo┼╝ysz tylko negatywny wariant m├│wi─ůc: o m├│j Bo┼╝e, ┼Ťwiat si─Ö ko┼äczy. Przeprowadzam si─Ö do mojego bunkra. Mam zapasy papieru toaletowego na sze┼Ť─ç lat. ­čÖé Otwierasz kr├│tkie pozycje na rynku akcji, lokujesz pieni─ůdze w Ethereum. Tymczasem rynki zaczynaj─ů ponownie funkcjonowa─ç pobijaj─ůc nowe rekordy wzrost├│w ÔÇô w┼éa┼Ťnie przegapi┼ée┼Ť by─ç mo┼╝e inwestycj─Ö swojego ┼╝ycia.

Tak wi─Öc lepiej nie przewidywa─ç przysz┼éo┼Ťci i by─ç gotowym na ka┼╝dy scenariusz. Dla mnie takim portfelem na ka┼╝dy scenariusz jest Trinity o kt├│rym ju┼╝ m├│wili┼Ťmy. A wi─Öc mamy tam element pasywny ÔÇô trzymamy akcje, ale mamy te┼╝ model aktywny pod─ů┼╝ania za trendem, kt├│ry obecnie w wi─Ökszo┼Ťci jest w obligacjach i got├│wce. Je┼Ťli masz model pod─ů┼╝ania za trendem na rynku kontrakt├│w terminowych, wiele rynk├│w ma ekspozycj─Ö po kr├│tkiej stronie w takim portfelu. Finalnie nie osi─ůgniesz pewnie najlepszego wyniku inwestycyjnego na ┼Ťwiecie podczas tego kryzysu, ale przede wszystkim prze┼╝yjesz, a to jest najwa┼╝niejsze.

Dlatego, aby bycie inwestorem kwantytatywnym, ilo┼Ťciowym, w takich momentach, jest bardzo pomocne, poniewa┼╝ wystarczy trzyma─ç si─Ö strategii, post─Öpowa─ç zgodnie z ni─ů i to wszystko. Nie musisz pr├│bowa─ç przewidywa─ç niczego, co wydarzy si─Ö w przysz┼éo┼Ťci.

Chcia┼éem zapyta─ç ci─Ö o inwestowanie d┼éugoterminowe w por├│wnaniu do inwestowania lub wr─Öcz tradingu kr├│tkoterminowego. Czy jest jaki┼Ť dobry spos├│b na stwierdzenie, co jest dla nas najlepsze? Czy mo┼╝na stwierdzi─ç, ┼╝e jedno podej┼Ťcie jest lepsze od drugiego, albo na odwr├│t?

Nie ma w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e podej┼Ťcie d┼éugoterminowe to najlepsza droga dla wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w. Nie wymaga to tak ogromnego wysi┼éku, nie wymaga ┼╝adnych specjalnych umiej─Ötno┼Ťci. Wymaga przede wszystkim tego by oszcz─Ödza─ç, inwestowa─ç i pozwoli─ç pracowa─ç procentowi sk┼éadanemu.

Nie ma w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e podej┼Ťcie d┼éugoterminowe to najlepsza droga dla wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w. Nie wymaga to tak ogromnego wysi┼éku, nie wymaga ┼╝adnych specjalnych umiej─Ötno┼Ťci. Wymaga przede wszystkim tego by oszcz─Ödza─ç, inwestowa─ç i pozwoli─ç pracowa─ç procentowi sk┼éadanemu.

Je┼Ťli zainwestujesz 10 tysi─Öcy dolar├│w w dziecko, kt├│re w┼éa┼Ťnie si─Ö urodzi┼éo i umie┼Ťcisz je w globalnym rynku akcji, kt├│ry dla prostoty oblicze┼ä zapewnia 10% rocznie, do czasu przej┼Ťcia na emerytur─Ö, gdy ma ono pi─Ö─çdziesi─ůt lat, dziesi─Ö─ç tysi─Öcy dolar├│w stanie milionem dolar├│w. I to jest niesamowite.

Wszystko zrealizowane w prosty spos├│b, bez analizowania raport├│w sp├│┼éek, pr├│b pobijania rynku. Zak┼éadasz tylko, ┼╝e kapitalizm dzia┼éa, ┼╝e jako wsp├│┼éw┼éa┼Ťciciel biznes├│w zarabiasz na tym, i to wszystko.

Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi nie chce tak jednak post─Öpowa─ç. Nie chc─ů dzia┼éa─ç przez dziesi─Öciolecia, nie chc─ů nic odk┼éada─ç, chc─ů nimi handlowa─ç kr├│tkoterminowo. Chc─ů te┼╝ ┼╝y─ç ponad stan, chc─ů zaszale─ç, chc─ů wydawa─ç pieni─ůdze jak kto┼Ť bardzo bogaty.

M├│j przyjaciel, Morgan Housel, m├│wi: ÔÇ×Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi chce by─ç milionerami, poniewa┼╝ chc─ů wydawa─ç miliony dolar├│w. Chc─ů wakacji na riwierze, chc─ů pi─ç szampana, chc─ů dosta─ç najlepsze miejsce na meczu pi┼ékarskim, co jest dok┼éadnie odwrotno┼Ťci─ů tego, co trzeba robi─ç, aby zosta─ç milionerem, kt├│ry oszcz─Ödza i inwestujeÔÇŁ.

Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi chce by─ç milionerami, poniewa┼╝ chc─ů wydawa─ç miliony dolar├│w. Chc─ů wakacji na riwierze, chc─ů pi─ç szampana, chc─ů dosta─ç najlepsze miejsce na meczu pi┼ékarskim, co jest dok┼éadnie odwrotno┼Ťci─ů tego, co trzeba robi─ç, aby zosta─ç milionerem, kt├│ry oszcz─Ödza i inwestuje

Ka┼╝dy mo┼╝e to zrobi─ç, od kupca po kierowc─Ö ci─Ö┼╝ar├│wki. Nikt nie wymaga od Ciebie by─ç kolejnym Jay-Z ani Beyonc├ę. Wszystko, co musisz zrobi─ç, to po prostu zaoszcz─Ödzi─ç, zainwestowa─ç i mie─ç wystarczaj─ůco du┼╝o czasu.

Czy mo┼╝esz by─ç skutecznym inwestorem kr├│tkoterminowym? Tak, ale jest to o wiele trudniejsze. Bo nie tylko musisz mie─ç racj─Ö, ale i musisz swoje decyzje podj─ů─ç w odpowiednim czasie.

A co z aktywnym inwestowaniem versus podej┼Ťciem pasywnym? Wielu inwestor├│w dochodzi cz─Östo do wniosku, ┼╝e s─ů zdarzenia, kt├│rych nie mo┼╝na przewidzie─ç, a zatem nie pozostaje nic innego, jak tylko kupi─ç inwestycj─Ö i odczeka─ç wszelkie burzliwe chwile, jak na przyk┼éad t─ů teraz, bez pr├│by aktywnego zarz─ůdzania portfelem.

Czy uwa┼╝asz, ┼╝e istnieje miejsce dla obu tych podej┼Ť─ç? Pojawia si─Ö te┼╝ pytanie: gdzie przebiega granica pomi─Ödzy pasywnym i aktywnym inwestowaniem? Kupno nawet prostego indeksu wa┼╝onego kapitalizacj─ů sp├│┼éek oznacza, ┼╝e sk┼éad portfela ulega ci─ůg┼éym zmianom: jedne sp├│┼éki wchodz─ů do indeksu, inne go opuszczaj─ů, a jeszcze inne mocno zmieniaj─ů wag─Ö w indeksie. Jak to wszystko widzisz?

Wed┼éug mnie jedynym prawdziwym pasywnym portfelem jest ten oparty o indeks wa┼╝ony kapitalizacj─ů, o kt├│rym ju┼╝ rozmawiali┼Ťmy wcze┼Ťniej. Cho─ç wiem, ┼╝e prawdopodobnie niewielu ze mn─ů si─Ö w tym zgodzi. Ka┼╝de odchylenie od tego jest moim zdaniem form─ů aktywnego inwestowania.

Problem polega na tym, ┼╝e w 2020 roku wyra┼╝enia „aktywne/pasywne inwestowanie” jest ca┼ékowicie ┼║le interpretowane. Na przyk┼éad, dajmy na to, ┼╝e masz pasywny indeks zbudowany ze sp├│┼éek w kt├│rych dyrektorzy generalni jedz─ů hamburgery, cheeseburgery lub vege-burgery. Inwestowanie w taki indeks dajmy na to kosztuje 3% rocznie. Czy jest to ca┼ékowicie niem─ůdre, g┼éupie podej┼Ťcie, kt├│re jest drogie i nie zadzia┼éa? ÔÇô absolutnie. Ale to w┼éa┼Ťnie pasywny indeks.

Z drugiej strony powiedzmy, ┼╝e mamy aktywny fundusz, kt├│ry jest bardzo dobrze zarz─ůdzany przy bardzo niskich kosztach ÔÇô tylko 0.3% rocznie. Jedyny prawdziwy pasywny indeksy to portfel rynku globalnego, wszystko inne jest, mniej lub bardziej, form─ů aktywnego inwestowania.

Dla mnie o wiele wa┼╝niejsze pytanie brzmi: czy inwestycja jest zarz─ůdzana w spos├│b uznaniowy, czy w oparciu zbi├│r jednoznacznych regu┼é, systemowo?

Uznaniowo┼Ť─ç jest trudna ÔÇô stawiasz pieni─ůdze na mened┼╝era zarz─ůdzaj─ůcego portfelem, kt├│ry posiada w Twoim przekonaniu specjalne zdolno┼Ťci supermana. Je┼Ťli chodzi o podej┼Ťcie kwantytatywne to jest pro┼Ťciej bo mo┼╝esz zobaczy─ç jakie s─ů regu┼éy inwestowania, jak wygl─ůda proces decyzyjny ÔÇô wszystko jest klarowne.

Je┼Ťli masz portfel zarz─ůdzany uznaniowo przez menad┼╝era, ludzie nie bior─ů pod uwag─Ö ryzyka czynnika ludzkiego. Taki menad┼╝er mo┼╝e nagle znale┼║─ç si─Ö w nowej sytuacji ┼╝yciowej, jak na przyk┼éad rozw├│d, mo┼╝e zachorowa─ç, mo┼╝e chcie─ç spr├│bowa─ç innego ┼╝ycia itd. Wszystko to nie bez wp┼éywu na decyzje inwestycyjne, jakie ten menad┼╝er b─Ödzie podejmowa┼é.

Je┼Ťli masz portfel zarz─ůdzany uznaniowo przez menad┼╝era, ludzie nie bior─ů pod uwag─Ö ryzyka czynnika ludzkiego.

Wi─Öc zdecydowanie preferuj─Ö podej┼Ťcie oparte na twardych liczbach, kwantytatywne, ale je┼Ťli jeste┼Ť osob─ů kt├│ra woli podej┼Ťcie uznaniowe, niech ci─Ö B├│g b┼éogos┼éawi. Tak te┼╝ mo┼╝na, tylko jest to trudniejsze.

A tak przy okazji, co s─ůdzisz o hipotezie rynku efektywnego?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e og├│lnie rynki s─ů przez wi─Ökszo┼Ť─ç czasu efektywne. Wiesz, my┼Ťl─Ö, ┼╝e ludzie nie s─ů g┼éupi, wi─Öc je┼Ťli na drodze le┼╝─ů pieni─ůdze, to ch─Ötnie po nie si─Ögaj─ů, je┼Ťli maj─ů przewag─Ö inwestycyjn─ů, kt├│ra im to umo┼╝liwia. Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi woli by─ç bogata ni┼╝ biedna, to naturalne.

Natomiast z powodu r├│┼╝nych strukturalnych i behawioralnych czynnik├│w, rynki bywaj─ů nieefektywne. Cho─ç nale┼╝y doda─ç, ┼╝e wykorzystanie tego w praktyce jest ci─Ö┼╝kie.

Z powodu r├│┼╝nych strukturalnych i behawioralnych czynnik├│w, rynki bywaj─ů nieefektywne. Cho─ç nale┼╝y doda─ç, ┼╝e wykorzystanie tego w praktyce jest ci─Ö┼╝kie.

Przyk┼éadowo inwestowanie w tanie kraje jest trudne, poniewa┼╝ ich akcje ju┼╝ du┼╝o spad┼éy w ostatnich latach, atmosfera tam panuj─ůca mo┼╝e by─ç przyt┼éaczaj─ůca. Wyobra┼║my sobie inwestowanie w takie kraje jak Turcja, Rosja czy Brazylia ÔÇô ci─Ö┼╝ko mo┼╝e by─ç si─Ö prze┼éama─ç wielu inwestorom. A z punktu widzenia zarz─ůdzaj─ůcego funduszem dodatkowo dochodzi ryzyko kariery ÔÇô je┼Ťli si─Ö myli, mo┼╝e straci─ç posad─Ö.

Je┼Ťli dysponujesz dobrymi modelami, masz dost─Öp do wiarygodnych danych, mo┼╝esz oczywi┼Ťcie pr├│bowa─ç szuka─ç tam swoich przewag. Tylko nie licz na to, ┼╝e b─Ödzie to spacerek ÔÇô inwestowanie jest ci─Ö┼╝kie.

ETF w praktyce, czyli prosta strategia dla globalnego rynku akcji i obligacji

Inwestowanie mo┼╝e by─ç nie tylko proste, ale nie musi zabiera─ç te┼╝ masy czasu. Przedstawiam prost─ů strategi─Ö, kt├│ra za ostatnie 70 lat zarabia┼éa przeci─Ötnie 15% rocznie.

Czytaj dalej Ôćĺ

Co s─ůdzisz o popularnym ostatnio coraz bardziej ruchu ESG (Environmental ÔÇô ┼Ťrodowisko, Social ÔÇô spo┼éecze┼ästwo, Governance ÔÇô ┼éad korporacyjny)? Staje si─Ö on coraz bardziej powszechnie wykorzystywany r├│wnie┼╝ od strony czysto marketingowej, przyk┼éadowo w bran┼╝y ETF.

Znam nawet przypadki os├│b, kt├│re kompletnie nie znaj─ů si─Ö na inwestowaniu, ale wybieraj─ůc do portfela fundusz inwestycyjny z my┼Ťl─ů o emeryturze, kieruj─ů si─Ö w stron─Ö tych, kt├│re spe┼éniaj─ů miary definiowane przez ESG.

Dla mnie jako quanta, jest to filtr, kt├│ry po na┼éo┼╝eniu na rynek po prostu ogranicza spektrum moich inwestycji. Przyk┼éadowo, je┼Ťli mia┼ée┼Ť do wyboru pul─Ö 10 000 sp├│┼éek, w kt├│re mog┼ée┼Ť inwestowa─ç, nagle zostaje ona ograniczona do rozmiaru 5 000 sp├│┼éek. W efekcie inwestowanie jest trudniejsze, poniewa┼╝ mam mniejszy wyb├│r.

Dobrym przyk┼éadem jest tu przemys┼é tytoniowy, kt├│ry historycznie by┼é jedn─ů z najlepszych inwestycji. Pewnie dzia┼éalno┼Ť─ç tej bran┼╝y zabi┼éa wi─Öcej ludzi ni┼╝ wszystkie inne bran┼╝e razem wzi─Öte. Dorasta┼éem przy dziadku, kt├│ry pracowa┼é w firmie R. J. Reynolds, kt├│ra z pewno┼Ťci─ů nie przesz┼éaby filtr├│w definiowanych przez ESG.

Wyzwanie polega na tym, czy ludzie chc─ů ca┼ékowicie korzysta─ç z ESG. Uwa┼╝am, ┼╝e fundusze inwestycyjne nie s─ů tu najlepszym rozwi─ůzaniem. Lepiej my┼Ťl─Ö jest samemu dokona─ç selekcji przy pomocy zaufanego doradcy.

Zauwa┼╝, ┼╝e ┼Ťwiat jest troch─Ö bardziej skomplikowany, ni┼╝ my┼Ťli wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi. Na przyk┼éad sp├│┼éka Facebook przechodzi wszystkie filtry ESG. To mo┼╝e by─ç dla niekt├│rych os├│b dyskusyjne, bo kto┼Ť mo┼╝e powiedzie─ç, ┼╝e Facebook wyrz─ůdzi┼é wi─Öcej szkody ┼Ťwiatu, ni┼╝ dowolna inna firma. Nie jest to ┼éatwe, nie b─Öd─Ö tu s─Ödzi─ů.

Wiele firm dzia┼éaj─ůcych w bran┼╝y paliwowej wydaje prawdopodobnie wi─Öcej dolar├│w na badania czystych ┼║r├│de┼é energii ni┼╝ ktokolwiek inny na ┼Ťwiecie. A wi─Öc inwestuj─ůc w niekt├│re stare firmy, przyk┼éadowo Exxon, by─ç mo┼╝e teraz musia┼éby┼Ť z nich zrezygnowa─ç, bo nie przesz┼éyby przez filtry ESG. Czy to jest OK? ÔÇô nie wiem. To jest bardzo skomplikowane.

Czy mam co┼Ť przeciwko ESG? ÔÇô absolutnie nie. R├│b to, co dyktuje Ci serce. Inwestuj w firmy, kt├│re w Twoim odczuciu zmieniaj─ů ┼Ťwiat na lepszy, na ┼Ťwiat na jakim Ci zale┼╝y. Dla mnie to jest trudno, poniewa┼╝ jestem inwestorem opieraj─ůcym si─Ö na twardych liczbach, a ESG znaczy r├│┼╝ne rzeczy dla r├│┼╝nych os├│b.

Jaka by┼éaby twoja porada inwestycyjna dla kogo┼Ť, komu pozosta┼éy, powiedzmy, dekady do emerytury.

To jest proste akurat ÔÇô najpierw pos┼éuchaj mojego podcastu. ­čÖé

Ale jest ponad 200 odcink├│w!

I dobrze ÔÇô masz jeszcze du┼╝o czasu do emerytury. Porady jakie mam s─ů w rzeczywisto┼Ťci bardzo proste.

Po pierwsze, zacznij ju┼╝ teraz, dzisiaj. Zacznij inwestowa─ç pieni─ůdze. Je┼Ťli pope┼éniasz b┼é─Ödy, gdy jeste┼Ť m┼éody, to nie ma wielkiego problemu, bo nie masz du┼╝o pieni─Ödzy. Takie do┼Ťwiadczenia hartuj─ů, ucz─ů i mog─ů by─ç pomocne w przysz┼éo┼Ťci w okre┼Ťleniu na przyk┼éad realnych oczekiwa┼ä.

Po drugie, nale┼╝y przyj─ů─ç naprawd─Ö d┼éugoterminowe podej┼Ťcie do inwestowania. My┼Ťl─Ö, ┼╝e dobr─ů rad─ů jest portfel okre┼Ťlany powszechnie jako ÔÇ×coffee canÔÇŁ (puszka kawy), w kt├│rym dokonujesz inwestycji z za┼éo┼╝eniem, ┼╝e jeste┼Ť z ni─ů na zawsze, ┼╝e nie mo┼╝esz jej sprzeda─ç. To ca┼ékiem fajny i prosty pomys┼é. Po prostu m├│wisz ÔÇ×chc─Ö kupi─ç akcje DisneyaÔÇŁ, inwestujesz je w portfelu coffee can i zapominasz o nich. Nast─Öpnie sprawdzasz co z nimi za 30 lat.

Po trzecie: powiniene┼Ť spisa─ç sw├│j plan inwestycyjny. Nie musi on by─ç wyryty w kamieniu, mo┼╝e ulec modyfikacjom w przysz┼éo┼Ťci. Dobrze jest te┼╝ prowadzi─ç dziennik w kt├│rym spisujemy sw├│j proces my┼Ťlowy, proces decyzyjny. Dlaczego kupi┼ébym to, dlaczego sprzeda┼ébym tamto. Jakie decyzje sta┼éy za transakcjami kupna i sprzeda┼╝y. Czy sprzeda┼╝ by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů pierwotnego planu, a mo┼╝e wynikiem emocjonalnej reakcji na ruchy rynku?

Emocje s─ů kluczowe. Wszystkie te historie opisywane w mediach, ┼╝e je┼Ťli zainwestowa┼éby┼Ť 10 000 dolar├│w w sp├│┼ék─Ö Warrena Buffetta w latach 60. XX wieku, w Berkshire Hathaway, teraz by┼éyby one warte 20 milion├│w dolar├│w. Tyle, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi nie by┼éaby w stanie przej┼Ť─ç przez okresy spadk├│w, kt├│re przekracza┼éy 50%. A to i tak piku┼Ť ÔÇô Amazon, zapomnij o nim ÔÇô spadki jakie mia┼éy tam miejsce przekracza┼éy 95%!

Tylko Jeff m├│g┼é sobie z tym poradzi─ç. ­čÖé

Tak, tylko Jeff. ­čÖé Wiesz, to firma warta bilion dolar├│w, ale to tak nie wygl─ůda┼éo zawsze.

Zatem po prostu zacznij, to jest najwa┼╝niejsza decyzja jak─ů powinni podj─ů─ç m┼éodzi ludzie. W ubieg┼éym roku wyg┼éosi┼éem przem├│wienie w Irlandii do takich os├│b, gdzie wspomina┼éem o tym w┼éa┼Ťnie. M├│wi┼éem im, ┼╝e za chwil─Ö pewnie pojad─ů gdzie┼Ť na wakacje, mo┼╝e na Ibiz─Ö, b─Öd─ů si─Ö super bawi─ç, ┼╝e b─Ödzie to kosztowa┼éo mo┼╝e 2 000 euro. Wi─Ökszo┼Ť─ç dwudziestolatk├│w nie posiada empatii takiej, jak siedemdziesi─Öciolatkowie. Nie chc─ů my┼Ťle─ç o sobie jako o starych i pomarszczonych ludziach za kilkadziesi─ůt lat.

Ale mo┼╝na stara─ç si─Ö im wp┼éyn─ů─ç na wyobra┼║ni─Ö, ┼╝e je┼╝eli po prostu zainwestujesz 2 tysi─ůce euro teraz zamiast wydawa─ç je na wycieczk─Ö do Bawarii czy gdziekolwiek, to b─Öd─ů one warte 200 000 euro, zanim sko┼äczysz 70 lat. Oczywi┼Ťcie mo┼╝esz stwierdzi─ç, ┼╝e wycieczka na Ibiz─Ö by┼éa lepsz─ů inwestycj─ů ÔÇô ja tego nie wiem, to Twoje ┼╝ycie.

Ale warto zrozumie─ç, ┼╝e czas w oszcz─Ödzaniu i inwestowaniu dzia┼éa na nasz─ů korzy┼Ť─ç, wi─Öc ta decyzja powinna by─ç podj─Öta tak szybko jak tylko si─Ö da.

Jest jeszcze co┼Ť, co chcia┼éby┼Ť doda─ç, zanim zako┼äczymy dzisiejszy wywiad, co┼Ť o co mo┼╝e nie zapyta┼éem, a chcia┼ée┼Ť o tym powiedzie─ç?

Ju┼╝ trac─Ö m├│j g┼éos. ­čÖé

Przepraszam. ­čÖé

Nie ma problemu. My┼Ťl─Ö, ┼╝e najwa┼╝niejsz─ů rzecz─ů dla nas ludzi i inwestor├│w jest zdobycie do┼Ťwiadczenia. Wiesz, my┼Ťl─Ö, ┼╝e rok 2020 to ┼Ťwietny materia┼é do nauki dla inwestor├│w ka┼╝dego rodzaju. Mo┼╝esz przekona─ç si─Ö, ┼╝e bywaj─ů dobre i trudne czasy.

Warto zacz─ů─ç uczy─ç si─Ö rzemios┼éa inwestycyjnego, zamiast stara─ç si─Ö i┼Ť─ç drog─ů na skr├│ty kr├│tkoterminow─ů spekulacj─ů, kt├│ra dla wi─Ökszo┼Ťci os├│b jest niew┼éa┼Ťciwym kierunkiem.

Warto zacz─ů─ç uczy─ç si─Ö rzemios┼éa inwestycyjnego, zamiast stara─ç si─Ö i┼Ť─ç drog─ů na skr├│ty kr├│tkoterminow─ů spekulacj─ů, kt├│ra dla wi─Ökszo┼Ťci os├│b jest niew┼éa┼Ťciwym kierunkiem.

Zadaj sobie trud poprawy swojej sytuacji ┼╝yciowej, budowania prawdziwego bogactwa, a nie zdawaj si─Ö na dryfowanie, decyzje innych ludzi, rz─ůd├│w. Pod─ů┼╝aj swoj─ů ┼Ťcie┼╝k─ů. Ciesz si─Ö ┼╝yciem.

Pami─Ötaj, ┼╝e pieni─ůdze s─ů tylko ┼Ťrodkiem, kt├│ry umo┼╝liwia lepsze prze┼╝ywanie wolno┼Ťci, co ka┼╝dy mo┼╝e interpretowa─ç w inny spos├│b. Mo┼╝e to by─ç ┼╝ycie na wsi, malowanie obraz├│w, mo┼╝e nowe studia, za┼éo┼╝enie fundacji, otwarcie nowej firmy, cokolwiek, co uwa┼╝asz za stosowne. Pieni─ůdze po prostu umo┼╝liwiaj─ů Ci realizowanie swoich pomys┼é├│w.

Dzi─Ökuj─Ö bardzo za dzisiejsz─ů rozmow─Ö. ┼╗ycz─Ö Ci wszystkiego najlepszego, zw┼éaszcza w tych nieco dziwnych czasach. Dzi─Ökuj─Ö Ci bardzo za Tw├│j czas.

Dzi─Ökuj─Ö, ┼╝e mnie zaprosi┼ée┼Ť i dzi─Ökuj─Ö wszystkim s┼éuchaczom. Odezwijcie si─Ö na dowolnym z medi├│w spo┼éeczno┼Ťciowych lub wy┼Ťlijcie do nas wiadomo┼Ť─ç email.

Dzi─Ökuj─Ö Ci bardzo.

Pozdrawiam, Trzymaj si─Ö, do widzenia.

  1. Jacek, z Twoimi podcastami na blogu jest jak u Hitchcocka, pierwszy był jak wybuch a w każdym kolejnym napięcie tylko rosło :-).
    Meb Faber ciekawie uzasadnia swoje opinie przeciwstawne do popularnych tez np. o inwestowaniu dywidendowym, sektorowym, itd.
    Mnie przekonał:-).
    Wykonujesz ┼Ťwietn─ů robot─Ö i parafrazuj─ůc znane powiedzenie – robisz bardzo wiele i szkoda ┼╝e to trafia do tak niewielu:-(
    Jak to powiedzia┼é Henry Ford: My┼Ťlenie to najci─Ö┼╝sza praca z mo┼╝liwych i pewnie dlatego tak niewielu j─ů podejmuje. https://pl.wikiquote.org/wiki/Henry_Ford
    Czekamy na nast─Öpne podcasty:-)
    Pozdrawiam

    • Hej Andrzej,

      Dzi─Öki za opini─Ö. Fajnie by by┼éo, aby to trafi┼éo do najszerszego grona odbiorc├│w. Ale przez to, ┼╝e to s─ů tego typu tre┼Ťci, dociera─ç b─Öd─ů one do w─ůskiej grupy. Dlatego mi┼éo mi Ci─Ö go┼Ťci─ç w tym ekskluzywnym gronie ludzi my┼Ťl─ůcych. ­čÖé

      Kolejny wywiad te┼╝ b─Ödzie bomb─ů atomow─ů. Z innego nieco bieguna, ale tego w Polsce jeszcze nie grali ÔÇô gwarantuj─Ö.

      Pozdrawiam,
      Jacek

    • Te┼╝ nie rozumiem tego powszechnego zachwytu nad inwestowaniem dywidendowym. Gdyby generalnie taki spos├│b inwestowania mia┼é przewage nad innymi sposobami, to wszyscy chcieliby inwestowa─ç dywidendowo, w wyniku czego wyceny sp├│┼éek dywidendowych sta┼éyby si─Ö nieatrakcyjne i inwestowanie dywidendowe przestaloby si─Ö op┼éaca─ç. Wtedy inwestorzy pozbywaliby si─Ö akcji sp├│┼éek dywidendowych, w wyniku czego ich wyceny sta┼éyby si─Ö atrakcyjne… itd. Twierdzi─ç zatem, ┼╝e generalnie najlepsze s─ů sp├│┼éki dywidendowe, to jak twierdzi─ç ┼╝e najlepsze s─ů zawsze nieruchomo┼Ťci. Slogany, kt├│re nie maj─ů (bo nie mog─ů mie─ç!) pokrycia w rzeczywistosci.

      • Hej Piotrek,

        Wrzuc─Ö swoje 2 grosze. ­čÖé

        Skupianie si─Ö tylko na samych dywidendach nie jest idealnym filtrem doboru sp├│┼éek (to fakt). Same dywidendy mog─ů by─ç dla kogo┼Ť ciekawe, gdy faktycznie chce by─ç rentierem i ┼╝y─ç z wyp┼éacanej got├│wki.

        Je┼Ťli kto┼Ť czeka na dywidend─Ö po to, by j─ů reinwestowa─ç, to taka konstrukcja nie jest efektywna podatkowo (chyba, ┼╝e kto┼Ť inwestuje np. w ramach konta, gdzie podatku nie ma) i kosztowo (spready i prowizje maklerskie p┼éacone przy reinwestycji).

        To powiedziawszy na koniec dnia najwa┼╝niejsze jest to, czy kto┼Ť inwestuje i robi to konsekwentnie. Bo nawet je┼Ťli wiemy, ┼╝e mo┼╝na inwestowa─ç lepiej, ale mimo wszystko wybieramy mniej efektywn─ů (np. podatkowo) strategi─Ö, bo jest bliska naszemu sercu, to wci─ů┼╝ warto to robi─ç. ­čÖé

        To jak z pasywnym inwestowaniem w indeks. Jack Bogle m├│wi┼é wprost, ┼╝e na pewno s─ů lepsze strategie, ale jeszcze wi─Öcej jest gorszych.

        Pozdrawiam,
        Jacek

        • Generalnie si─Ö zgadzam z tym, co piszesz, jednak z jednym wyj─ůtkiem. Tak┼╝e dla rentiera dywidendy nie powinny by─ç rozstrzygajace, przecie┼╝ zawsze mo┼╝e raz w roku, np przy okazji rebalancingu, sprzedac cze┼Ť─ç portfela i tyle… Akcje to nie nieruchomo┼Ťci.

          • Hej Piotrku,

            Inwestowanie dywidendowe ma jeden super aspekt: z tego czy innego powodu zach─Öca wiele os├│b do inwestowania w og├│le. W USA jest to wr─Öcz tradycja ÔÇô nieco m├│wi┼é o tym Paul Novell ÔÇô przez lata r├│wnie┼╝ inwestor w sp├│┼éki dywidendowe (a┼╝ zdradzi┼é t─Ö ide─Ö z inwestowaniem quant).

            Temat elektryzuje wielu inwestor├│w. Meb Faber nazwa┼é inwestowanie dywidendowe ┼Ťwi─Öt─ů krow─ů, bo narazi┼é si─Ö na krytyk─Ö wielu zwolennik├│w takiego podej┼Ťcia. Ben Felix r├│wnie┼╝ dosta┼é ┼éomot po nagraniu materia┼éu o inwestowaniu dywidendowym w kt├│rym wyrazi┼é si─Ö, ┼╝e to bardziej fetysz.

            Mnie te┼╝ nie poci─ůga strategia dywidendowego inwestowania, bo to troch─Ö jak z ESG: nak┼éadamy filtr, odrzucaj─ůcy wiele warto┼Ťciowych sp├│┼éek, tylko dlatego, ┼╝e sp├│┼éka nie p┼éaci dywidendy. Ale nie mam problemu z tym, ┼╝e inwestuj─ů w ten spos├│b inni ludzie. Powtarzam si─Ö, ale grunt to robi─ç to, co jest w zgodzie z nami. ­čÖé

            Pozdrawiam serdecznie,
            Jacek

          • Pewnie masz racj─Ö. To chyba tak samo, jak z zaleceniami wielu bloger├│w dot. oszcz─Ödzania, aby od razu po wyp┼éacie cze┼Ť─ç odk┼éada─ç na inne konto z utrudnionym dost─Öpem. Nigdy tego nie rozumialem (poza oczywi┼Ťcie kwestia odsetek na KO, ale tu nie o to chodzi, tylko o twierdzenia, ┼╝e jak si─Ö od razu nie odlozy to na koniec miesi─ůca nic nie zostanie), zawsze kojarzy┼éo mi si─Ö to z oczekiwaniem, ┼╝e herbata b─Ödzie slodsza od samego mieszania, uwa┼╝a┼éem, ┼╝e to, na jakim rachunku s─ů pieniadze to kwestia wy┼é─ůcznie techniczna (poza kwestia odsetek). Ale w sumie, je┼╝eli to ma komu┼Ť pomoc w oszcz─Ödzaniu, to czemu nie… Ôś║
            R├│wnie┼╝ pozdrawiam.

  2. Witaj Jacku,
    Dzi─Ökuj─Ö za t┼éumaczenie i wywiad. Du┼╝o ju┼╝ dowiedzia┼éem si─Ö z Twojego bloga.Robisz kawa┼é dobrej roboty! Aczkolwiek przyznam, ┼╝e z tego wywiadu jako┼Ť nie przychodz─ů mi konkluzje jak stworzy─ç sw├│j portfel inwestycyjny. B─Öd─Ö wdzi─Öczny za jakie┼Ť sugestie. Pozdrawiam serdecznie!

    • Wielkie dzi─Öki Marcin za dobre s┼éowo ÔÇô doceniam!

      Prosz─Ö o nieco cierpliwo┼Ťci ÔÇô za 2-3 tygodnie udost─Öpni─Ö oprogramowanie, kt├│re w praktyce poka┼╝e o co chodzi, bardzo kompleksowo. My┼Ťl─Ö, ┼╝e to pozwoli Ci zrobi─ç krok do przodu. A na rozgrzewk─Ö proponuj─Ö ten artyku┼é, je┼Ťli nie czyta┼ée┼Ť. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

        • Oprogramowanie!? Super!
          No to czekam z niecierpi─Ötliwo┼Ťci─ů! ­čśÇ

          • To nie b─Ödzie wrzutka typu ÔÇ×masz tu program, inwestuj jak Ci m├│wi, b─Ödziesz bogatyÔÇŁ. ­čÖé

            Ale g┼é─Öboko wierz─Ö, ┼╝e takie oprogramowanie pozwoli na ┼éatwiejsze przej┼Ťcie ze ┼Ťwiata teorii do praktyki. Co┼Ť jak z ─çwiczeniami/laboratoriami na studiach, gdzie studenci staraj─ů si─Ö aplikowa─ç w praktyce wiedz─Ö z wyk┼éad├│w.

            Stay tuned! ­čÖé

  3. A ja dziękuję Jacku za wywiad i zapewne włożenie wiele trudu w przygotowaniu transkrypcji.

    Lubi─Ö podcasty, ale czytanie jest jeszcze lepsze bo mog─ů to robi─ç w swoim tempie i pomy┼Ťle─ç.

    • Hej Artur,

      Racja, ja czasami jak jad─Ö samochodem, to podcastu godzinnego s┼éucham dwie godziny, bo powtarzam pewne fragmenty nawet kilka razy. Mam te┼╝ notatnik (prosty notes), ┼╝eby p├│┼║niej na spokojnie przy komputerze m├│c wr├│ci─ç do pewnych fragment├│w. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • Jacku,

        W mojej opinii zdecydowanie wybijasz si─Ö merytorycznoscia w swoich materia┼éach dot. inwestowania. Dla mnie tym razem by┼é to materia┼é bez ┼éatwych wskaz├│wek, ale trzymaj─ůcy si─Ö wskazywanej przez Ciebie ┼Ťcie┼╝ki.
        Po raz kolejny dzi─Ökuj─Ö za odcinek i bardzo mocno kibicuje Twojej propozycji oprogramowania.
        W mysl promowanej przez Ciebie przemyslanej strategii dlugoterminowej – zycze Tobie to na tyle udanej majowki – ze prze┼éo┼╝y to termin udost─Öpnienia nam oprogramowania o ten tydzie┼ä/dwa – ale globalnie zarowno Tobie jak i nam wyjdzie to de facto na dobre ­čÖé

        • Hej Marcin,

          Wielkie dzi─Öki za opini─Ö ÔÇô to motywuje do pracy.

          Meb jest ┼Ťwietnym m├│wc─ů, umie atrakcyjnie t┼éumaczy─ç w sumie ma┼éo atrakcyjny dla wi─Ökszo┼Ťci tematy.

          Oprogramowanie „robi si─Ö” i pierwsza po┼éowa maja jest nadal na celowniku. Ale oczywi┼Ťcie to tylko pierwsza wersja, a najbli┼╝sze miesi─ůce to rozbudowa i poszerzenie funkcjonalno┼Ťci. B─Ödzie ciekawie my┼Ťl─Ö dla nas wszystkich. ­čÖé

          Odno┼Ťnie kr├│tkoterminowej strategii ÔÇô docelowo planuj─Ö te┼╝ zaproponowa─ç kilka przyk┼éad├│w kr├│tkoterminowych rozwi─ůza┼ä.

          Stay tuned! ­čÖé

          Pozdrawiam,
          Jacek

        • Jak pan ocenia poprawno┼Ť─ç swojej proponowanej strategii inwestycyjnej w ┼Ťwietle tego co dzieje si─Ö obecnie na rynku? Czy widzia┼éby Pan elementy , mechanizmy, kt├│re mo┼╝naby skorygowa─ç, poprawi─ç ?

          • Hej Darek,

            Rozumiem, ┼╝e masz na my┼Ťli GEM, tak?

            Nie widz─Ö przes┼éanek, ┼╝eby zmienia─ç cokolwiek tylko w odpowiedzi na bie┼╝─ůc─ů sytuacj─Ö. Uwa┼╝am takie pr├│by wr─Öcz za b┼é─ůd. Najwi─Ökszym wyzwaniem w inwestowaniu jest dyscyplina. ­čÖé

            Poza tym warto obstawia─ç wiele koni w wy┼Ťcigu (wiele strategii).

            Pozdrawiam,
            Jacek

  4. Jacku, jak zwykle zrobi┼ée┼Ť kawa┼é dobrej roboty. Serdecznie Ci dzi─Ökuj─Ö za przet┼éumaczenie wywiadu na j─Özyk polski. To na pewno wymaga┼éo od Ciebie wiele pracy i wysi┼éku, wi─Öc chc─Ö Ci za to podzi─Ökowa─ç. To podstawa dla mnie, ┼╝ebym m├│g┼é dobrze zrozumie─ç i skorzysta─ç z unikatowej wiedzy, jak─ů podajesz Polakom na tym blogu.
    Od d┼éu┼╝szego czasu ┼Ťledz─Ö twoj─ů tw├│rczo┼Ť─ç, a ostatnio nawet gruntownie przejrza┼éem wszystkie artyku┼éy/podcasty wstecz i ┼╝a┼éuj─Ö, ┼╝e z niekt├│rych nie skorzystam, bo s─ů tylko po angielsku. Czy mo┼╝na liczy─ç na przet┼éumaczenie ich kiedy┼Ť? Oczywi┼Ťcie nie mam zamiaru wywiera─ç tu presji itp. Bardzo ceni─Ö tw├│j nak┼éad si┼é i pracy, na kt├│ry zdobywasz si─Ö tu bezinteresownie.

    A ze szczeg├│lnym napi─Öciem czekam na debiut twojego oprogramowania pomagaj─ůcego w tworzeniu nowych strategii. Widz─ůc poziom tego bloga – to b─Ödzie na pewno co┼Ť!! ­čÖé

    I’ll stay tuned ­čśë

    P.S. Na miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci propaguj─Ö twojego bloga w┼Ťr├│d znajomych zainteresowanych finansami. Bo widz─Ö tu du┼╝─ů warto┼Ť─ç, dzi─Öki kt├│rej otwieram oczy na to co s┼éuszne. Dzi─Öki za to ­čĹŹ

    • Julian, bardzo dzi─Ökuj─Ö za tak mi┼éy komentarz. I za propagowanie mojego bloga. ­čÖé Doceniam!!!

      Niestety z t┼éumaczeniami jest k┼éopot ÔÇô nawet zlecenie tego wymaga ode mnie ich redakcji p├│┼║niej ze wzgl─Ödu na specjalistyczny j─Özyk, co jest bardzo czasoch┼éonne. Mam sporo transkrypcji angielskich poprzednich wywiad├│w, gotowych do t┼éumaczenia, ale nie chc─Ö ju┼╝ obiecywa─ç kiedy one si─Ö pojawi─ů.

      Oprogramowanie, cho─ç pojawi si─Ö w wersji beta (za darmo), ma by─ç kompletnym produktem na tym etapie. Dlatego to wszystko te┼╝ si─Ö przeci─ůga w czasie. Wszystko bardzo dok┼éadnie opisz─Ö ju┼╝ dos┼éownie za 2-3 tygodnie. ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

  5. Dobry wywiad, cho─ç moim zdaniem niekt├│re tezy s─ů niebezpieczne, przyk┼éad:

    „Je┼Ťli zainwestujesz 10 tysi─Öcy dolar├│w w dziecko, kt├│re w┼éa┼Ťnie si─Ö urodzi┼éo i umie┼Ťcisz je w globalnym rynku akcji, kt├│ry dla prostoty oblicze┼ä zapewnia 10% rocznie, do czasu przej┼Ťcia na emerytur─Ö, gdy ma ono pi─Ö─çdziesi─ůt lat, dziesi─Ö─ç tysi─Öcy dolar├│w stanie milionem dolar├│w. I to jest niesamowite.”

    To powy┼╝ej razem z portfelem „coffee canÔÇŁ jest dla mnie b┼é─Ödnym i zbyt ryzykownym podej┼Ťciem lekkoducha, wr─Öcz naiwno┼Ťci─ů by┼éoby wierzy─ç ┼╝e przez nast─Öpne 50 lat b─Ödzie podobnie, dobrobyt i stabilno┼Ť─ç US mo┼╝e by─ç krucha i r─Öka na pulsie powinna by─ç zawsze.

    • Hej Pawe┼é,

      Do mnie podej┼Ťcie pasywne w og├│lno┼Ťci te┼╝ nie przemawia do ko┼äca (co nie znaczy, ┼╝e go nie uznaj─Ö). Tu jednak Meb wspomnia┼é o globalnym portfelu, nie tylko USA. Sam przyk┼éad jest przerysowany, bo tak naprawd─Ö realnie mo┼╝na oczekiwa─ç stopy zwrotu na poziomie 5% (po uwzgl─Ödnieniu inflacji). ­čÖé

      Ale chodzi te┼╝ o to, ┼╝eby w og├│le inwestowa─ç. W Polsce obecnie realne stopy procentowe s─ů ujemne ÔÇô oko┼éo -3%. Ludzie w du┼╝ej mierze nie s─ů nawet tego ┼Ťwiadomi.

      Pozdrawiam,
      Jacek

      PS. Kiedy┼Ť mo┼╝e o kulisach tego wywiadu co┼Ť powiem, bo to by┼éa komedia. Nagrywanie zdalnie daje si─Ö we znaki. ­čÖé

    • Dobre pytanie, ale nie do mnie. ­čÖé Z punktu widzenia firmy lepiej by┼éoby t─Ö kas─Ö zachowa─ç bo zwi─Öksza im AuM.

      Generalnie w USA wi─Ökszo┼Ť─ç ETF wyp┼éaca dywidend─Ö — by─ç mo┼╝e (spekuluj─Ö) takie s─ů oczekiwania klient├│w.

      Pozdrawiam ­čÖé

  6. Z wielk─ů ciekawo┼Ťci─ů wyczekuj─Ö ka┼╝dego nowego materia┼éu,
    duża dawka wiedzy, do której nie mogłabym dotrzeć gdyby nie systemtrader.pl.
    Bardzo dzi─Ökuj─Ö

    • Cze┼Ť─ç Danuta,

      A ja bardzo dzi─Ökuj─Ö za s┼éowa uznania ÔÇô to daje du┼╝o energii do dzia┼éania! ­čÖé

      Pozdrawiam,
      Jacek

Napisz sw├│j komentarz

Zaprojektuj sw├│j portfel inwestycyjny

ST to oprogramowanie, kt├│re w prosty spos├│b pozwoli Ci dobra─ç strategi─Ö inwestycyjn─ů, spe┼éniaj─ůc─ů Twoje potrzeby i wymagania.