Tomasz Prusek to absolutna legenda polskiego rynku kapita┼éowego. Znakomity publicysta ekonomiczny i dziennikarz z niemal 30 letnim sta┼╝em. Jest laureatem licznych nagr├│d i wyr├│┼╝nie┼ä dziennikarskich. Obecnie pe┼éni funkcj─Ö prezesa zarz─ůdu Fundacji Przyjazny Kraj, kt├│ra prowadzi m.in. badania i analizy ekonomiczne, wspieraj─ůc rozw├│j przedsi─Öbiorczo┼Ťci oraz projekty edukacyjne.

A na koniec wisienka na torcie: Tomasz Prusek okaza┼é si─Ö r├│wnie┼╝ znakomitym pisarzem, co udowodni┼é pisz─ůc dwie zapieraj─ůce dech w piersiach powie┼Ťci o kulisach rynku kapita┼éowego K.I.S.S.┬áoraz P.I.I.G.S.┬áTo one sprowokowa┼éy mnie do przeprowadzenia wywiadu o rynkach kapita┼éowych, ich ciemnych stronach i kryzysowych t┼éach.

UWAGA Przepraszam za nienajlepsz─ů jako┼Ť─ç nagrania. Je┼Ťli dla kogo┼Ť stanowi to du┼╝y problem, wywiad dost─Öpny jest r├│wnie┼╝ w wersji do czytania.

W tym odcinku

  • Kim jest Tomasz Prusek
  • Gie┼éda Papier├│w Warto┼Ťciowych w Warszawie: jej historia, tera┼║niejszo┼Ť─ç i przysz┼éo┼Ť─ç
    • Jak wybrn─ů─ç z obecnej stagnacji na GPW?
    • Czy rynek pozagie┼édowy Forex jest u szczytu swojej popularno┼Ťci?
    • Jak zaszczepi─ç po┼Ťr├│d obywateli kultur─Ö inwestowania na rynku kapita┼éowym?
  • Jak─ů rol─Ö pe┼éni gie┼éda papier├│w warto┼Ťciowych w nowoczesnym kraju?
  • Mroczna strona rynk├│w kapita┼éowych i ich kryzysowe t┼éa, czyli o czym s─ů powie┼Ťci K.I.S.S. oraz P.I.I.G.S.?
    • Co oznaczaj─ů akronimy K.I.S.S. oraz P.I.I.G.S.?
    • Jak bardzo fikcja literacka odbiega o realnego ┼Ťwiata?
    • Jak─ů rol─Ö spe┼éniaj─ů spekulanci w inwestycyjnym ekosystemie?
    • Czy inwestor indywidualny mo┼╝e z powodzeniem i bez kompleks├│w inwestowa─ç na rynku kapita┼éowym?
    • Czy wielkie pieni─ůdze zawsze b─Öd─ů tworzy─ç ┼Ťrodowisko dla oszustw finansowych?
    • Plany ekranizacji powie┼Ťci┬áK.I.S.S.┬áoraz┬áP.I.I.G.S.
  • Jak rysuje si─Ö przysz┼éo┼Ť─ç dla Polski?

S─ů noce, kiedy nie mog─Ö zasn─ů─ç my┼Ťl─ůc o tym, co spotka┼éo mnie przez ponad 20 lat pisania o gie┼édzie. Pozna┼éem sprawy, kt├│re mia┼éy zaskakuj─ůce inspiracje, nieoczekiwane zwroty akcji i fina┼éy, kt├│re teoretycznie nie powinny nigdy mie─ç miejsca.

Obserwowa┼éem dziesi─ůtki walnych zgromadze┼ä akcjonariuszy sp├│┼éek gie┼édowych, s┼éucha┼éem rozm├│w z lud┼║mi maj─ůcymi wp┼éywy na rynku, odby┼éem setki spotka┼ä z szefami sp├│┼éek, cz─Östo w cztery oczy, kiedy pozyskiwa┼éem wiedz─Ö insidera, niedost─Öpn─ů dla innych, daj─ůc─ů przewag─Ö, najcz─Ö┼Ťciej niemo┼╝liw─ů do wykorzystania w mediach.

To wszystko sprawia, ┼╝e patrz─ůc na oficjalne imprezy na gie┼édowym parkiecie, gdzie bohaterowie pozuj─ů pod dzwonem z ameryka┼äskim u┼Ťmiechem do zdj─Ö─ç w ci─ůgu ÔÇ×5 minut dla fotoreporter├│wÔÇŁ, zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e uczestnicz─Ö wtedy tak naprawd─Ö w przedstawieniu teatralnym, poprzedzonym walk─ů o ogromne pieni─ůdze i wp┼éywy, kt├│rej kulisy postronni nie powinni nigdy pozna─ç. Bo jak powiedzia┼é kiedy┼Ť jeden z moich rozm├│wc├│w: ÔÇ×Naprawd─Ö du┼╝e pieni─ůdze lubi─ů cisz─ÖÔÇŁ.

Od lat ros┼éa we mnie pokusa, aby przerwa─ç t─Ö cisz─Ö krzykiem, pokaza─ç jak wygl─ůda ciemna strona rynku, bezwzgl─Ödna gra interes├│w, kto trzyma w┼éadz─Ö na parkiecie, dlaczego intryguje, pomawia, niszczy, aby osi─ůgn─ů─ç cele. I co mo┼╝e spotka─ç tych, kt├│rzy si─Ö przeciwstawili, ale nie mieli wystarczaj─ůcej liczby szabel, nie docenili si┼éy uk┼éadu biznesowego, kt├│rego interesy naruszyli. Nie zawsze chodzi o pieni─ůdze, czasem o osobisty rewan┼╝, zemst─Ö, do kt├│rej biznes gie┼édowy jest tylko narz─Ödziem.

Dlatego napisa┼éem powie┼Ťci K.I.S.S. i P.I.I.G.S., kt├│re cho─ç z fikcyjn─ů fabu┼é─ů i bohaterami, nawi─ůzuj─ů do reali├│w ┼Ťrodowiska gie┼édowego.

Polecane materia┼éy (ksi─ů┼╝ki, linki)

  • Fundacja Przyjazny Kraj
  • K.I.S.S. — pierwsza cz─Ö┼Ť─ç historii Olgi Kirsch
  • P.I.I.G.S. — druga cz─Ö┼Ť─ç histroii Olgi Kirsch

Zaproszenie do dyskusji

Serdecznie zapraszam Ci─Ö do komentowania i zadawania pyta┼ä, bezpo┼Ťrednio na tej stronie poni┼╝ej, lub na mojej stronie na FacebookÔÇÖu lub moim profilu TwitterÔÇÖowym.

Alternatywnie mo┼╝esz zada─ç pytanie g┼éosowe, nagrywaj─ůc si─Ö na SpeakPipe. Pami─Ötaj tylko, ┼╝e masz 90 sekund na nagranie ­čÖé

Bardzo zale┼╝y mi na Twoim g┼éosie, za kt├│ry ju┼╝ teraz z g├│ry bardzo dzi─Ökuj─Ö ­čÖé

Ôťĺ TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Wst─Öp

JACEK: Dzie┼ä dobry, Tomaszu! Witam ci─Ö serdecznie w swoim podca┼Ťcie. Bardzo dzi─Ökuj─Ö za to, ┼╝e przyj─ů┼ée┼Ť zaproszenie, aby udzieli─ç wywiadu moim s┼éuchaczom. Chcia┼éem dzi┼Ť z tob─ů porozmawia─ç o rynkach kapita┼éowych, ale te┼╝ nieco o ich ciemnych stronach – o kryzysowych t┼éach rynk├│w kapita┼éowych. Pragn─Ö r├│wnie┼╝ pos┼éu┼╝y─ç si─Ö tutaj twoimi powie┼Ťciami, kt├│re napisa┼ée┼Ť i kt├│re s─ů dost─Öpne dla czytelnik├│w. Pierwsza ksi─ů┼╝ka to ÔÇ×K.I.S.S.ÔÇŁ, a druga – ÔÇ×P.I.I.G.S.ÔÇŁ, o kt├│rych te┼╝ b─Ödziemy mieli p├│┼║niej szans─Ö, jak mam nadziej─Ö, porozmawia─ç. Ale tak dla porz─ůdku, czy m├│g┼éby┼Ť si─Ö przedstawi─ç, zw┼éaszcza w kontek┼Ťcie twoich do┼Ťwiadcze┼ä zwi─ůzanych z rynkami kapita┼éowymi? Wiem, ┼╝e jeste┼Ť dost─Öpny ju┼╝ od niemal┼╝e trzech dekad w tej bran┼╝y, natomiast dla nieco m┼éodszego pokolenia przybli┼╝, prosz─Ö, w kilku s┼éowach swoj─ů osob─Ö.

TOMASZ: Dzie┼ä dobry pa┼ästwu, dzie┼ä dobry Jacku. Ciesz─Ö si─Ö bardzo, ┼╝e te trzy dekady do┼Ťwiadcze┼ä na rynku kapita┼éowym to jest, mo┼╝na powiedzie─ç, te┼╝ rodzaj kapita┼éu, kt├│ry si─Ö posiada i kt├│rym trzeba si─Ö dzieli─ç. Zawsze przy┼Ťwieca┼éa mi ta my┼Ťl. Zanim jednak zdoby┼éem ten kapita┼é, musia┼éem najpierw zainteresowa─ç si─Ö rynkiem oraz nauczy─ç si─Ö go. By┼éo to jednocze┼Ťnie ┼éatwe i trudne dla ÔÇô uwaga ÔÇô humanisty. Nie sko┼äczy┼éem ┼╝adnego kierunku ekonomicznego, nigdy nie studiowa┼éem nauk ┼Ťci┼Ťle ekonomicznych, nie uko┼äczy┼éem ┼╝adnych kurs├│w. Jestem natomiast dziennikarzem politologiem po Uniwersytecie Jagiello┼äskim.

Mia┼éem za┼Ť to niezwyk┼ée szcz─Ö┼Ťcie, i┼╝ kiedy rodzi┼é si─Ö w Polsce rynek kapita┼éowy, akurat rozpocz─ů┼éem studia. Mia┼éo to miejsce w roku 1990. Zada┼éem sobie wtedy jedno fundamentalne pytanie: czym si─Ö tak naprawd─Ö zaj─ů─ç?

Na pocz─ůtku tych wielkich polskich przemian moi koledzy chcieli trudni─ç si─Ö polityk─ů, za to ja postanowi┼éem zaj─ů─ç si─Ö gospodark─ů. Kiedy zastanawia┼éem si─Ö, w jakim kierunku mo┼╝na zadedykowa─ç moje zainteresowania, wpad┼éo mi do g┼éowy, ┼╝e istnieje bardzo du┼╝y rynek, kt├│rego w Polsce tak naprawd─Ö jeszcze nie ma. By┼é to rynek papier├│w warto┼Ťciowych. Pami─Ötajmy o tym, ┼╝e przez ponad 50 lat gie┼édy papier├│w warto┼Ťciowych w Polsce nie by┼éo, poniewa┼╝ sko┼äczy┼éa si─Ö wraz z wybuchem II wojny ┼Ťwiatowej. P├│┼║niej, w czasach PRL-u oraz komunizmu, rynek ten tak┼╝e nie istnia┼é. Poj─Öcia takie jak akcja czy obligacja by┼éy czym┼Ť, o czym uczyli si─Ö tylko studenci na studiach. Pomy┼Ťla┼éem jednak, ┼╝e skoro mamy by─ç normalnym krajem z normaln─ů gospodark─ů, to musimy mie─ç r├│wnie┼╝ normaln─ů gie┼éd─Ö. By┼é to rok ÔÇÖ90, kiedy gie┼éda jeszcze nie istnia┼éa.

Pomy┼Ťla┼éem, ┼╝e warto by┼éoby by─ç z rynkiem od samego pocz─ůtku, mo┼╝na by powiedzie─ç ÔÇô wychowa─ç si─Ö z nim.

Jest to niezwykle fascynuj─ůce i daje ogromn─ů satysfakcj─Ö. W ten spos├│b zwi─ůza┼éem si─Ö z rynkiem kapita┼éowym na pocz─ůtku lat ÔÇÖ90. Obserwowa┼éem wszystkie jego wzloty i upadki, rzeczy, z kt├│rych rynek mo┼╝e by─ç dumny, ale te┼╝ i takie, za kt├│re mo┼╝e si─Ö wstydzi─ç. Natomiast powiem jedno: te 30 lat na rynku kapita┼éowym to niesamowite do┼Ťwiadczenie i chcia┼ébym ┼╝yczy─ç wszystkim s┼éuchaczom, tak┼╝e i tym z m┼éodego pokolenia, aby im r├│wnie┼╝ dane by┼éo prze┼╝y─ç tak─ů przygod─Ö.

Warto jest wykonywa─ç prac─Ö, kt├│ra sprawia nam tak─ů przyjemno┼Ť─ç. W dzisiejszym ┼Ťwiecie to wielka rzecz.

Tomasz, od niemal 3 dekad jeste┼Ť obecny na rynku kapita┼éowym, ale g┼é├│wnie w roli dziennikarza. Z tego, co wiem, przez lata ┼Ťwiadomie rezygnowa┼ée┼Ť z inwestowania, aby w┼éa┼Ťnie nie popa┼Ť─ç w konflikt interes├│w. B─Öd─ůc dziennikarzem, mia┼ée┼Ť dost─Öp do poufnych informacji. Czy nadal ten stan rzeczy jest taki sam? Czy ┼Ťwiadomie nie inwestujesz na rynku kapita┼éowym, aby nie spotka─ç si─Ö z podejrzeniami, i┼╝ by─ç mo┼╝e wykorzystujesz jakie┼Ť informacje, kt├│re dla przeci─Ötnego inwestora s─ů po prostu niedost─Öpne?

Ten stan si─Ö utrzymuje. Nie inwestuj─Ö aktywnie na rynku kapita┼éowym. ┼Üledz─Ö ten rynek, natomiast moje motywacje, aby zrezygnowa─ç z aktywno┼Ťci na gie┼édzie, spowodowane by┼éy do┼Ťwiadczeniami, wed┼éug kt├│rych jako dziennikarz mog─Ö ┼éatwo popa┼Ť─ç w konflikt interes├│w. Zreszt─ů decyzja ta spotka┼éa si─Ö ze zdziwieniem moich koleg├│w oko┼éo 2 dekady temu.

Co jest kwintesencj─ů pracy dziennikarza? Zdobycie newsa, przekazanie informacji. Bardzo wiele z nich, b─Öd─ůcych kluczowymi dla rynku, jest jednocze┼Ťnie poufnych. Nigdy nie powinny ujrze─ç ┼Ťwiat┼éa dziennego przed oficjalnym komunikatem gie┼édowym sp├│┼éki. Dlatego uzna┼éem, ┼╝e pozostawanie w takim konflikcie interes├│w by┼éoby dla mnie niewskazane jako dla dziennikarza czy finansowego komentatora gie┼édowego. Mia┼éo to swoje pozytywne konsekwencje. Pozwala┼éo mi na bardzo trze┼║w─ů i spokojn─ů obserwacj─Ö ┼Ťwiata. Dodatkowo pracowa┼éem, nie musz─ůc martwi─ç si─Ö o popadni─Öcie w konflikt interes├│w, z kt├│rego potem cz─Östo trudno jest si─Ö wydosta─ç b─ůd┼║ wyj┼Ť─ç z twarz─ů.

Z drugiej za┼Ť strony trzeba przyzna─ç, ┼╝e ┼Ťwiadomie zrezygnowa┼éem z prawdopodobnie do┼Ť─ç du┼╝ych pieni─Ödzy. Mog┼éem zarobi─ç je na rynku w spos├│b w pe┼éni legalny poprzez podejmowanie decyzji inwestycyjnych, opartych na og├│lnie dost─Öpnych informacjach oraz na do┼Ťwiadczeniu i wiedzy zwi─ůzanej z rynkiem.

Na pocz─ůtku lat ÔÇÖ90 nast─ůpi┼é moment, kiedy testowa┼éem akcje. Zdecydowa┼éem si─Ö na to, poniewa┼╝ w├│wczas niemo┼╝liwym by┼éo pozna─ç ten rynek, pozostaj─ůc biernym. By┼éo to wi─Öc swoiste po┼é─ůczenie fascynacji rynkiem jako ca┼éo┼Ťci─ů oraz tym, co mo┼╝na na nim jako inwestor indywidualny zrobi─ç. Dodam tylko, ┼╝e

na pierwszej inwestycji giełdowej straciłem. Potem przeczytałem w bardzo poważnych amerykańskich podręcznikach, że jest to najlepsze, co może przytrafić się inwestorowi.

Ot├│┼╝ je┼╝eli straci na pierwszej sp├│┼éce, to nabiera pokory wobec rynku. Natomiast je┼Ťli zarobi, to prawdopodobie┼ästwo, ┼╝e poniesie go wiara w to, ┼╝e jest wszechmocny i za ka┼╝dym razem odniesie sukces inwestycyjny, doprowadzi go kiedy┼Ť do katastrofy. Zatem na samym pocz─ůtku mojego indywidualnego inwestowania, jeszcze zanim zacz─ů┼éem w og├│le pisa─ç o gie┼édzie, ponios┼éem strat─Ö, kt├│r─ů dzi┼Ť bardzo sobie ceni─Ö.

Czyli m├│wi─ůc kr├│tko, nie pad┼ée┼Ť ofiar─ů szcz─Ö┼Ťcia pocz─ůtkuj─ůcego. P├│┼║niej faktycznie mo┼╝e to rodzi─ç dobre owoce. Mianowicie cz─Östo tak to si─Ö zdarza, ┼╝e je┼Ťli kto┼Ť jest dzieckiem hossy, to p├│┼║niej musi przej┼Ť─ç trudniejszy moment.

Pami─Ötam taki moment, kiedy ko┼äczy┼éa si─Ö hossa, tu┼╝ przed upadkiem Lehman Brothers w 2008 roku. By┼éem na jednej z takich du┼╝ych imprez, organizowanych przez ┼Ťrodowisko rynku kapita┼éowego. Rozmawia┼éem tam z zarz─ůdzaj─ůcymi funduszami, z m┼éodymi lud┼║mi, kt├│rzy dopiero co weszli na rynek i mieli sta┼╝ mo┼╝e roku albo dw├│ch czy trzech lat. Zda┼éem sobie wtedy spraw─Ö, ┼╝e oni nigdy nie prze┼╝yli bessy. Tak naprawd─Ö ta hossa, kt├│ra w├│wczas trwa┼éa od 2003 roku, w pewien spos├│b zosta┼éa do┼Ť─ç brutalnie zako┼äczona na rynku polskim. Nie mogli┼Ťmy si─Ö z niej tak d┼éugo podnie┼Ť─ç dlatego, ┼╝e na rynek wesz┼éo ca┼ée pokolenie zarz─ůdzaj─ůcych analityk├│w, kt├│rzy nigdy nie stracili, bo w zasadzie nie by┼éo ku temu okazji. Rynek szed┼é tak mocno do przodu, ┼╝e mo┼╝na by┼éo tylko zarabia─ç, wi─Öc zarabialo, ale tym bardziej przebudzenie si─Ö w bessie by┼éo bardziej brutalne.

Za chwil─Ö wr├│cimy jeszcze do temat├│w gie┼édowych, natomiast chcia┼éem tak┼╝e dopyta─ç ci─Ö o Fundacj─Ö Przyjazny Kraj, kt├│rej jeste┼Ť prezesem zarz─ůdu. Czym si─Ö zajmujecie?

Fundacja Przyjazny Kraj jest powo┼éana przez osoby prywatne, zwi─ůzane w du┼╝ej mierze z rynkiem kapita┼éowym. Mamy trzy g┼é├│wne obszary zainteresowa┼ä, takie jak z natury rzeczy rynek kapita┼éowy. Na przyk┼éad bardzo du┼╝o ostatnio po┼Ťwi─Öcamy czasu i wysi┼éku programowi PPK (Pracownicze Plany Kapita┼éowe). Nast─Öpnie rynek pracy ÔÇô jest on absolutnie fascynuj─ůcy w Polsce w ostatnich latach. Ma tak┼╝e ogromne znaczenie dla polskich przedsi─Öbiorc├│w, a wspieranie przedsi─Öbiorczo┼Ťci jest jednym z cel├│w statutowych naszej fundacji. Trzecie pole zainteresowa┼ä to przemys┼é oraz energetyka. R├│wnie┼╝ jest to bardzo wa┼╝ny element gospodarki, maj─ůcy prze┼éo┼╝enie na kondycj─Ö polskich przedsi─Öbiorstw.

Mamy te trzy g┼é├│wne obszary zainteresowa┼ä, a je┼Ťli chodzi o aktywno┼Ť─ç operacyjn─ů, to organizujemy panele dyskusyjne, bior─Ö udzia┼é w wielu konferencjach jako ekspert czy moderator. Przygotowujemy te┼╝ raporty dotycz─ůce tych obszar├│w, o kt├│rych powiedzia┼éem. Mo┼╝na si─Ö z nimi wszystkimi zapozna─ç na stronie przyjaznykraj.pl. S─ů one w wersji otwartej, mo┼╝na z nich korzysta─ç, ┼Ťci─ůgn─ů─ç dokument. Polecam, bo jest to naprawd─Ö kopalnia wiedzy.

Rola giełdy w nowoczesnym państwie

Tomasz, poniewa┼╝ masz ogromne do┼Ťwiadczenie zwi─ůzane z rynkami kapita┼éowymi, a by─ç mo┼╝e s┼éuchaj─ů nas osoby, kt├│re s─ů dopiero na pocz─ůtku swojej kariery z rynkami kapita┼éowymi, to aby ten odcinek mia┼é walor edukacyjny, czy m├│g┼éby┼Ť w prostych s┼éowach wyt┼éumaczy─ç, jak─ů gie┼éda spe┼énia rol─Ö w gospodarce, w ka┼╝dym nowoczesnym kraju?

Gie┼éda przede wszystkim ma s┼éu┼╝y─ç alokacji kapita┼éu. To jest s┼éowo klucz. Znaczy to, ┼╝e gie┼éda stanowi miejsce, w kt├│rym spotyka si─Ö kapita┼é od tych, kt├│rzy posiadaj─ů, z potrzebami os├│b, kt├│re tego kapita┼éu potrzebuj─ů. Zatem z jednej strony mamy inwestor├│w indywidualnych, przedsi─Öbiorstwa, tych wszystkich, kt├│rzy mog─ů kapita┼é dostarczy─ç. Z drugiej za┼Ť strony istniej─ů sp├│┼éki, kt├│re potrzebuj─ů tego kapita┼éu, aby si─Ö dalej rozwija─ç, tworzy─ç miejsca pracy, inwestowa─ç. Wobec tego alokacja kapita┼éu jest niezwykle istotna, poniewa┼╝ pozwala kapita┼éowi kr─ů┼╝y─ç w gospodarce.

Gdyby por├│wna─ç gospodark─Ö do zdrowego organizmu, alokacja kapita┼éu by┼éaby sercem nap─Ödzaj─ůcym jej krwiobieg.

W┼éa┼Ťnie tak─ů rol─Ö powinna pe┼éni─ç gie┼éda. Nie znaczy to jednak, i┼╝ zawsze tak jest. W szczeg├│lno┼Ťci ostatnie lata stanowi┼éy okres, kiedy gie┼éda wypad┼éa z tej roli. Mamy najni┼╝sz─ů od 2003 roku liczb─Ö debiut├│w gie┼édowych, w zasadzie mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e ta podstawowa rola alokacji zamar┼éa. Czy to znaczy, ┼╝e gie┼éda nie ma sensu? Absolutnie nie! To s─ů po prostu momenty, kiedy s─ů dla niej s┼éabsze lata. Je┼Ťli za┼Ť chodzi o sens gie┼édy, jest nim w┼éa┼Ťnie alokacja kapita┼éu.

Jestem zwolennikiem teorii, wed┼éug kt├│rej gie┼éda mimo wszystko jest barometrem kondycji gospodarczej. To, co czuj─ů, widz─ů oraz jakie decyzje inwestycyjne podejmuj─ů inwestorzy, jest w pewien spos├│b wyprzedzaj─ůce w stosunku do tego, jak zachowa si─Ö gospodarka. To znaczy, ┼╝e problemy gospodarcze lub prosperity gospodarcze najpierw odczuwaj─ů czy te┼╝ rozpoznaj─ů inwestorzy gie┼édowi.

Dzieje si─Ö to, zanim jeszcze stanie si─Ö to udzia┼éem konsument├│w. Tak naprawd─Ö konsumenci s─ů w nast─Öpnej kolejno┼Ťci. Oczywi┼Ťcie, zawsze toczy si─Ö wielka debata odno┼Ťnie tego, ile wynosi czas takiego wyprzedzenia. W latach ÔÇÖ90 istnia┼éa teoria, ┼╝e jest to od 6 do 9 lub 12 miesi─Öcy.

Trzeba przyzna─ç, ┼╝e ze wzgl─Ödu na gigantyczny rozw├│j nowych technik komunikowania si─Ö, us┼éug oraz wszystkiego, co zwi─ůzane jest z internetem i szybko┼Ťci─ů przep┼éywu informacji, skr├│ci┼éo si─Ö. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e te cykle koniunkturalne, kt├│re wyprzedzeniowo rynki rozpoznaj─ů, mog─ů by─ç nawet skr├│ceniem do 3 lub 2 miesi─Öcy. To jest troch─Ö tak jak z fabrykami, kt├│re kiedy┼Ť szy┼éy d┼éugie serie, na przyk┼éad ubra┼ä. W tej chwili produkuje si─Ö bardzo kr├│tkie serie i niezwykle szybko zmienia si─Ö asortyment. W zwi─ůzku z tym te okresy dekoniunktury i prosperity s─ů kr├│tsze, natomiast nie zmienia to faktu, ┼╝e d┼éu┼╝sze okresy koniunkturalne rynki s─ů w stanie ┼Ťwietnie rozpozna─ç. Wida─ç to na przyk┼éadzie gie┼éd ameryka┼äskich czy zachodnioeuropejskich, poniewa┼╝ ÔÇô ponownie to powt├│rz─Ö ÔÇô niestety, gie┼éda polska nie rozpoznaje dobrze koniunktury, kt├│ra jest od kilku lat, poniewa┼╝ je┼╝eli PKB ┼╝re w tempie z grubsza 4%, a rynki stoj─ů w miejscu, to znaczy, ┼╝e mamy problem, z kt├│rym rynek musi sobie poradzi─ç.

Wr├│cimy jeszcze do tematu gospodarki i gie┼édy. Korzystaj─ůc z okazji, ┼╝e jeste┼Ť na polskim rynku kapita┼éowym od samego pocz─ůtku, czy m├│g┼éby┼Ť w kr├│tkich zdaniach przybli┼╝y─ç s┼éuchaczom, jak wygl─ůda┼éa historia naszego rynku kapita┼éowego? M├│wi─Ö tak naprawd─Ö ju┼╝ o III RP, bo w┼éa┼Ťnie w tym okresie, przez te 3 niemal┼╝e dekady, Polska wykona┼éa ogromny krok naprz├│d. W┼éa┼Ťciwie zmieni┼éo si─Ö wszystko. Czy by┼éby┼Ť w stanie nakre┼Ťli─ç kr├│tk─ů histori─Ö, jak to wszystko wygl─ůda┼éo od pocz─ůtku?

Gie┼éda zosta┼éa stworzona, jak ju┼╝ wspomnia┼éem, na pocz─ůtku lat ÔÇÖ90 XX wieku. Pierwsza sesja gie┼édowa mia┼éa miejsce 16 kwietnia 1991 roku. Gdyby┼Ťmy dzisiaj si─Ögn─Öli wspomnieniami do tej sesji, musieliby┼Ťmy u┼Ťmiechn─ů─ç si─Ö sami do siebie. Handlowano akcjami zaledwie 5 pierwszych sprywatyzowanych sp├│┼éek. Obroty ÔÇô uwzgl─Ödniaj─ůc denominacj─Ö ÔÇô wynios┼éy oko┼éo 2 tysi─Öcy z┼éotych, zatem w por├│wnaniu z obrotami, z kt├│rymi mamy do czynienia, jest to ogromna r├│┼╝nica.

Jest to trochę tak, jakby Han Solo wystartował w nadprzestrzeń swoim statkiem powietrznym.

Przeszli┼Ťmy ogromn─ů drog─Ö. Pocz─ůtkowo handlowali┼Ťmy tylko jeden dzie┼ä w tygodniu z pi─Öcioma sp├│┼ékami. Z czasem dosz┼éy kolejne firmy sprywatyzowane. Momentem zwi─ůzanym z moj─ů karier─ů zawodow─ů by┼é dzie┼ä, kiedy na gie┼éd─Ö wesz┼éa pierwsza od zawsze prywatna sp├│┼éka. Dzisiaj ju┼╝ ma┼éo kto o niej pami─Öta, aczkolwiek jest notowana na warszawskiej gie┼édzie. Nale┼╝y do jednych z najlepiej i najregularniej p┼éac─ůcych dywidend─Ö podmiot├│w gie┼édowych. To krakowska sp├│┼éka Efekt, kt├│ra pojawi┼éa si─Ö na gie┼édzie 22 kwietnia 1993 roku. Emisj─Ö akcji sprzeda┼éa jesieni─ů poprzedniego roku.

Wcze┼Ťniej wspomina┼éem, ┼╝e gie┼éda s┼éu┼╝y alokacji kapita┼éu. To by┼é taki moment, kiedy zacz─Ö┼éa funkcjonowa─ç w┼éa┼Ťnie w ten spos├│b. W momencie gdy skarb pa┼ästwa sprzedawa┼é prywatyzowane firmy, na przyk┼éad Exbud, ┼Ül─ůskie Kable, Krosno czy wiele innych, to tak naprawd─Ö nie by┼éo zdrowej alokacji kapita┼éu dla gospodarki. Skarb Pa┼ästwa zabiera┼é pieni─ůdze, kt├│re potem wydawa┼é.

Efekt by┼é pierwsz─ů firm─ů, kt├│ra pozyska┼éa na inwestycje z emisji akcji. Warto o tym pami─Öta─ç. P├│┼║niej do obrotu wesz┼éy tak┼╝e obligacje, w tym skarbowe i przedsi─Öbiorstw, nast─Öpnie kontrakty terminowe i bardzo wiele innych instrument├│w. Dla mnie te┼╝ takim prze┼éomem by┼é moment, kiedy wesz┼éy do obrotu tak zwane prawa do akcji (PDA). W pewien spos├│b by┼éo to wymuszone tym, ┼╝e s─ůdy dzia┼éa┼éy w Polsce bardzo kiepsko. Rejestrowanie emisji by┼éo niezwykle czasoch┼éonne, potrafi┼éo trwa─ç p├│┼é roku. Inwestorzy mieli swoje pieni─ůdze zamro┼╝one w akcjach, kt├│rymi nie mogli obraca─ç, poniewa┼╝ je┼Ťli emisja nie by┼éa zarejestrowana, to nie mia┼éa prawa pojawi─ç si─Ö na gie┼édzie. Wymy┼Ťlono wi─Öc taki instrument jak prawa do akcji, czyli zezwala┼éy obraca─ç na gie┼édzie prawami do akcji, kt├│re jeszcze nie by┼éy wprowadzone do obrotu gie┼édowego.

Wydaje mi si─Ö, ┼╝e ten moment by┼é niezwykle istotny, poniewa┼╝ poprawi┼éa si─Ö p┼éynno┼Ť─ç handlu nowymi emisjami w postaci PDA. By┼éa to r├│wnie┼╝ chwila, kiedy zdali┼Ťmy sobie spraw─Ö z tego, jak wa┼╝ny jest czas, je┼Ťli chodzi o rynki papier├│w warto┼Ťciowych. W przypadku gdy napotykamy przeszkody administracyjne czy s─ůdowne, ten rynek jest nieefektywny. W├│wczas nale┼╝y po prostu co┼Ť z tym zrobi─ç, aby rynek m├│g┼é lepiej zafunkcjonowa─ç.

Prze┼╝yli┼Ťmy na warszawskiej gie┼édzie zar├│wno kilka niezwyk┼éych okres├│w hossy, jak i bardzo g┼é─Öbokiej bessy. Osobi┼Ťcie bardzo wspominam moment pierwszego krachu gie┼édowego wiosn─ů ÔÇÖ94 roku. Nazywam go ko┼äcem ÔÇ×dziewiczej hossyÔÇŁ, ona naprawd─Ö sko┼äczy┼éa si─Ö bardzo brutalnie. Histori─Ö rynk├│w kapita┼éowych, w tym i polskich, zawsze spotyka taki moment, kiedy pierwsza euforia zwi─ůzana z masowym inwestowaniem na gie┼édzie papier├│w warto┼Ťciowych zostaje przerwana przez hoss─Ö.

Jest to moment bardzo brutalny dla wielu setek czy te┼╝ nawet milion├│w inwestor├│w. Mianowicie kiedy trwa hossa, inwestorzy niemaj─ůcy przygotowania b─ůd┼║ do┼Ťwiadczenia rynkowego, s─ů przekonani, ┼╝e ceny akcji mog─ů tylko rosn─ů─ç. Potem przychodzi moment prawdy, kt├│ry prowadzi do krachu. Wtedy te┼╝ okazuje si─Ö, ┼╝e mo┼╝na straci─ç fortun─Ö ┼╝ycia, inwestuj─ůc na gie┼édzie. Niemniej jest to wpisane w charakter rynk├│w kapita┼éowych. Istnienie bessy i hossy to co┼Ť naturalnego.

Wspominam te┼╝ niezwykle interesuj─ůc─ů bess─Ö, kt├│ra przypad┼éa na pocz─ůtek naszego tysi─ůclecia. Wszystko wi─ůzane z odkryciem internetu oraz mo┼╝liwo┼Ťci, na punkcie kt├│rych ┼Ťwiat oszala┼é. Wyobra┼║my sobie sp├│┼ék─Ö, kt├│ra na co dzie┼ä produkuje ma┼éo skomplikowane produkty, na przyk┼éad buty. Nagle og┼éasza, ┼╝e nie b─Ödzie produkowa┼éa ju┼╝ but├│w, tylko b─Ödzie zajmowa┼éa si─Ö internetem, b─Ödzie providerem internetu. Wszyscy wierz─ů, ┼╝e to b─Ödzie znakomity provider.

Firma, kt├│ra zajmuje si─Ö wodoci─ůgami czy jakimi┼Ť innymi elementami infrastruktury, nagle o┼Ťwiadcza, ┼╝e przecie┼╝ ona mo┼╝e po┼éo┼╝y─ç kable ┼Ťwiat┼éowodowe lub jakie┼Ť inne przesy┼éaj─ůce internet w tych swoich studzienkach, kt├│re posiada. R├│wnie┼╝ staje si─Ö sp├│┼ék─ů internetow─ů.

By┼é to wi─Öc taki moment, kiedy inwestorzy rozpaczliwie wr─Öcz poszukiwali firm, kt├│re mo┼╝na by┼éo przynajmniej uzna─ç za firmy ery internetowej. W Stanach Zjednoczonych by┼éy przypadki, gdzie wyceny id─ůce w dziesi─ůtki i setki milion├│w dolar├│w dotyczy┼éy firm, kt├│re nawet nie zd─ů┼╝y┼éy rozpocz─ů─ç dzia┼éalno┼Ťci operacyjnej, tylko nazwa┼éy si─Ö internetowymi. Oczywi┼Ťcie, krach dotcom├│w to wszystko zako┼äczy┼é, jednak nie zako┼äczy┼é epoki internetu, tylko tak naprawd─Ö sta┼é si─Ö jego pocz─ůtkiem.

Ale ┼╝eby nie m├│wi─ç tylko o bessie i o krachach, warto wspomnie─ç t─Ö najwi─Öksz─ů hoss─Ö lat 2003-2008, kt├│ra zako┼äczy┼éa si─Ö upadkiem banku Lehman Brothers. W tej hossie na┼éo┼╝y┼éo si─Ö bardzo wiele pozytywnych element├│w dla polskiej gospodarki, kt├│ra wesz┼éa do Unii Europejskiej, gospodarka ruszy┼éa ÔÇô mo┼╝na powiedzie─ç ÔÇô z kopyta. Firmy zacz─Ö┼éy bardzo mocno inwestowa─ç, obni┼╝ono podatek CIT. Oczywi┼Ťcie, ma┼éo kto ju┼╝ to pami─Öta, ale to by┼é ogromny boost dla wynik├│w finansowych sp├│┼éek. Sp├│┼éki te dro┼╝a┼éy przez ca┼ée lata, bo miejsce mia┼éa mocna hossa, kt├│ra by┼éa chyba najwi─Öksz─ů pod wzgl─Ödem zasi─Ögu oraz czasu trwania w Polsce. Chcia┼ébym, ┼╝eby ka┼╝dy inwestor m├│g┼é kiedy┼Ť osobi┼Ťcie prze┼╝y─ç tak─ů wielk─ů hoss─Ö, bo ona daje nie tylko du┼╝e pieni─ůdze, ale te┼╝ i ogromn─ů satysfakcj─Ö z obserwowania tego, w jaki spos├│b gospodarka jest wzorowo powi─ůzana z gie┼éd─ů.

Pami─Ötajmy, ┼╝e to by┼é moment, kiedy w ci─ůgu roku potrafi┼éo zadebiutowa─ç na warszawskiej gie┼édzie ÔÇô┬áuwaga ÔÇô sto sp├│┼éek, a nie kilka czy kilkana┼Ťcie. Te emisje sz┼éy naprawd─Ö bardzo du┼╝e, ta alokacja kapita┼éu bardzo dobrze wtedy funkcjonowa┼éa. ┼╗ycz─Ö wszystkim inwestorom, aby taka hossa by┼éa ich udzia┼éem przynajmniej raz w ┼╝yciu, a najlepiej ÔÇô jak najwi─Öcej.

Jak zatem skomentujesz obecn─ů stagnacj─Ö, jak─ů mamy na naszej gie┼édzie? Jak powiedzia┼ée┼Ť, zdarza┼éo si─Ö sto debiut├│w w jednym roku, a obecnie mamy bilans debiut├│w i delisting├│w de facto najni┼╝szy od lat. Obroty r├│wnie┼╝ nie zachwycaj─ů, og├│lnie jest takie wszechogarniaj─ůce poczucie apatii. Mamy te┼╝ problem z inwestorami indywidualnymi, kt├│rzy ewidentnie odp┼éyn─Öli od polskiej gie┼édy. Czy mo┼╝esz powiedzie─ç co┼Ť o przyczynach tej sytuacji i ewentualnie zaproponowa─ç jakie┼Ť remedium?

Odpowiem pocz─ůtkowo s┼éowami Kamila Cypriana Norwida, kt├│ry kiedy┼Ť napisa┼é o Polakach:

Sami┼Ťmy si─Ö w pigmeje postrzygli i kar┼éy.

To jest troch─Ö tak, ┼╝e ta bessa, kt├│r─ů mamy, czy ten marazm na rynku, 7 lat chudych — to wszystko jest w du┼╝ej mierze na w┼éasne ┼╝yczenie, niestety. Ale nie, oczywi┼Ťcie, inwestor├│w indywidualnych, kt├│rzy zawsze byli gotowi, s─ů naprawd─Ö sol─ů tej ziemi, ja ich po prostu szanuj─Ö. Uwa┼╝am, ┼╝e nadal jeste┼Ťmy fenomenem w skali europejskiej. Ale ich cierpliwo┼Ť─ç zosta┼éa wystawiona na wielk─ů pr├│b─Ö ÔÇô g┼é├│wnie przez polityk├│w. Zauwa┼╝my, co si─Ö zadzia┼éo w 2012, 2013 czy 2014 roku, kiedy rynki — zachodnioeuropejskie rynki, rynki ameryka┼äskie ÔÇô podlewane gigantyczn─ů ilo┼Ťci─ů dodrukowanego pieni─ůdza rozpocz─Ö┼éy hoss─Ö, kt├│ra pobi┼éa hoss─Ö sprzed upadku Lehman Brothers.

A my? A my stan─Öli┼Ťmy na boku, z tego powodu, ┼╝e politycy postanowili rozmontowa─ç OFE, bo ┼║le im si─Ö w bud┼╝ecie pewne rzeczy spina┼éy. Zabrano z OFE cz─Ö┼Ť─ç obligacyjn─ů, OFE z bardzo znacz─ůcych graczy na rynku sta┼éy si─Ö takimi kar┼éami. Musia┼éy wi─Öcej generalnie sprzedawa─ç, ni┼╝ kupowa─ç, a kapita┼é zagraniczny, kt├│ry nie widzi partnera w kapitale lokalnym rynku, po prostu taki kraj omija. To, ┼╝e gospodarka jest na poziomie 4% czy 5%, nie ma du┼╝ego znaczenia. Marazm, kt├│ry trwa przez wiele lat, jest r├│wnie┼╝ bardzo bolesny dla inwestor├│w indywidualnych. Bardzo trudno jest zarobi─ç na rynku, gdzie nie wyst─Öpuje zmienno┼Ť─ç. Bo je┼╝eli ta zmienno┼Ť─ç jest du┼╝a, to mo┼╝na zarobi─ç zar├│wno na wzrostach cen, jak i na spadkach, oczywi┼Ťcie. To s─ů przecie┼╝ instrumenty finansowe, a wi─Öc kiedy nie mamy zmienno┼Ťci, inwestowanie na gie┼édzie staje si─Ö naprawd─Ö problematyczne.

W du┼╝ej mierze ratowa┼éy nas dywidendy. Polskie sp├│┼éki w du┼╝ej mierze p┼éac─ů dobre dywidendy, dosy─ç regularnie, szczeg├│lnie te najwi─Öksze. Kiedy spojrzymy na to, co przez lata p┼éaci┼éy na przyk┼éad najwi─Öksze polskie banki, PZU lub bardzo wiele innych mniejszych firm, to takie inwestowanie dywidendowe w Polsce mog┼éo by─ç dla inwestor├│w czym┼Ť naprawd─Ö interesuj─ůcym.

Niemniej fakt, ┼╝e mamy za sob─ů 7 chudych lat i nie skorzystali┼Ťmy na tej gigantycznej ┼Ťwiatowej hossie, w du┼╝ej mierze obci─ů┼╝a polityk├│w. M├│wi─ůc szczerze, nie jestem w stanie wybaczy─ç im tego, co zrobili z polskim rynkiem kapita┼éowym. Uwa┼╝am, ┼╝e polskim inwestorom nale┼╝─ů si─Ö ze strony klasy politycznej wielkie przeprosiny. Najlepiej by┼éoby, gdyby to by┼éy przeprosiny id─ůce w czyn. Czyli gdyby na przyk┼éad zosta┼é zawieszony albo co najmniej powi─ůzany z d┼éugoterminowym inwestowaniem podatek Belki, kt├│ry tak naprawd─Ö jest balastem dla tego ca┼éego rynku. To by┼éaby jedna z moich propozycji odno┼Ťnie tego, co zrobi─ç, aby rynek przywr├│ci─ç.

Druga sprawa to jest PPK. Nasz rynek cierpi na brak ┼Ťwie┼╝ego kapita┼éu instytucjonalnego, poniewa┼╝ to, ┼╝e mamy du┼╝o kapita┼éu w Polsce, jest oczywiste.

Na kontach bankowych le┼╝y z 700 miliard├│w z┼éotych lub nawet wi─Öcej. Dodajmy, ┼╝e w du┼╝ej mierze s─ů to konta bankowe przynosz─ůce straty, poniewa┼╝ mamy inflacj─Ö. Mamy ujemny zwrot na kapitale, a jeszcze trzeba zap┼éaci─ç przecie┼╝ od tych bardzo skromnych zysk├│w podatek Belki.

To jest takie na┼éo┼╝enie kilku tragedii naraz. Je┼╝eli b─Ödzie uregulowanie status├│w OFE, na co si─Ö zapowiada, to po pierwsze zniknie z rynku niepewno┼Ť─ç. Inwestorzy instytucjonalni, w du┼╝ej mierze w┼éa┼Ťciciele sp├│┼éek, tak naprawd─Ö nie wiedzieli, co si─Ö wydarzy z OFE. Bardzo prawdopodobnym scenariuszem by┼éa r├│wnie┼╝ nacjonalizacja OFE w ca┼éo┼Ťci. Pawe┼é Borys ┬ápowiedzia┼é kiedy┼Ť, ┼╝e by┼éby to armagedon dla polskiego rynku kapita┼éowego.

Wyobra┼║my sobie sytuacj─Ö, kiedy mamy prywatne firmy od zawsze, kt├│re maj─ů udzia┼é do 40% OFE, a nagle w te buty wchodzi pa┼ästwo. Wiadomo, ┼╝e ┼╝aden prywatny w┼éa┼Ťciciel nie umawia┼é si─Ö z nikim, wchodz─ůc na gie┼éd─Ö, ┼╝e jego akcjonariuszem stanie si─Ö pa┼ästwo, zw┼éaszcza na bardzo du┼╝─ů skal─Ö w akcjonariacie. Zatem pierwszym krokiem powinno by─ç pilne uregulowanie OFE, za┼Ť drugim – poczekanie na kapita┼é z PPK. On pocz─ůtkowo nie b─Ödzie du┼╝y, musimy zdawa─ç sobie z tego spraw─Ö, ale z biegiem czasu ÔÇô jak mam nadziej─Ö ÔÇô Polacy przekonaj─ů si─Ö do PPK i w zwi─ůzku z tym rynek pieni─Ödzy p┼éyn─ůcych na rynek akcji b─Ödzie coraz wi─Ökszy. A je┼╝eli b─Ödziemy mie─ç stabilny, instytucjonalny, krajowy kapita┼é na rynku akcji, to r├│wnie┼╝ ┼éaskawszym okiem spojrzy na nas kapita┼é zagraniczny.

Kiedy┼Ť rozmawia┼éem z prezesem jednego z du┼╝ych bank├│w, kt├│ry lokowa┼é du┼╝─ů transakcj─Ö, du┼╝y pakiet akcji na gie┼édach mi─Ödzynarodowych, ale tak┼╝e w Polsce. Powiedzia┼é mi, ┼╝e kiedy by┼é w Londynie na road-show, to pierwsze pytanie, jakie mu zadali, dotyczy┼éo, czy ten kapita┼é te┼╝ b─Ödzie pochodzi┼é od inwestor├│w krajowych. On odpowiedzia┼é twierdz─ůco. Zosta┼é przyj─Öty z ogromn─ů ulg─ů, poniewa┼╝ zagranica ma to do siebie, ┼╝e nie lubi by─ç sama na rynku. Wydaje mi si─Ö zatem, ┼╝e je┼Ťli te trzy rzeczy zostan─ů uporz─ůdkowane ÔÇô czyli podatek Belki, sprawa przysz┼éo┼Ťci OFE oraz sukces programu PPK ÔÇô to nasza gie┼éda ma szans─Ö na to, aby po 7 latach chudych nast─ůpi┼éo 7 lat t┼éustych. Aczkolwiek musimy zdawa─ç sobie spraw─Ö, ┼╝e w du┼╝ej mierze zale┼╝ymy od tego, czy w sytuacji geopolitycznej pojawi si─Ö jaki┼Ť czarny ┼éab─Öd┼║ w rodzaju wojny w Zatoce Perskiej, to o hossie b─Ödziemy musieli na d┼éugi czas zapomnie─ç.

Ale przyjmuj─ůc taki d┼éugi horyzont inwestycyjny ÔÇô powiedzmy, kto┼Ť my┼Ťli o emeryturze i ma na to 2, 3, 4 dekady, to jest w┼éa┼Ťnie horyzont inwestycyjny ÔÇô czy paradoksalnie z takiej perspektywy ten marazm, jaki mamy obecnie na naszej gie┼édzie, mo┼╝e by─ç szans─ů? Mam na my┼Ťli takie nieco kontraria┼äskie podej┼Ťcie, czyli je┼╝eli wszyscy m├│wi─ů, ┼╝e jest ┼║le i nikt nie widzi ko┼äca, to w┼éa┼Ťnie w tym momencie przyj─Öcie takiej d┼éugoterminowej perspektywy inwestycyjnej mo┼╝e by─ç jednak do┼Ť─ç op┼éacalne. Oczywi┼Ťcie, nikt nie zna przysz┼éo┼Ťci, ale czy by┼éby┼Ť w stanie zaryzykowa─ç tak─ů tez─ů?

Kiedy nie kupowa─ç, je┼Ťli nie wtedy, gdy jest tanio? To jest odpowied┼║, a nie tylko analitycy m├│wi─ů nam, ┼╝e mamy tanio. Prosz─Ö r├│wnie┼╝ zobaczy─ç, co dzieje si─Ö z wezwaniami na sp├│┼éki. Gdyby nie by┼éo tanio, gdyby te wyceny nie by┼éy zani┼╝one wzgl─Ödem innych sp├│┼éek por├│wnawczo, to czy inwestorzy strategiczni polskich przedsi─Öbiorstw notowanych na gie┼édzie ryzykowaliby wyk┼éadaniem dziesi─ůtek, setek, a czasem nawet i miliard├│w z┼éotych, aby kupi─ç akcje i cofa─ç sp├│┼éki z gie┼édy? Nie. Oni w┼éa┼Ťnie uwa┼╝aj─ů, ┼╝e wyceny s─ů niskie, wi─Öc dop├│ki takie s─ů, to warto og┼éosi─ç wezwanie.

Zauwa┼╝my, co dzieje si─Ö w niekt├│rych firmach ÔÇô s─ů podnoszone ceny wezwa┼ä. To jest bardzo symptomatyczne, poniewa┼╝ oznacza, ┼╝e tak naprawd─Ö pierwsza cena na wezwaniu jest cen─ů ÔÇô nazwijmy to ÔÇô przyklejon─ů do wyceny. P├│┼║niej wszyscy si─Ö budz─ů i m├│wi─ů: ÔÇ×Halo! Ale ta sp├│┼éka jest warta du┼╝o wi─Öcej!ÔÇŁ Ma nisk─ů wycen─ů i nisk─ů p┼éynno┼Ť─ç, bo jest marazm na rynku i tak dalej, ale je┼╝eli inwestor chce zdj─ů─ç sp├│┼ék─Ö z gie┼édy, to musi zap┼éaci─ç wycen─Ö zbli┼╝on─ů do wyceny rynkowej. W zwi─ůzku z tym je┼Ťli mamy kupowa─ç, to lepiej zrobi─ç to nie wtedy, kiedy jest bardzo drogo, leczy wtedy, kiedy jest tanio i kiedy ceny s─ů zani┼╝one.

W zesz┼éym roku us┼éysza┼éem z ust jednego z wiceprezes├│w warszawskiej gie┼édy, ┼╝e je┼Ťli chodzi o te najwi─Öksze sp├│┼éki, to wyceny zani┼╝one s─ů w stosunku do wycen europejskich parkiet├│w ┬áoko┼éo 40%, wi─Öc to nam daje poczucie skali, kt├│ra jest tak─ů luk─ů mi─Ödzy wycenami na rynkach polskich a zagranicznych. Te drugie prze┼╝ywa┼éy w ostatnich latach ogromn─ů hoss─Ö, na kt├│r─ů parkiet warszawski si─Ö niestety nie za┼éapa┼é.

Dzi┼Ť wielu m┼éodych inwestor├│w zaczyna swoj─ů przygod─Ö inwestycyjn─ů z rynkami pozagie┼édowymi, nieregulowanymi, na przyk┼éad rynkiem Forex. Czy my┼Ťlisz, ┼╝e jest to poniek─ůd pok┼éosie tej sytuacji, jak─ů mamy teraz na GPW?

Obserwowa┼éem ten skok zainteresowania Forexem w okresie, kiedy na rynku nie by┼éo zmienno┼Ťci. Zainteresowanie Forexem to by┼éa w du┼╝ej mierze odpowied┼║ przynajmniej cz─Ö┼Ťci inwestor├│w na to, ┼╝e na rynku papier├│w warto┼Ťciowych ÔÇô nazwijmy go klasycznym ÔÇô by┼éa niska zmienno┼Ť─ç i nie da┼éo si─Ö zarobi─ç. Na Forexie za┼Ť przynajmniej potencjalnie zmienno┼Ť─ç by┼éa wi─Öksza. Kwestia efektu d┼║wigni. Szanse na zysk by┼éy przynajmniej teoretycznie wi─Öksze. Jak si─Ö jednak okazuje i jak wynika z opracowa┼ä Komisji Nadzoru Finansowego, zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç inwestor├│w na rynku Forex przegrywa. Komisja Nadzoru Finansowego co pewien czas publikowa┼éa w poprzednich latach, ilu inwestor├│w proporcjonalnie traci┼éo na tym rynku. Niemniej zainteresowanie tym rynkiem rzeczywi┼Ťcie by┼éo bardzo du┼╝e, r├│wnie┼╝ w┼Ťr├│d m┼éodszych inwestor├│w. Natomiast wydaje mi si─Ö, ┼╝e szanse na to, aby na wielu platformach inwestorzy odnie┼Ťli jakie┼Ť spektakularne sukcesy, raczej by┼éy niewielkie.

Zawsze zadaj─Ö sobie pytanie, z kim tak naprawd─Ö inwestor na rynku forexowym gra. Czy gra z rynkiem walutowym? Czy gra z algorytmem zawartym w platformie? Je┼╝eli z tym drugim, w├│wczas szanse na wygranie s─ů niemal zerowe. Je┼Ťli jednak gra z rynkiem, to mo┼╝e przewidzie─ç wzrost czy upadek dolara i zarobi─ç na tej d┼║wigni finansowej ogromne pieni─ůdze.

Ta fascynacja Forexem i p├│┼║niej kryptowalutami to dla mnie s─ů tak naprawd─Ö takie momenty, kt├│re te┼╝ m├│wi─ů o tym, ┼╝e inwestorzy poszukuj─ů nowych form inwestowania. Cz─Östo wydaje im si─Ö, ┼╝e s─ů w stanie zarobi─ç na innej platformie ni┼╝ platforma gie┼édowa du┼╝o wi─Öksze pieni─ůdze. Niemniej jest to te┼╝ element mody. Zauwa┼╝my, ┼╝e raczej o platformach forexowych, o kt├│rych kilka lat temu by┼éo niezwykle g┼éo┼Ťno, jest teraz o wiele ciszej. Je┼Ťli chodzi o platformy kryptowalutowe, jest o nich teraz g┼éo┼Ťno z powod├│w, kt├│rych chcieliby┼Ťmy si─Ö wstydzi─ç obecnie w Polsce. Ale ten moment najwi─Ökszego zainteresowania w tej chwili zar├│wno Forexem, jak i platformami kryptowalutowymi jest za nami. Nie wiadomo, oczywi┼Ťcie, jak to si─Ö b─Ödzie rozwija┼éo dalej. Natomiast standardowe, klasyczne rynki akcji funkcjonuj─ů, aczkolwiek inwestorzy poszukuj─ů nowych instrument├│w. Szukaj─ů ich nie tylko na rynkach akcji, ale te┼╝ i na rynkach towarowych. Uwa┼╝am, ┼╝e tak naprawd─Ö rynki towarowe to co┼Ť, co w tej chwili ma wi─Ökszy wp┼éyw na to, co dzieje si─Ö w gospodarkach, ni┼╝ rynki akcji.

Zatem mo┼╝na por├│wna─ç inwestora indywidualnego czy instytucjonalnego do malarza, kt├│ry ma przed sob─ů palet─Ö z bardzo wieloma kolorami. Tylko od niego zale┼╝y, kt├│ry z nich wybierze oraz jakiej warto┼Ťci b─Ödzie obraz, kt├│ry namaluje.

Mroczna strona rynk├│w

Jeste┼Ť autorem dw├│ch ┼Ťwietnych powie┼Ťci ÔÇô ÔÇ×K.I.S.S.ÔÇŁ i ÔÇ×P.I.I.G.S.ÔÇŁ Przede wszystkim gratuluj─Ö ┼Ťwietnych ksi─ů┼╝ek, bo naprawd─Ö czyta si─Ö je dos┼éownie jednym tchem, wi─Öc absolutnie ka┼╝dego zach─Öcam, aby si─Ögn─ů─ç po twoje ksi─ů┼╝ki. Ale by─ç mo┼╝e cz─Ö┼Ť─ç s┼éuchaczy nie jest na tyle do┼Ťwiadczona na rynku, ┼╝e mog─ů sobie zada─ç pytanie: sk─ůd w og├│le takie tytu┼éy tych ksi─ů┼╝ek? Czy m├│g┼éby┼Ť pokr├│tce wyja┼Ťni─ç, sk─ůd w┼éa┼Ťnie tak tajemniczo brzmi─ůce tytu┼éy twoich ksi─ů┼╝ek?

K.I.S.S. to jest akronim od Keep It Simple, Stupid, czyli bierz to prosto, głupcze. Nie komplikuj sprawy ponad miarę, nie dziel włosa na czworo.

To jest taki akronim, kt├│rym pos┼éuguj─ů si─Ö zarz─ůdzaj─ůcy w bankach inwestycyjnych w Londynie, przynajmniej tak by┼éo w latach ÔÇÖ90 i p├│┼║niejszych. Mo┼╝e dzisiaj ju┼╝ sztuczna inteligencja poj─Öcia K.I.S.S. nie zrozumie albo przynajmniej zrobi to zbyt dos┼éownie. Rzeczywi┼Ťcie, czasem si─Ö zdarza, ┼╝e do┼Ťwiadczeni inwestorzy zastanawiaj─ů si─Ö, co mo┼╝e znaczy─ç K.I.S.S., a do g┼éowy przychodzi im tylko standardowe znaczenie tego s┼éowa. Niemniej wracaj─ůc do akronimu, to jest taki akronim, kt├│ry wzi─ů┼é si─Ö w og├│le z ameryka┼äskiej marynarki wojennej. Pochodzi z lat ÔÇÖ60. Potem zosta┼é przysposobiony dla potrzeb rynk├│w akcji. Jest to okre┼Ťlenie, kt├│re cz─Östo s┼éysz─Ö w transakcjach, na przyk┼éad przej─Öciach i fuzjach.

Opowiem histori─Ö o jednym z najwi─Ökszych przej─Ö─ç w Polsce. Opowiedzia┼é mi j─ů znajomy, kt├│ry siedzia┼é na lunchu z jednym z najbogatszych Polak├│w i zastanawiali si─Ö, jakie kolejne kroki biznesowe powinni wykona─ç. Jeden z nich zaproponowa┼é, aby kupi─ç pewn─ů sp├│┼ék─Ö wart─ů miliardy z┼éotych. Obydwaj panowie zacz─Öli si─Ö nad tym zastanawia─ç podczas lunchu, wzi─Öli kilka serwetek, na kt├│rych szybko podsumowali, ile maj─ů pieni─Ödzy, ile mog─ů po┼╝yczy─ç oraz ile mo┼╝e by─ç teoretycznie warta ta sp├│┼éka. Rzeczywi┼Ťcie, podczas takiego lunchu podeszli w┼éa┼Ťnie na zasadzie K.I.S.S., zrobili to w najprostszy spos├│b. Na kilku kartkach spisali warunki brzegowe zainteresowania tak─ů transakcj─ů i po jakim┼Ť czasie rzeczywi┼Ťcie kupili wspomnian─ů sp├│┼ék─Ö. Oczywi┼Ťcie, ca┼éa transakcja otoczona by┼éa tysi─ůcami dokument├│w, a wszystko tak naprawd─Ö zacz─Ö┼éo si─Ö na kilku serwetkach warszawskiej restauracji. Dodam, ┼╝e spo┼╝ywali co┼Ť o wiele mniej wysublimowanego ni┼╝ o┼Ťmiorniczki, aczkolwiek s┼éu┼╝─ůcego zapewne trze┼║wo┼Ťci umys┼éu.

Podobno ka┼╝dy manager czy zarz─ůdzaj─ůcy powinien mie─ç K.I.S.S. z ty┼éu g┼éowy. Mianowicie kiedy zdarzaj─ů si─Ö transakcje niezwykle skomplikowane, zniech─Öcenie obu stron jej zawarcia jest tak du┼╝e, ┼╝e obydwie strony chc─ů si─Ö rozej┼Ť─ç. Je┼Ťli w├│wczas znajdzie si─Ö kto┼Ť, kto zaproponuje skorzystanie w┼éa┼Ťnie z K.I.S.S., okazuje si─Ö, ┼╝e w ci─ůgu kwadransa mo┼╝na doj┼Ť─ç do porozumienia, a reszt─ů ju┼╝ zajm─ů si─Ö prawnicy.

Druga ksi─ů┼╝ka to P.I.I.G.S., r├│wnie┼╝ akronim. Kiedy Grecja popad┼éa w problemy finansowe, kiedy rozpocz─ů┼é si─Ö kryzys w strefie euro, ta d┼╝uma zwi─ůzana z nadmiernym zad┼éu┼╝eniem i niewyp┼éacalno┼Ťci─ů dotkn─Ö┼éa r├│wnie┼╝ Irlandii, Portugalii, W┼éoch czy Hiszpanii. Analitycy uk┼éuli taki ÔÇô obra┼║liwy, trzeba przyzna─ç ÔÇô akronim. Pigs w rozumieniu naszym czy anglosaskim oznacza po prostu ┼Ťwinie.

P.I.I.G.S. pisane jest natomiast przez dwa „i”, poniewa┼╝ oznacza Portugal, Ireland, Italy, Greece, Spain. Jak powiedzia┼éa mi kiedy┼Ť jedna pani profesor: aby nie by┼éo obra┼║liwie, to powinno by─ç G.I.I.P.S. Niemniej analitycy ukuli P.I.I.G.S., a nie G.I.I.P.S., tak wi─Öc zdecydowa┼éem si─Ö pos┼éu┼╝y─ç si─Ö nim w┼éa┼Ťnie jako tytu┼éem ksi─ů┼╝ki ÔÇô z kropkami, oczywi┼Ťcie. To jest z kolei akronim, kt├│ry pokazuje nam pa┼ästwa, kt├│re popad┼éy w problemy z wyp┼éacalno┼Ťci─ů. Ot├│┼╝ wiadomo, ┼╝e Grecja faktycznie zbankrutowa┼éa. Prze┼╝y┼éa tylko dlatego, ┼╝e skorzysta┼éa ze specjalnego funduszu. Dopiero niedawno powr├│ci┼éa na rynki finansowe. W pewnym sensie zbankrutowa┼éa tak┼╝e Portugalia czy Irlandia, poniewa┼╝ je┼Ťli pa┼ästwo musi prosi─ç o pakiet pomocowy, a jego obligacje maj─ů rentowno┼Ť─ç 10%, to niestety, ale za chwil─Ö mo┼╝e okaza─ç si─Ö, ┼╝e b─Ödzie niewyp┼éacalne.

Natomiast zar├│wno W┼éochy, jak i Hiszpania unikn─Ö┼éy tego, poniewa┼╝ Europejski Bank Centralny wszed┼é do gry w czasie kryzysu w strefie euro i zacz─ů┼é wykupowa─ç aktywa, obligacje hiszpa┼äskie i w┼éoskie. Gdyby do tego nie dosz┼éo, akronim ten m├│g┼éby obj─ů─ç jeszcze kolejne litery pa┼ästw, kt├│re mog┼éy mie─ç problemy. W┼éochy czy Hiszpania sta┼éy si─Ö wyp┼éacalne, a s─ů to gigantyczne gospodarki. Wydaje mi si─Ö, prosz─Ö pa┼ästwa, ┼╝e w innym przypadku nie mieliby┼Ťmy dzisiaj strefy euro, a gdyby┼Ťmy chcieli pojecha─ç do Niemiec lub Czech, to musieliby┼Ťmy mie─ç paszport w kieszeni, a na granicach by┼éyby szlabany. Id─Ö o zak┼éad.

To, co 10 lat temu dzia┼éo si─Ö w strefie euro, mog┼éo si─Ö naprawd─Ö fatalnie sko┼äczy─ç. Na razie strefa euro istnieje, a te pa┼ästwa zosta┼éy uratowane. Niemniej to, co dzia┼éo si─Ö u nas, jest ┼Ťwietnym scenariuszem do tego, aby napisa─ç ksi─ů┼╝k─Ö o kulisach wydarze┼ä zwi─ůzanych z finansami w strefie euro. Tak w┼éa┼Ťnie uczyni┼éem, a ksi─ů┼╝k─Ö nazwa┼éem ÔÇ×P.I.I.G.S.ÔÇŁ

W tym momencie s─ů to dwa tytu┼éy ÔÇô ÔÇ×K.I.S.S.ÔÇŁ oraz ÔÇ×P.I.I.G.S.ÔÇŁ Czy masz plany na jakie┼Ť nowe ksi─ů┼╝ki? A mo┼╝e jakie┼Ť pomys┼éy na ekranizacje ju┼╝ napisanych powie┼Ťci?

Mog─Ö zdradzi─ç, ┼╝e trwaj─ů prace nad planami ekranizacji. Pocz─ůtkowo by┼éy ona skupiona na filmie, a teraz bardziej my┼Ťl─Ö o serialu. Uwa┼╝am, ┼╝e by┼éby to znakomity spos├│b, aby w takiej mi─Ökkiej formie zaszczepi─ç edukacj─Ö ekonomiczn─ů w Polsce. Zauwa┼╝my, ┼╝e mamy w Polsce seriale, kt├│re obecnie ciesz─ů si─Ö ogromn─ů popularno┼Ťci─ů, a dotycz─ů wielu grup zawodowych oraz ┼Ťrodowisk. Ale czy doczekali┼Ťmy si─Ö jakiej┼Ť powa┼╝nej, filmowej produkcji zwi─ůzanej z rynkiem kapita┼éowym? Ot├│┼╝ nie.

Pami─Ötam taki serial z pocz─ůtk├│w lat ÔÇÖ90, kt├│ry bardzo mocno oddzia┼éywa┼é na umys┼é m┼éodego ch┼éopaka, pocz─ůtkuj─ůcego studenta. By┼é to serial ÔÇ×Capital CityÔÇŁ. Toczy┼é si─Ö na gie┼édzie, zreszt─ů jeden z odcink├│w zosta┼é nagrany w Warszawie. Serial ten niezwykle spopularyzowa┼é gie┼éd─Ö oraz inwestowanie w akcje w Polsce na pocz─ůtku lat ÔÇÖ90. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e nasza kinematografia, a tak┼╝e rynek kapita┼éowy, ca┼éa gospodarka i spo┼éecze┼ästwo, zas┼éuguje na to, aby o rynku kapita┼éowym, o gie┼édzie, o papierach warto┼Ťciowych i o ludziach pracuj─ůcych na tym rynku opowiedzie─ç tak┼╝e w formie filmu czy serialu. Mo┼╝na przemyci─ç w takiej formie bardzo wiele element├│w edukacyjnych.

Uwa┼╝am, ┼╝e edukacja ekonomiczna w Polsce naprawd─Ö wymaga dzia┼éania, poniewa┼╝ nie chcia┼ébym, aby kiedykolwiek powt├│rzy┼é si─Ö Amber Gold czy GetBack. W┼éa┼Ťnie dlatego jest ona potrzebna.

Moje ksi─ů┼╝ki, poza sam─ů warstw─ů sensacyjn─ů, maj─ů tak┼╝e du┼╝y walor edukacyjny. Mo┼╝na dzi─Öki nim dowiedzie─ç si─Ö, w jaki spos├│b funkcjonuj─ů mechanizmy gie┼édy, walne zgromadzenia, jak dzia┼éaj─ů fundusze inwestycyjne, banki, obligacje ÔÇô to wszystko jest w tych ksi─ů┼╝kach, dlatego uwa┼╝am, ┼╝e na ich podstawie mo┼╝na stworzy─ç ciekawy serial, kt├│ry wniesie bardzo du┼╝o edukacji ekonomicznej.

Mam plany zwi─ůzane z innymi ksi─ů┼╝kami, natomiast zastanawiam si─Ö, na ile powinienem ulokowa─ç akcj─Ö pewnej z nich na poziomie mi─Ödzynarodowym. ÔÇ×K.I.S.S.ÔÇŁ dzia┼éo si─Ö g┼é├│wnie w Polsce, na rynku lokalnym, cho─ç i z du┼╝ym akcentem mi─Ödzynarodowym. ÔÇ×P.I.I.G.S.ÔÇŁ jest za┼Ť przeniesieniem ci─Ö┼╝aru akcji na rynki mi─Ödzynarodowe i ÔÇô kto wie ÔÇô mo┼╝e nadszed┼é czas, aby wr├│ci─ç na rynek krajowy? Wszak wydarzy┼éo si─Ö w ostatnich latach tak wiele ciekawych wydarze┼ä, ┼╝e nad wieloma z nich mo┼╝na by si─Ö pochyli─ç.

A czy mo┼╝esz uchyli─ç r─ůbka tajemnicy i powiedzie─ç, kiedy mniej wi─Öcej mo┼╝emy oczekiwa─ç pojawienia si─Ö tego serialu na ekranach?

Nie posiadam takich informacji. S─ů to ju┼╝ sprawy zastrze┼╝one dla mojego wydawcy i potencjalnego producenta, natomiast na pewno nie jest to kwestia miesi─Öcy, a d┼éu┼╝szego czasu. Chcia┼ébym, aby kto┼Ť da┼é kiedy┼Ť zielone ┼Ťwiat┼éo do ekranizacji moich ksi─ů┼╝ek, a je┼╝eli ju┼╝ si─Ö to stanie, w├│wczas b─Ödziemy mogli oszacowa─ç czas, kiedy pojawi si─Ö na ekranach.

Twoje ksi─ů┼╝ki s─ů beletrystyk─ů. S─ů to po prostu powie┼Ťci, nie ksi─ů┼╝ki faktograficzne, ale w tle mamy prawdziwe wydarzenia, to, co si─Ö faktycznie dzia┼éo na rynkach finansowych. Czy te zakulisowe sytuacje, jakie opisujesz chocia┼╝by w ÔÇ×K.I.S.S.ÔÇŁ o realiach polskiej gie┼édy, rzeczywi┼Ťcie mia┼éy miejsce?

To jest beletrystyka, fikcja literacka, zatem nie opisuj─Ö wydarze┼ä, bazuj─ůc na konkretnych walnych zgromadzeniach, nie opisuj─Ö konkretnych os├│b. Natomiast z moich do┼Ťwiadcze┼ä ┼╝yciowych i rynkowych wynika, ┼╝e prawdopodobie┼ästwo, i┼╝ tak w┼éa┼Ťnie przedstawia┼éy si─Ö wydarzenia w jakich┼Ť sp├│┼ékach lub konkretne osoby, jest dosy─ç wysokie. Mimo ┼╝e jest to fikcja literacka, pokazuje pewne mechanizmy, kt├│re istniej─ů na rynku. S─ů to na przyk┼éad walki o w┼éadz─Ö na walnych zgromadzeniach. Spotykamy si─Ö z nimi na co dzie┼ä w sp├│┼ékach gie┼édowych. Osobi┼Ťcie by┼éem na ponad stu walnych zgromadzeniach akcjonariuszy jako dziennikarz i widzia┼éem rzeczy, kt├│re by┼éy niezwykle interesuj─ůce. Obserwowa┼éem t─Ö gr─Ö interes├│w, przeci─ůganie stronnik├│w na swoj─ů stron─Ö w g┼éosowaniach, sztuczki prawne stosowane przez przewodnicz─ůcych tych zgromadze┼ä, prawnik├│w pr├│buj─ůcych ogra─ç drug─ů stron─Ö.

To by┼éy rzeczy, kt├│re oddzia┼éywa┼éy na moj─ů wyobra┼║ni─Ö. Cz─Östo por├│wnuj─Ö je do puzzli, kt├│re ma si─Ö rozsypane gdzie┼Ť w g┼éowie. Pisz─ůc ksi─ů┼╝k─Ö, postanowi┼éem te puzzle u┼éo┼╝y─ç w jedn─ů ca┼éo┼Ť─ç. Tak w┼éa┼Ťnie powsta┼éa ta ksi─ů┼╝ka. Nie jest to zatem literatura faktu, a fikcja literacka, kt├│ra ma swoje t┼éo w realnych wydarzeniach na rynku. To te┼╝ czyni j─ů interesuj─ůc─ů, poniewa┼╝ nale┼╝y pami─Öta─ç, ┼╝e czytelnika nie interesuje to, co oczywiste. Ciekawi go, co jest ÔÇ×pod spodemÔÇŁ, kulisy, kt├│re powinny pozosta─ç na zawsze ukryte przed oczami postronnych obserwator├│w ÔÇô inwestor├│w gie┼édowych. W rzeczywisto┼Ťci jednak warto dowiedzie─ç si─Ö, jaka jest prawda. By─ç mo┼╝e w przysz┼éo┼Ťci zajmiemy si─Ö w┼éa┼Ťnie czym┼Ť takim.

Czy twoim zdaniem indywidualny inwestor, kt├│ry zawiera transakcje w zaciszu swojego domu, ma mimo wszystko szans─Ö zarobi─ç na rynku, zamiast by─ç jedynie mi─Ösem armatnim rekin├│w finansowych? Innymi s┼éowy, je┼Ťli jako indywidualny inwestor nie jeste┼Ťmy cz─Ö┼Ťci─ů tej finansjery i nie bierzemy bezpo┼Ťredniego udzia┼éu w r├│┼╝nych bataliach tego ┼Ťwiata, czy wci─ů┼╝ mamy szans─Ö regularnie zarabia─ç na tym rynku?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e drobny inwestor ma tak─ů szans─Ö, a im wi─Öcej posiada wiedzy i do┼Ťwiadczenia rynkowego, tym wi─Öksze prawdopodobie┼ästwo, ┼╝e mu si─Ö uda. Kto┼Ť mo┼╝e powiedzie─ç, ┼╝e przecie┼╝ w ci─ůgu ostatnich lat nie mieli┼Ťmy hossy. S─ů natomiast takie momenty, kiedy do gry wchodz─ů ci wielcy gracze. W ┼Ťrodowisku finansowym cz─Östo spotykamy si─Ö z okre┼Ťleniem, i┼╝ do gry wchodzi ÔÇ×grubasÔÇŁ albo ÔÇ×gruby paluchÔÇŁ. Oznacza to osob─Ö, kt├│ra posiada miliardy z┼éotych, dolar├│w czy jakiejkolwiek innej waluty. Przy niej dzia┼éania pojedynczych inwestor├│w nie maj─ů absolutnie ┼╝adnego znaczenia. Niestety, w├│wczas trzeba zda─ç si─Ö na ┼éask─Ö tej ┼Ťwiatowej b─ůd┼║ krajowej finansjery.

Jest to bardzo widoczne, kiedy mamy trzy wied┼║my, kiedy mamy wygasanie kontrakt├│w terminowych. Tam drobni inwestorzy, kt├│rzy rzeczywi┼Ťcie maj─ů du┼╝y udzia┼é w rynku, maj─ů pewne prze┼éo┼╝enie na notowania, jednak przede wszystkim rz─ůdz─ů wielkie portfele i ogromne obroty podczas sesji. ┼╗aden drobny inwestor nie wejdzie w buty wielkich graczy, bo nie jest w stanie wy┼éo┼╝y─ç na st├│┼é miliard├│w z┼éotych. Mo┼╝e dysponowa─ç tylko dziesi─ůtkami, mo┼╝e setkami tysi─Öcy. Co bogatsi dysponuj─ů kilkoma milionami, ale mimo to nie s─ů w stanie zasi─ů┼Ť─ç do partii z tymi najwi─Ökszymi graczami.

Taki już jest charakter rynków kapitałowych. Kto ma większy kapitał, ten ma większy wpływ na rynek.

Co do samego udzia┼éu inwestor├│w indywidualnych, uwa┼╝am, ┼╝e ten spadek z oko┼éo 13%, z kt├│rym mamy do czynienia w ostatnich latach, jest spadkiem dramatycznym. Trzeba go przynajmniej zatrzyma─ç, poniewa┼╝ udzia┼é inwestor├│w indywidualnych w Polsce by┼é zawsze znakiem rozpoznawczym naszego rynku. Kiedy┼Ť si─Öga┼é nawet 35%, na przyk┼éad w poprzedniej hossie zako┼äczonej upadkiem Lehman Brothers. Wa┼╝ne jest te┼╝ to, ┼╝e inwestor indywidualny z natury rzeczy wspomaga p┼éynno┼Ť─ç. Jest sporo inwestor├│w indywidualnych, w tym nastawionych na kr├│tk─ů spekulacj─Ö. Nie uwa┼╝am tego za co┼Ť z┼éego, poniewa┼╝ s┼éu┼╝y podtrzymywaniu p┼éynno┼Ťci. Im cz─Ö┼Ťciej handluje inwestor, tym wi─Öksze ponosi ryzyko, poniewa┼╝ p┼éaci prowizj─Ö. Niemniej inwestorzy indywidualni i ich aktywno┼Ť─ç powoduje, ┼╝e obroty s─ů na lepszym poziomie.

Wobec tego uwa┼╝am, ┼╝e przede wszystkim nale┼╝y ich zrehabilitowa─ç na polskiej gie┼édzie, a ponadto zach─Öci─ç ich do inwestowania. Pami─Ötajmy te┼╝ o tym, ┼╝e takiego inwestora trzeba szanowa─ç. M├│wi─ůc to, nie my┼Ťl─Ö tylko o inwestorach prywatnych, kt├│rzy depcz─ů interes inwestor├│w indywidualnych. Mam na my┼Ťli tak┼╝e inwestora pa┼ästwowego, kt├│ry w wielu sp├│┼ékach stanowi mniejszo┼Ť─ç. Nie na tym polega poszanowanie inwestor├│w. W ten spos├│b mo┼╝na zbudowa─ç rynek kapita┼éowy, kt├│ry b─Ödzie na pustyni. Je┼╝eli nie b─Ödzie inwestor├│w indywidualnych, to b─Öd─ů instytucja, kt├│re mniej spekuluj─ů i trzymaj─ů wi─Öksze pakiety. Kiedy za┼Ť nie ma p┼éynno┼Ťci, rynek zamiera. Mamy z tym do czynienia w ci─ůgu ostatnich lat. Obroty w wysoko┼Ťci 500 czy 600 milion├│w z┼éotych na sesj─Ö to po prostu bardzo ma┼éo. Przy wielko┼Ťci naszego rynku powinni┼Ťmy mie─ç znacznie wi─Öksze obroty. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e przesuni─Öcie chocia┼╝ cz─Ö┼Ťci kapita┼éu, jaki posiadaj─ů inwestorzy indywidualni, spowodowa┼éoby, ┼╝e wzros┼éaby p┼éynno┼Ť─ç obrot├│w. Tym samym szanse na gie┼édzie odno┼Ťnie tego, ile da si─Ö zarobi─ç, r├│wnie┼╝ uleg┼éyby poprawie.

Uwa┼╝am wi─Öc, ┼╝e inwestorzy indywidualni maj─ů ogromn─ů rol─Ö na rynku, ale niestety nie byli dobrze traktowani przez ostatnie lata. Relacje rynku z inwestorami indywidualnymi trzeba po prostu naprawi─ç. W├│wczas odp┼éac─ů si─Ö pieni─Ödzmi potrzebnymi rynkowi.

Wspomnia┼ée┼Ť te┼╝ ciekaw─ů sytuacj─Ö, m├│wi─ůc o spekulantach czy o inwestorach kr├│tkoterminowych, kt├│rzy ÔÇô je┼Ťli dobrze zrozumia┼éem ÔÇô maj─ů swoj─ů rol─Ö do spe┼énienia w tym ca┼éym ekosystemie finansowym. W zwi─ůzku z tym nie jest tak, jak si─Ö powszechnie s─ůdzi, zw┼éaszcza w kr─Ögach, kt├│re nie maj─ů wielkiego poj─Öcia o rynkach finansowych, ┼╝e spekulanci powoduj─ů kryzysy finansowe. Nawet samo s┼éowo spekulant ma generalnie wyd┼║wi─Ök pejoratywny. Okazuje si─Ö jednak, ┼╝e taka osoba jest dla rynku przydatna. Czy uwa┼╝asz, ┼╝e wielkie pieni─ůdze z definicji ÔÇô bez wzgl─Ödu na regulacje prawne ÔÇô b─Öd─ů zawsze ┼║r├│d┼éem chwyt├│w poni┼╝ej pasa? Czy jest to po prostu wpisane w ludzk─ů natur─Ö?

Uwa┼╝am, ┼╝e im wi─Öksze pieni─ůdze, tym wi─Öksze ryzyko fraud├│w i fauli, przest─Öpstw na rynku kapita┼éowym. Niestety, jest to w spos├│b naturalny zwi─ůzane z tym rynkiem. Tam, gdzie s─ů du┼╝e pieni─ůdze, zawsze jest pokusa, aby zachowa─ç si─Ö w spos├│b nie fair. Niemniej rol─ů Nadzoru Finansowego jest minimalizowa─ç takie ryzyko.

Osoby, kt├│re dopuszcz─ů si─Ö takiego czynu, ponosz─ů za niego odpowiedzialno┼Ť─ç. Bardzo du┼╝o emocji w ostatnim czasie w polskim ┼Ťrodowisku inwestor├│w gie┼édowych wzbudzi┼é GetBack. Spotka┼éem si─Ö z dwiema opiniami. Jedna wyra┼╝a┼éa zdziwienie, jak co┼Ť takiego mog┼éo si─Ö wydarzy─ç w Polsce na tak─ů skal─Ö. ÔÇ×Przecie┼╝ nie jeste┼Ťmy rynkiem, na kt├│rym zdarzaj─ů si─Ö takie rzeczyÔÇŁ.

Prosz─Ö pa┼ästwa, to si─Ö zdarza na ca┼éym ┼Ťwiecie. Nie jeste┼Ťmy pod tym wzgl─Ödem ┼╝adnym wyj─ůtkiem. Dla mnie takim GetBackiem by┼éa s┼éynna sp├│┼éka WorldCom. Przypomn─Ö, ┼╝e by┼éa to sp├│┼éka telekomunikacyjna, prowadz─ůca kreatywn─ů ksi─Ögowo┼Ť─ç. Warto nadmieni─ç, ┼╝e istnieje du┼╝o podobie┼ästwo mi─Ödzy takim schematem dzia┼éania WorldCom a GetBack. Mianowicie sprzeda┼é najwi─Öksz─ů w historii globalnych rynk├│w emisj─Ö obligacji prywatnych firm, wart─ů ÔÇô uwaga ÔÇô 11,5 miliarda dolar├│w. Sprzedawc─ů by┼éy najwi─Öksze ┼Ťwiatowe banki inwestycyjne ekstraklas. Mieli ┼Ťwietne ratingi, r├│wnie znakomite rekomendacje.

Czy nie jest te┼╝ tak, ┼╝e sytuacja taka jak Amber Gold, GetBack czy SKOKi to tak naprawd─Ö pok┼éosie tego, ┼╝e jako spo┼éecze┼ästwo stajemy si─Ö coraz zamo┼╝niejsi i zwyczajnie te fraudy si─Ö zdarzaj─ů? Wcze┼Ťniej, kiedy nie mieli┼Ťmy tyle kapita┼éu od┼éo┼╝onego w kieszeniach, si┼é─ů rzeczy ci─Ö┼╝ko by┼éo o afery tego typu. Czy nie padamy teraz poniek─ůd ofiar─ů bogacenia si─Ö jako narodu? Z drugiej za┼Ť strony, czy nie dostrzegasz zagro┼╝enia, ┼╝e pr├│by nadmiernego regulowania rynku mog─ů przynie┼Ť─ç odwrotny od zamierzonego skutek? Czy nie przyniesie to wi─Öcej szk├│d ni┼╝ po┼╝ytku? Czy nie powinni┼Ťmy znale┼║─ç optymalnego punktu, w kt├│rym nale┼╝a┼éoby z regulacjami zaprzesta─ç? Mam na my┼Ťli tak┼╝e Uni─Ö Europejsk─ů, kt├│ra r├│wnie┼╝ przejawia pewne zap─Ödy do regulowania wszystkiego. Jak ty to widzisz ze swojej perspektywy?

Unia Europejska ju┼╝ dawno przekroczy┼éa cienk─ů, czerwon─ů lini─Ö, je┼Ťli chodzi o regulacj─Ö rynk├│w finansowych.

Uwa┼╝am, ┼╝e rynki s─ů przeregulowane w Unii Europejskiej. Co za tym idzie, r├│wnie┼╝ w Polsce wyst─Öpuje to przeregulowanie. Jako ┼╝e bardzo wiele dyrektyw z Brukseli jest przek┼éadanych na j─Özyk krajowych legislacji, a dodatkowo mamy jeszcze tak zwany gold plating, czyli radosn─ů tw├│rczo┼Ť─ç naszych nadzorc├│w i prawnik├│w, kt├│rzy zawsze staraj─ů si─Ö jeszcze co┼Ť do┼éo┼╝y─ç do regulacji unijnych ÔÇô i tak ju┼╝ t┼éamsz─ůcych rynek.

Zn├│w wracamy do tego, co wydarzy┼éo si─Ö w Grecji i w innych pa┼ästwach w strefie euro. Pami─Ötajmy, ┼╝e politycy uznali wtedy, ┼╝e jest za ma┼éo regulacji. Obwiniali za┼Ť mi─Ödzy innymi spekulant├│w i kr├│tk─ů sprzeda┼╝. Chcieli to wszystko wypleni─ç i wtedy mia┼é by─ç pi─Ökny, cudowny ┼Ťwiat. Oczywi┼Ťcie, tak si─Ö nie sta┼éo. Nadmiar regulacji dusi te rynki i wed┼éug mnie jest to jeden z najwi─Ökszych problem├│w, z jakimi musimy si─Ö upora─ç ÔÇô nie tylko w Polsce, a w ca┼éej Europie.

Jednym z podstawowych dzia┼éa┼ä strategii rozwoju rynku kapita┼éowego jest w┼éa┼Ťnie przeciwstawienie si─Ö tej nadregulacji i gold platingowi. Dodatkowo w Unii Europejskiej nale┼╝y zda─ç sobie spraw─Ö, ┼╝e tak d┼éu┼╝ej by─ç nie mo┼╝e. W innym razie rynki papier├│w warto┼Ťciowych dostan─ů taki ÔÇ×gorsetÔÇŁ w Europie, ┼╝e handel zacznie przenosi─ç si─Ö na alternatywne platformy w jakichkolwiek innych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata. Obecnie trudno nawet m├│wi─ç o ich ulokowaniu. M├│wi─ůc umownie, one po prostu gdzie┼Ť fruwaj─ů w powietrzu.

Co do bogacenia si─Ö spo┼éecze┼ästwa, oczywi┼Ťcie, im wi─Öksze mamy pieni─ůdze, tym wi─Öksze s─ů fraudy i wi─Öksze jest ryzyko, ┼╝e skala nast─Öpnych nadu┼╝y─ç na rynku b─Ödzie ros┼éa. Ludzi musia┼éo by─ç sta─ç na to, aby kupi─ç obligacje firmy windykacyjnej za 3 miliardy z┼éotych. Gdyby nie mieli tych pieni─Ödzy, nie kupiliby tego.

Im bogatszym spo┼éecze┼ästwem jeste┼Ťmy ÔÇô a bogacimy si─Ö, co jest faktem bezsprzecznym ÔÇô tym wi─Öksze istnieje ryzyko pojawienia si─Ö kolejnych afer finansowych. Ma┼éo tego, one b─Öd─ů ÔÇô i b─Öd─ů wi─Öksze ni┼╝ GetBack. Kiedy┼Ť wprawi┼éem w zdumienie uczestnik├│w jednej z du┼╝ej konferencji, m├│wi─ůc, i┼╝ je┼Ťli my┼Ťl─ů, ┼╝e GetBack to najwi─Öksze, co wydarzy┼éo si─Ö w Polsce, to s─ů w b┼é─Ödzie. To jest kwestia czasu, kiedy b─Ödziemy mie─ç afer─Ö na 5, 7 miliard├│w z┼éotych, mo┼╝e nawet 10.

Kiedy┼Ť w Ameryce nie do pomy┼Ťlenia by┼éo, aby kto┼Ť przekr─Öci┼é rynki finansowe na 11,5 miliarda dolar├│w, jak zrobi┼é to WorldCom, a tak si─Ö sta┼éo. Skoro sta┼éo si─Ö to w Ameryce, mo┼╝e tak by─ç i u nas. W du┼╝ej mierze b─Ödzie to te┼╝ pochodn─ů bogacenia si─Ö spo┼éecze┼ästwa. Tym wi─Öksze znaczenie ma dobry, sprawny nadz├│r finansowy w Polsce. Wracam do tego tematu po raz kolejny, poniewa┼╝ wydaje mi si─Ö, i┼╝ mimo ┼╝e nikt w 100% nie zapobiegnie przekr─Ötom na rynkach finansowych, z dobrym nadzorem finansowym mo┼╝na ograniczy─ç t─Ö skal─Ö do marginesu. Je┼Ťli b─Ödziemy rynkiem, na kt├│rym inwestorzy czuj─ů si─Ö bezpiecznie, aczkolwiek od czasu do czasu z pewno┼Ťci─ů dzia─ç si─Ö b─Öd─ů rzeczy przykre i przynosz─ůce straty, to b─Ödziemy uznawani za rynek, kt├│ry dobrze dzia┼éa. Natomiast gdyby okaza┼éo si─Ö, ┼╝e tego typu przest─Öpstw (dodatkowo niekaranych) przybywa, w├│wczas inwestorzy indywidualni b─Öd─ů wycofywa─ç sw├│j kapita┼é z tego rynku.

Jednym ze sposob├│w odbudowy zaufania inwestor├│w indywidualnych rynku kapita┼éowego jest poprawa efektywno┼Ťci finansowej, skuteczne ┼Ťciganie przest─Öpc├│w gie┼édowych i doprowadzenie do sytuacji, w kt├│rej b─Ödzie poczucie sprawiedliwo┼Ťci na tym rynku.

Je┼╝eli kto┼Ť co┼Ť zdefraudowa┼é; nie daj Bo┼╝e ÔÇô ukrad┼é lub dokona┼é innego przest─Öpstwa i zostanie za to ukarany, to wtedy inwestor indywidualny uwa┼╝a, ┼╝e rynek dzia┼éa dobrze, a nadz├│r ÔÇô efektywnie. W historii polskiej gie┼édy mamy wiele przyk┼éad├│w, kiedy okazywa┼éo si─Ö, ┼╝e z wielkiej chmury by┼é ma┼éy deszcz, czyli na koniec dnia nie znaleziono ani pieni─Ödzy, ani winnych pewnych skandali finansowych.

Czy nie jest te┼╝ tak, ┼╝e ludzka natura nie zmienia si─Ö wraz z regulacjami? Mimo ┼╝e jedni si─Ö sparz─ů i strac─ů pieni─ůdze na jakim┼Ť szwindlu, za nimi ju┼╝ w kolejce stoj─ů nast─Öpni ch─Ötni do szybkich i ┼éatwych du┼╝ych zysk├│w. Oczywi┼Ťcie, odpowiednie regulacje mog─ů pomaga─ç w minimalizowaniu skali takich oszustw, niemniej jednak zawsze znajd─ů si─Ö ludzie, kt├│rzy wskocz─ů do wagonu z napisem ÔÇ×Szybki, ┼éatwy zyskÔÇŁ.

Jeden z my┼Ťlicieli wypowiedzia┼é kiedy┼Ť takie zdanie, ┼╝e ludzko┼Ťci zawsze zagra┼╝a niedob├│r wody i nadmiar idiot├│w.

Wydaje mi si─Ö, ┼╝e niezale┼╝nie od czas├│w, w jakich ┼╝yjemy, ta g┼éupota ludzka powoduj─ůca ch─Ö─ç szybkiego zysku czy te┼╝ zwyk┼éa ludzka chciwo┼Ť─ç jest, m├│wi─ůc umownie, driverem dla wielu os├│b, kt├│re chc─ů szybko zarobi─ç. Tutaj jest ten element, o kt├│rym wspomnia┼éem wcze┼Ťniej, czyli edukacja. Rzecz jasna, takie osoby b─Öd─ů zawsze, ale za pomoc─ů edukowania ekonomicznego mo┼╝emy zmniejszy─ç liczb─Ö potencjalnych ludzi zagro┼╝onych takim b┼é─Ödnym my┼Ťleniem.

Gdyby inwestorzy lub posiadacze kapita┼éu byli wyedukowani, wiedzieliby, ┼╝e je┼╝eli bank daje 3, 4 albo 5% na rocznej lokacie terminowej, a Amber Gold daje 15%, to znaczy, ┼╝e co┼Ť jest nie tak. Albo znalaz┼é z┼éote runo, albo jest oszustem. Ludzi trzeba edukowa─ç pod tym wzgl─Ödem, nale┼╝y pokazywa─ç im, na czym polegaj─ů podstawowe elementy zwi─ůzane z rynkami finansowymi, z bankami, z oprocentowaniem lokaty, z dochodowo┼Ťci─ů funduszy inwestycyjnych i tak dalej. Ludzie musz─ů si─Ö pewnych rzeczy nauczy─ç.

Niestety, w spo┼éecze┼ästwie pokutuje przekonanie, ┼╝e ekonomia jest ÔÇ×nie dla mnieÔÇŁ.

Cz─Östo si─Ö z tym spotykam. Kiedy rozmawiam o gie┼édzie czy o ekonomii z kim┼Ť, kto nigdy nie mia┼é z ni─ů do czynienia, m├│wi, ┼╝e to nie dla niego. Pytam go wtedy, czy ma konto w banku ÔÇô ot├│┼╝ ma. A czy ma lokat─Ö bankow─ů? Tak. A czy zdarzy┼éo si─Ö, ┼╝e jak─ů┼Ť akcj─Ö czy obligacj─Ö kupi┼é? Tak albo nie pami─Öta.

W┼éa┼Ťnie, nie da si─Ö w dzisiejszym ┼Ťwiecie uciec od ekonomii. Musieliby┼Ťmy wprowadzi─ç jak─ů┼Ť magiczn─ů gospodark─Ö, gdzie ka┼╝dy z nas mieszka┼éby w chacie na skraju lasu, otoczony w┼éasnym poletkiem i nic wi─Öcej, a konsumowa┼éby to, co sam wyprodukowa┼é. Tak si─Ö nie da.

Pieni─Ödzy mamy coraz wi─Öcej i, wraz z ilo┼Ťci─ů kapita┼éu rozporz─ůdzanego przez polskie pa┼ästwo na rynku, powinna i┼Ť─ç w parze edukacja ekonomiczna. B─Öd─Ö to powtarza┼é jak mantr─Ö.

Trzeba to robi─ç i stanowi to ogromne wyzwanie dla medi├│w, dla bloger├│w, dla tych wszystkich, kt├│rzy s─ů na tym rynku tymi, kt├│rzy mog─ů t─Ö edukacj─Ö ekonomiczn─ů przekazywa─ç. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e takie sytuacje jak z Amber Gold czy z GetBackiem stanowi─ů dla spo┼éecze┼ästwa taki kube┼é zimnej wody. Te dwie wielkie afery by┼éy nauczk─ů, kt├│ra uczy, ┼╝e czasem by─ç mo┼╝e warto si─Ö wysili─ç i co┼Ť przeczyta─ç, nauczy─ç si─Ö czego┼Ť. Warto zada─ç jedno czy dwa pytania wi─Öcej doradcy finansowemu w rozmowie. To jest bardzo istotne, ale trzeba te┼╝ wiedzie─ç, jakie pytania zada─ç. Jest to ogromna praca do wykonania przed wszystkimi, kt├│rzy dobrze ┼╝ycz─ů rynkowi kapita┼éowemu.

W 2008 roku, kiedy wywali┼éy si─Ö wszystkie rynki finansowe na ┼Ťwiecie, w├│wczas pr├│bowano gasi─ç ten po┼╝ar wielkim dodrukiem pieni─ůdza, kt├│ry nast─Öpnie wt┼éoczono w rynek. Wszyscy te┼╝ zgodnie m├│wili, ┼╝e b─Ödzie to grozi┼éo w przysz┼éo┼Ťci ogromn─ů inflacj─ů. Tymczasem jeste┼Ťmy w 2019 roku, mamy pi─Ökn─ů pogod─Ö na zewn─ůtrz, cudowne lato, na gie┼édach w Stanach Zjednoczonych panuje hossa stulecia. Jest to jedna z najd┼éu┼╝szych hoss, jakie mia┼éy tam miejsce w ci─ůgu ostatnich dekad. Inflacji wci─ů┼╝ nie wida─ç. Czy twoim zdaniem na naszych oczach zmieniaj─ů si─Ö jakie┼Ť prawa ekonomii? A by─ç mo┼╝e jeszcze wszystko przed nami?

Inflacj─Ö mamy, tylko jest to inflacja aktyw├│w. Rzeczywi┼Ťcie, nie ma takiej inflacji konsumenckiej, przynajmniej urz─Ödowo. Ot├│┼╝ ten, kto chodzi codziennie na zakupy, b─Ödzie mia┼é ju┼╝ nieco inne zdanie na ten temat. Mamy natomiast inflacj─Ö aktyw├│w. Pieni─ůdze, kt├│re dodrukowano, posz┼éy na ┼Ťwiecie w┼éa┼Ťnie na rynek akcji. Dlaczego na rynku ameryka┼äskim jest ta gigantyczna hossa? W┼éa┼Ťnie dlatego! Jako ┼╝e jest ogromna ilo┼Ť─ç dodrukowanego pieni─ůdze, ceny akcji podlegaj─ů inflacji. Dro┼╝ej─ů w spos├│b, kt├│ry bez dodruku pieni─ůdza by┼éby niemo┼╝liwy.

Zwr├│─çmy uwag─Ö, co dzieje si─Ö z obligacjami. Mamy ujemne rentowno┼Ťci na bardzo wielu papierach. To r├│wnie┼╝ jest efekt inflacji aktyw├│w oraz, oczywi┼Ťcie, nieruchomo┼Ťci. Tutaj jest to zauwa┼╝alne bardzo mocno. Mamy wi─Öc inflacj─Ö, ale dotyczy ona aktyw├│w. Czy jest to bezpieczne? Moim zdaniem nie. S─ůdz─Ö tak, poniewa┼╝ ka┼╝da taka sytuacja powoduje napompowanie takiego balona inflacyjnego. Kiedy dosz┼éoby do ÔÇô u┼╝ywaj─ůc okre┼Ťlenia s┼éynnego Taleba ÔÇô czarnego ┼éab─Ödzia w gospodarce (a mo┼╝e by─ç nim na przyk┼éad jaka┼Ť wojna regionalna, chocia┼╝by w Zatoce Perskiej, gdy ropa naftowa kosztowa┼éaby po 58 dolar├│w za bary┼ék─Ö, a p├│┼║niej 150 albo 200), to wydaje mi si─Ö, ┼╝e inflacja konsumencka pojawi┼éaby si─Ö natychmiast.

Prawdopodobnie doprowadzi┼éoby to do za┼éamania tych wszystkich aktyw├│w, kt├│re zosta┼éy w sztuczny spos├│b napompowane. W zwi─ůzku z tym wydaje mi si─Ö to niebezpieczne, aczkolwiek rzeczywi┼Ťcie ta inflacja zosta┼éa wyeksportowana z tych pa┼ästw, kt├│re dodrukowa┼éy pieni─ůdz, a wi─Öc tak naprawd─Ö rozla┼éa si─Ö po ca┼éym ┼Ťwiecie. W pewnym sensie nie dotar┼éa na nasz rynek. Na naszym rynku nieruchomo┼Ťci mamy natomiast inflacj─Ö aktyw├│w jak nic. Jak wida─ç, pewne schematy wyst─Öpuj─ůce na ca┼éym ┼Ťwiecie s─ů odczuwalne i u nas. Niemniej rynek akcji zosta┼é potraktowany przez ┼Ťwiat nieco po macoszemu.

Jest wi─Öc du┼╝e ryzyko, ┼╝e ten wt┼éoczony w gospodarki, czy w gie┼édy, pieni─ůdz b─Ödzie m├│g┼é stanowi─ç dobre ┼Ťrodowisko dla tworz─ůcych si─Ö b─ůbli, kt├│re z czasem b─Öd─ů narasta─ç. Mog─ů te┼╝ one przyczyni─ç si─Ö do kolejnego negatywnego wydarzenia w przysz┼éo┼Ťci?

Dok┼éadnie tak uwa┼╝am. Chcia┼ébym te┼╝ doda─ç, ┼╝e istnieje pewien problem z bankami centralnymi, na kt├│ry ma┼éo kto zwraca uwag─Ö. Ot├│┼╝ banki centralne, kt├│re przez dekady by┼éy stra┼╝nikiem warto┼Ťci pieni─ůdza, w tej chwili sta┼éy si─Ö w zasadzie zak┼éadnikiem politycznym.

Zauwa┼╝my, co dzieje si─Ö w Stanach Zjednoczonych, gdzie prezydent Trump wywiera na nie taki nacisk, i┼╝ trudno w og├│le m├│wi─ç o jakiej┼Ť niezale┼╝no┼Ťci. Okazuje si─Ö, ┼╝e banki centralne maj─ů przede wszystkim dba─ç o dobr─ů dla polityk├│w koniunktur─Ö gospodarcz─ů.

Ot├│┼╝ chcieliby oni wygra─ç kolejne wybory, a sposobem na to jest utrzymywanie bardzo niskich st├│p procentowych. Obni┼╝aj─ů je nawet do takiego poziomu, ┼╝e w wielu bankach mamy ujemne oprocentowanie. I oni pytaj─ů: co b─Ödzie, kiedy naprawd─Ö dojdzie do kryzysu? Co zrobi─ů banki centralne? Obni┼╝─ů stopy procentowe, je┼Ťli s─ů ju┼╝ obni┼╝one?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e to b─Ödzie ekonomia 3.0, w kt├│rej je┼Ťli kto┼Ť znajdzie odpowied┼║ na to pytanie, to dostanie nagrod─Ö Nobla w dziedzinie ekonomii. Nie wyobra┼╝am sobie teraz sytuacji, w kt├│rej standardowe sposoby przeciwdzia┼éania kolejnemu kryzysowi mog┼éyby zadzia┼éa─ç. To b─Ödzie musia┼éo by─ç co┼Ť nowego, ale co dok┼éadnie ÔÇô jeszcze nie wiemy.

Twoja druga powie┼Ť─ç – ÔÇ×P.I.I.G.S.ÔÇŁ jest z kolei mocno osadzona w strefie euro. Chcia┼éem zapyta─ç o twoje podej┼Ťcie do projektu, jakim jest euro. Bez w─ůtpienia jest to projekt unikatowy w skali ┼Ťwiatowej. Mogli┼Ťmy si─Ö o nim sporo dowiedzie─ç przy okazji kryzysu w mi─Ödzy innymi roku 2011 w Grecji. Jak ty go postrzegasz? Co my┼Ťlisz o perspektywie wej┼Ťcia Polski do klubu pa┼ästw, kt├│re maj─ů wsp├│ln─ů walut─Ö – euro?

Przede wszystkim trzeba zrozumie─ç to, o czym rzadko si─Ö m├│wi, czyli ┼╝e projekt euro jest projektem stricte politycznym. To nie jest projekt ekonomiczny. Dlatego w┼éa┼Ťnie nie upad┼éa Grecja. Ot├│┼╝ gdyby by┼é to projekt ekonomiczny, dzi┼Ť Grecji w tej strefie ju┼╝ by nie by┼éo. Mia┼éaby drachm─Ö, mo┼╝e dolara greckiego, ale na pewno nie euro.

Fakt, ┼╝e projekt ten jest polityczny, rodzi bardzo powa┼╝ne konsekwencje, poniewa┼╝ w tym momencie ekonomia k┼é├│ci si─Ö z polityk─ů. Kiedy mamy do czynienia z takimi sytuacjami jak w├│wczas w Grecji, okazuje si─Ö, ┼╝e kraj ten nie mo┼╝e upa┼Ť─ç z powod├│w politycznych. Mianowicie czy mo┼╝na wyprowadzi─ç pa┼ästwo ze strefy euro? Oczywi┼Ťcie, ┼╝e tak, s─ů na to odpowiednie regulacje prawne. Nie jest to niemo┼╝liwe, natomiast ch─Ö─ç utrzymania strefy euro i jej integralno┼Ťci jest wyzwaniem politycznym.

W rzeczy samej strefa euro b─Ödzie zawsze stref─ů polityczn─ů. Dlatego te┼╝ kryzys, o kt├│rym pisa┼éem w mojej ksi─ů┼╝ce, pokazuje, i┼╝ do strefy euro nie powinny wchodzi─ç kraje s┼éabe ÔÇô o mocno zetatyzowanej gospodarce, nieefektywnej ┼Ťci─ůgalno┼Ťci podatk├│w, pa┼ästwa rz─ůdzone przez populist├│w.

To powinien by─ç klub w istocie ekskluzywny, czyli z w miar─Ö wyr├│wnanymi potencja┼éami gospodarek. Natomiast wci─ůganie na si┼é─Ö kogo┼Ť s┼éabego, kto ma si─Ö ÔÇ×podci─ůgn─ů─çÔÇŁ w strefie euro, jest z┼é─ů drog─ů. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e wpuszczenie Grecji do strefy euro stanowi┼éo powa┼╝ny b┼é─ůd gospodarczy, aczkolwiek w├│wczas by┼éo to podyktowane decyzj─ů polityczn─ů. Ponownie wracamy do tematu, i┼╝ strefa euro to projekt polityczny, a skoro przedstawicielom zale┼╝a┼éo, aby klub ten by┼é jak najliczniejszy, przymkni─Öto oko na bardzo wiele dziwnych rzeczy. Takim sposobem k┼éopoty by┼éy gotowe.

Inna sprawa jest taka, ┼╝e do strefy euro nie powinny wchodzi─ç pa┼ästwa, kt├│re s─ů rz─ůdzone przez polityk├│w populistycznych lub w kt├│rych wyst─Öpuje gro┼║ba takich rz─ůd├│w. Pami─Ötajmy o tym, ┼╝e bardzo ┼éatwo jest si─Ö zad┼éu┼╝y─ç, b─Öd─ůc w strefie euro. Kiedy pracowa┼éem nad ksi─ů┼╝k─ů, rozmawia┼éem z jednym z zarz─ůdzaj─ůcych funduszami obligacji w Londynie i zapyta┼éem go, jak to by┼éo 10 lat temu, dlaczego nikt nie zwr├│ci┼é uwagi na fakt, ┼╝e obligacje greckie s─ů po prostu wydmuszk─ů. Odpowiedzia┼é mi: ÔÇ×Tomasz, to by┼éo tak, ┼╝e my┼Ťmy na obligacje wszystkich pa┼ästw patrzyli jak na obligacje niemieckie ze strefy euroÔÇŁ. R├│┼╝ni┼éy si─Ö warto┼Ťciami w pewnym zakresie, ale wszystkie mia┼éy rating A, czyli rating inwestycyjny. Wszyscy uwa┼╝ali, ┼╝e obligacja grecka jest tak samo dobra jak obligacja niemiecka i okazywa┼éo si─Ö, ┼╝e to nadmierne zaufanie, kt├│rym obdarzono s┼éabsze gospodarki, spowodowa┼éo, ┼╝e politycy nie mieli ┼╝adnych hamulc├│w, aby zad┼éu┼╝a─ç te pa┼ästwa. Grecy w tym kr├│tkim czasie zwi─Ökszyli sw├│j d┼éug trzykrotnie.

To jest nieprawdopodobne i ┼Ťwiadczy o tym, ┼╝e to by┼éo ┼Ťwiadome ┼╝ycie na kredyt. Uwa┼╝am, ┼╝e gdyby w Polsce istnia┼éo zagro┼╝enie takim totalnym populizmem, gdzie nikt nie liczy si─Ö z wydatkami i tak dalej (a wed┼éug mnie tak w┼éa┼Ťnie jest), obecno┼Ť─ç w strefie euro spowodowa┼éaby, ┼╝e bardzo ┼éatwo by┼éoby si─Ö ponad miar─Ö zad┼éu┼╝y─ç. Dla populist├│w pa┼ästwo w strefie euro to wielka skarbonka, z kt├│rej mo┼╝na wyci─ůga─ç pieni─ůdze. Jest to du┼╝e ryzyko, w zwi─ůzku z czym chcia┼ébym dw├│ch rzeczy. Po pierwsze, Polska powinna w najbli┼╝szych latach pod wzgl─Ödem zamo┼╝no┼Ťci oraz PKB doj┼Ť─ç jak najbli┼╝ej tych najwi─Ökszych i najstabilniejszych gospodarek Unii Europejskiej, kt├│re znajduj─ů si─Ö w strefie euro. Wtedy rzeczywi┼Ťcie mogliby┼Ťmy rozmawia─ç o do┼é─ůczeniu do niej Polski. Po drugie, chcia┼ébym, aby┼Ťmy mieli tak─ů klas─Ö polityczn─ů, kt├│ra nios┼éa ze sob─ů ryzyka populizmu powoduj─ůcego nadmierne zad┼éu┼╝enie si─Ö. Niestety, nie mam zbyt pozytywnych przemy┼Ťle┼ä na ten temat. Mam jednak nadziej─Ö, ┼╝e myl─Ö si─Ö pod tym wzgl─Ödem.

Quo vadis Polsko?

W takim razie quo vadis, Polsko? Z tematu Grecji chcia┼ébym przej┼Ť─ç nad Wis┼é─Ö, a ewidentnie naszym politykom r├│wnie┼╝ przy┼Ťwieca idea ┼╝ycia w d┼éugu. Wydaje si─Ö, ┼╝e to ma nawet sens, o ile tylko gospodarka kwitnie i rozwija si─Ö. Grecja znajdowa┼éa si─Ö w podobnej sytuacji do nas. Rozwija┼éa si─Ö, by┼éa cz┼éonkiem Unii Europejskiej. Natomiast czy my jako kraj b─Ödziemy musieli w pewnym momencie uregulowa─ç rachunek za wybryki polityk├│w? Jednocze┼Ťnie zdaje si─Ö, ┼╝e wydajemy nieco wi─Öcej, ni┼╝ mamy. W Niemczech rzeczywi┼Ťcie my┼Ťli si─Ö o przysz┼éo┼Ťci — zad┼éu┼╝enie spada ka┼╝dego roku od kryzysu z roku 2008-2009. U nas nie wida─ç, aby politycy zaprz─ůtali sobie tym g┼éow─Ö. Czy my┼Ťlisz zatem, ┼╝e nas r├│wnie┼╝ nie czeka r├│┼╝owa przysz┼éo┼Ť─ç?

M├│wi si─Ö, ┼╝e nie ma darmowych lunchy. Jestem zwolennikiem tego powiedzenia. W du┼╝ej mierze prowadzimy ┼╝ycie na kredyt, PKB ro┼Ťnie w okolicach rz─Ödu 4-5%, co powoduje, ┼╝e na d┼éug mo┼╝na patrze─ç dwojako. Mo┼╝emy o nim my┼Ťle─ç albo nominalnie, czego sam jestem zwolennikiem (ot├│┼╝ w ci─ůgu ostatnich 3 lat zad┼éu┼╝yli┼Ťmy si─Ö na ponad 100 miliard├│w z┼éotych), albo pod wzgl─Ödem relacji d┼éugu do PKB. W├│wczas je┼Ťli PKB ro┼Ťnie, to ten d┼éug jest niejako maskowany.

S─ů dwie szko┼éy ekonomii, tylko ┼╝e w tej drugiej z nich — na kt├│r─ů rz─ůdz─ůcy lubi─ů si─Ö powo┼éywa─ç, kiedy PKB ro┼Ťnie — jest jeden problem. Mianowicie nic nie trwa wiecznie. Ten sam problem przerobi┼éa Grecja. Tak d┼éugo, jak PKB ro┼Ťnie, ten d┼éug jest maskowany. Ale kiedy PKB wyhamuje, a d┼éug nadal ro┼Ťnie, relacje si─Ö zmieni─ů. Kiedy za┼Ť PKB zaczyna spada─ç, z czym mamy do czynienia w recesji, wspomniane relacje zmieniaj─ů si─Ö wr─Öcz dramatycznie. My┼Ťl─Ö, ┼╝e mo┼╝e nam to zagra┼╝a─ç, poniewa┼╝ w Polsce mamy takie poczucie, ┼╝e jeste┼Ťmy krajem nieustannego wzrostu gospodarczego. Na dobr─ů spraw─Ö je┼Ťli spojrzymy na ostatnie 30 lat w Europie czy OECD, to jeste┼Ťmy jednym z kilku kraj├│w, kt├│rym co┼Ť takiego si─Ö uda┼éo.

Gdyby okaza┼éo si─Ö jednak, ┼╝e mamy jakiego┼Ť ÔÇô zn├│w wr├│c─Ö do Taleba ÔÇô czarnego ┼éab─Ödzia, do tego jeszcze w naszym regionie Europy, to mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e b─Ödziemy mieli du┼╝e problemy gospodarcze i ┼╝e PKB spadnie, a d┼éug przyspieszy. W├│wczas mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e to ┼╝ycie na kredyt wyjdzie nam bokiem. Dostaniemy rachunek do sp┼éacenia.

Jak sp┼éacili go Grecy? Zap┼éacili ogromn─ů cen─Ö. Zrobili to kosztem wielokrotnych obni┼╝ek emerytur i gigantycznym bezrobociem. Nie ma darmowych lunchy.

Je┼Ťli pa┼ästwo przeholuje z d┼éugiem, z ┼╝yciem na kredyt, to niestety, ale nast─Öpnie spo┼éecze┼ästwo poniesie tego skutki, kt├│re s─ů katastrofalne. Nie chcia┼ébym, aby┼Ťmy do┼╝yli jakiejkolwiek wariacji modelu greckiego. By┼éby to dla nas szok, kt├│ry m├│g┼éby si─Ö sko┼äczy─ç naprawd─Ö bardzo ┼║le. Chcia┼ébym tego unikn─ů─ç.

Rzeczywi┼Ťcie, pokusa do politycznego zad┼éu┼╝ania si─Ö, czyli na przyk┼éad oferowania sztywnych wydatk├│w socjalnych (czego obecnie w Polsce mamy festiwal), niezwykle usztywnia bud┼╝et. Je┼╝eli z jednej strony mamy bud┼╝et o bardzo wielu wpisanych wydatkach sztywnych, kt├│re niezale┼╝nie od koniunktury powinny zosta─ç zap┼éacone, a z drugiej strony mamy du┼╝o element├│w bud┼╝etu, kt├│re mog─ů przynie┼Ť─ç du┼╝o silniejsze wp┼éywy, to jest du┼╝e ryzyko, ┼╝e nadejdzie kiedy┼Ť rok prawdy i oka┼╝e si─Ö, ┼╝e te dwie rzeczy si─Ö nie spinaj─ů. Kto┼Ť b─Ödzie musia┼é powiedzie─ç, ┼╝e na 500+ ju┼╝ nas nie sta─ç, ┼╝e mo┼╝e to by─ç 400+ b─ůd┼║ 300+ – albo 300+ dla tych najmniej zarabiaj─ůcych. Uwa┼╝am, ┼╝e taki scenariusz te┼╝ jest mo┼╝liwy. Nie wyklucza┼ébym go w sytuacji, gdyby dosz┼éo do jakiego┼Ť wi─Ökszego kryzysu gospodarczego.

Zbli┼╝amy si─Ö powoli ku ko┼äcowi naszej rozmowy, ale pami─Ötam gdy na pocz─ůtku, jak wspomina┼ée┼Ť o historii naszego rynku kapita┼éowego i o pocz─ůtkach nowej Polski, wspomnia┼ée┼Ť te┼╝, ┼╝e ten aparat pa┼ästwowy nie do ko┼äca jeszcze funkcjonowa┼é tak, jak nale┼╝y, na przyk┼éad s─ůdownictwo by┼éo nieefektywne. Dzi┼Ť r├│wnie┼╝ wiele m├│wi si─Ö o tym, ┼╝e mamy problem z s─ůdownictwem, ale w nieco innym obszarze, mianowicie rz─ůdz─ůcy ignoruj─ů na przyk┼éad prawomocne wyroki s─ůdowe. Czy z punktu widzenia rynk├│w kapita┼éowych uwa┼╝asz, ┼╝e takie rzeczy w pewnym momencie r├│wnie┼╝ mog─ů wp┼éywa─ç na to, jak rozwija─ç b─Ödzie si─Ö m├│g┼é nasz rynek kapita┼éowy oraz nasze pa┼ästwo? Czy b─Ödzie mog┼éo to mie─ç realne prze┼éo┼╝enie na zwyk┼éego Kowalskiego?

Pami─Ötajmy o tym, ┼╝e jedn─ů z miar zaufania inwestor├│w, zw┼éaszcza zagranicznych do danego pa┼ästwa, jest praworz─ůdno┼Ť─ç.

R├│wnie istotne jest przekonanie o byciu traktowanym przez wyrok sprawiedliwo┼Ťci na poziomie nieodbiegaj─ůcym od standard├│w w rozwini─Ötych krajach demokratycznych. Wydaje mi si─Ö wi─Öc, ┼╝e ma to du┼╝e znaczenie i s─ů to dzia┼éania uwa┼╝nie obserwowane przez inwestor├│w. Niewykonanie orzeczenia s─ůdowego to jest co┼Ť nie do pomy┼Ťlenia w Europie Zachodniej. Ponownie powt├│rz─Ö: nie ma darmowych lunchy. Kto┼Ť kiedy┼Ť b─Ödzie musia┼é ponie┼Ť─ç za to konsekwencje. Natomiast z punktu widzenia inwestor├│w brak poczucia pewno┼Ťci legislacyjnej oraz fakt, ┼╝e ustawy mo┼╝na zmienia─ç w ci─ůgu jednej nocy, bez konsultacji, powoduje ogromne ryzyko biznesowe.

Dobrze jest, kiedy gospodarka w tempie 4-5% stymulowana jest w du┼╝ej mierze konsumpcj─ů i transferami socjalnymi. Kiedy jednak tempo spad┼éoby do 2-3%, dla inwestor├│w zagranicznych to ryzyko mo┼╝e by─ç ju┼╝ tak du┼╝e, ┼╝e zaczn─ů rezygnowa─ç z inwestycji. Pami─Ötajmy te┼╝, ┼╝e inwestorzy maj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç p├│j┼Ťcia do arbitra┼╝u. Mam na my┼Ťli na przyk┼éad inwestor├│w, kt├│rym zmieniono zasady w trakcie gry, je┼Ťli chodzi o rynek. B─Ödziemy mie─ç kilka mocnych spraw odno┼Ťnie tego, co si─Ö wydarzy┼éo z OZE. Pami─Ötam tylko jedn─ů spraw─Ö z arbitra┼╝u Eureko odno┼Ťnie PZU. To by┼éo lekcewa┼╝one przez wiele lat, a ostatecznie okaza┼éo si─Ö, ┼╝e mo┼╝emy zap┼éaci─ç gigantyczn─ů kar─Ö, id─ůc─ů w miliardy z┼éotych. Taniej by┼éo u┼éo┼╝y─ç si─Ö z inwestorem, kt├│ry nas skar┼╝y┼é, ni┼╝ ryzykowa─ç tak ogromn─ů kar─Ö. Zatem wydaje mi si─Ö, ┼╝e poszanowanie praworz─ůdno┼Ťci jest niezwykle wa┼╝ne zar├│wno z punktu widzenia przeci─Ötnego Kowalskiego, jak i inwestor├│w. Mianowicie ca┼éy ekosystem praw powoduje, ┼╝e ten inwestor czuje si─Ö w danym kraju bezpiecznie. Nawet je┼Ťli p├│jdzie do krajowego s─ůdu, wcale nie musi to oznacza─ç dla niego przegranej, je┼Ťli jego przeciwnikiem b─Ödzie na przyk┼éad pa┼ästwo albo pa┼ästwowa sp├│┼éka. Wielu inwestor├│w obawia si─Ö, ┼╝e ich interesy nie b─Öd─ů w Polsce nale┼╝ycie chronione. W takim przypadku inwestor zagraniczny ma mo┼╝liwo┼Ť─ç p├│j┼Ť─ç do trybuna┼éy arbitra┼╝owego.

Czy chcia┼éby┼Ť na koniec doda─ç co┼Ť od siebie, aby nie pozostawi─ç s┼éuchaczy z czarnymi scenariuszami? Czy mia┼éby┼Ť ochot─Ö podzieli─ç si─Ö czym┼Ť pozytywnym, napawaj─ůcym optymizmem?

Je┼╝eli nie wydarzy si─Ö nic geopolitycznego w rodzaju czarnego ┼éab─Ödzia, o kt├│rym ju┼╝ wspomina┼éem, uregulujemy sprawy zwi─ůzane z OFE, ruszy PPK, nadal b─Ödziemy bogaci─ç si─Ö jako spo┼éecze┼ästwo, to mo┼╝e okaza─ç si─Ö, ┼╝e dojdzie do zjawiska okre┼Ťlanego mianem paniki popytu. Bardzo bym sobie tego ┼╝yczy┼é.

Panika popytu jest wtedy, kiedy towaru jest ma┼éo, a wszyscy chc─ů go kupi─ç. Je┼╝eli mamy bardzo niskie wyceny na rynku akcji, mamy niewiele sp├│┼éek, a akcji jest niedu┼╝o w obrocie, tak jak mamy obecnie na gie┼édzie, mo┼╝e okaza─ç si─Ö, ┼╝e je┼Ťli pojawi si─Ö wi─Öcej kapita┼éu, b─Ödziemy mie─ç taki wielki lejek, od kt├│rego z g├│ry naci┼Ťnie kapita┼é. Pod spodem b─Ödziemy mieli wielki otw├│r, z kt├│rego b─Ödzie m├│g┼é rozla─ç si─Ö na rynek kapita┼éowy i na gie┼éd─Ö. Je┼Ťli mog─Ö sobie czego┼Ť ┼╝yczy─ç na naszym rynku, by┼éaby to w┼éa┼Ťnie prawdziwa, wielka panika popytu.

Oczywi┼Ťcie, jest ona p├│┼║niej neutralizowana przez nowe emisje, nowe sp├│┼éki zainteresowane wej┼Ťciem do sfery kapita┼éu, wi─Öc wszystko to da si─Ö jako┼Ť rozs─ůdnie pouk┼éada─ç w gospodarce. Niemniej pierwszy etap, kiedy mamy do czynienia z popytem napotykaj─ůcym na niewielk─ů poda┼╝, mo┼╝e by─ç chwil─ů, w kt├│rej inwestorzy mog─ů zarobi─ç najwi─Öcej. Wszystkim inwestorom ┼╝ycz─Ö tego, aby na gie┼édzie po prostu zarabiali. Nie ma lepszej zach─Öty do inwestowania na gie┼édzie ni┼╝ poczucie, ┼╝e odnosi si─Ö zyski.

Tym optymistycznym akcentem mo┼╝emy zako┼äczy─ç dzisiejsz─ů rozmow─Ö. Je┼╝eli kto┼Ť ze s┼éuchaczy chcia┼éby si─Ö z tob─ů skontaktowa─ç, czy jest taka mo┼╝liwo┼Ť─ç?

Je┼Ťli chodzi o fundacj─Ö, prowadz─Ö taki do┼Ť─ç otwarty tryb spotka┼ä. Informacje o nich s─ů zawsze na stronie internetowej Fundacji Przyjazny Kraj. Zach─Öcam do tego, aby komunikowa─ç si─Ö ze mn─ů na przyk┼éad na LinkedInie, gdzie te┼╝ informuj─Ö o wszystkich wydarzeniach zwi─ůzanych z dzia┼éalno┼Ťci─ů, kt├│r─ů prowadz─Ö. My┼Ťl─Ö wi─Öc, ┼╝e ten, kto chce si─Ö ze mn─ů skontaktowa─ç, bez problemu znajdzie na to spos├│b. Niezwykle ceni─Ö sobie kontakt moich czytelnik├│w oraz tych wszystkich, kt├│rym le┼╝y na sercu dobro polskiego rynku kapita┼éowego. Nie ma ┼╝adnej du┼╝ej, dobrze prosperuj─ůcej gospodarki bez rozwini─Ötego i efektywnie dzia┼éaj─ůcego rynku kapita┼éowego. O tym musimy pami─Öta─ç.

Wielkie dzi─Öki, Tomasz. Serdecznie dzi─Ökuj─Ö za po┼Ťwi─Öcony czas. My┼Ťl─Ö, ┼╝e wielu s┼éuchaczy znalaz┼éo tutaj bardzo du┼╝o warto┼Ťciowych tre┼Ťci, tak┼╝e bardzo, bardzo dzi─Ökuj─Ö i ┼╝ycz─Ö wszystkiego dobrego.

Dziękuję państwu, dziękuję bardzo za rozmowę.

Dzi─Ökuj─Ö, do widzenia.

4 komentarzy dodaj własny

  1. A propo socialu, ma on dobre i z┼ée strony – to jedna kwestia. Ale wa┼╝niejsze jest to, co trzeba zmieni─ç:

    1) Wyedukowa─ç spo┼éecze┼ästwo tak, aby wiedzia┼éo, ┼╝e social to bonus, a nie co┼Ť co si─Ö po prostu nale┼╝y.

    2) Przygotowa─ç prawo w taki spos├│b, aby traktowa┼éo socjal jak dywidend─Ö od pa┼ästwa – czyli zale┼╝n─ů od wynik├│w finansowych! Dobry rok i dobre perspektywy – dywidenda w g├│r─Ö, s┼éaby rok albo problemy na horyzoncie – socjal w d├│┼é. Ale najpierw punkt (1)! Aby nie by┼éo zdziwienia i buntu, a raczej akceptacja i zaci─ůganie pasa.

    • Cze┼Ť─ç,

      Dzi─Öki za komentarz.

      Zgadzam si─Ö, co do edukacji i rozs─ůdnego socjalu podyktowanego kondycj─ů bud┼╝etu. Niestety socjal w polityce jest tylko or─Ö┼╝em wyborczym, gdzie inna logika nie ma znaczenia. W tym kontek┼Ťcie politykom jest na r─Ök─Ö ÔÇ×ciemny ludÔÇŁ. Problemy traktuje si─Ö jak pust─ů puszk─Ö le┼╝─ůc─ů na ulicy: ┼éatwiej j─ů kopn─ů─ç, ni┼╝ podnie┼Ť─ç. Przynajmniej do czasu, a┼╝ nie dojdzie si─Ö do ┼ŤcianyÔÇŽ

      Pozdrawiam,
      Jacek

  2. Cze┼Ť─ç,
    dzi─Ökuj─Ö Jacku za kolejny wywiad. Bardzo ciekawy, zw┼éaszcza je┼Ťli kto┼Ť ma/mia┼é w swojej karierze styczno┼Ť─ç z GPW. Cho─ç z drugiej strony smutny to wywiad, wy┼éuszczaj─ůcy ile krzywdy zrobiono i dalej si─Ö robi naszemu rodzimemu rynkowi.
    Mam w─ůtpliwo┼Ťci czy ten rynek ma szanse zachowywa─ç si─Ö przewidywalnie, kiedy g┼é├│wnym akcjonariuszem najwi─Ökszych i najp┼éynniejszych sp├│┼éek jest Skarb pa┼ästwa, co do kt├│rego nie mo┼╝na by─ç pewnym, czy jego celem jest wzrost warto┼Ťci sp├│┼éek.

    • Hej Piotrze,

      Ciesz─Ö si─Ö, ┼╝e wywiad przypad┼é Ci do gustu. Podzielam niestety Twoje obawy. Dzi┼Ť do┼Ť─ç ┼éatwo o emigracj─Ö na zagraniczne gie┼édy, ale mimo wszystko szkoda, ┼╝e politycy tak ma┼éo chc─ů rozumie─ç.

      Pozdrawiam,
      Jacek

Napisz sw├│j komentarz