S艂ynny pisarz Mark Twain podobno powiedzia艂 kiedy艣, 偶e historia nie powtarza si臋, ale za to si臋 rymuje. I chocia偶 on sam by艂, delikatnie m贸wi膮c, przeci臋tnym inwestorem, te s艂owa mo偶na z powodzeniem odnie艣膰 do rynk贸w finansowych. A w jaki spos贸b mo偶e to nam pom贸c w byciu lepszym inwestorem?

Przede wszystkim znajomo艣膰 historii rynk贸w umo偶liwia postawienie realnych oczekiwa艅 wzgl臋dem w艂asnego portfela inwestycyjnego. Podr贸偶 w czasie pomaga w wypracowaniu w sobie pokory, kt贸ra jest niezb臋dna, gdy偶 to nadmierna pewno艣膰 siebie jest bodaj najcz臋stszym i najci臋偶szym grzechem g艂贸wnym inwestor贸w. Wreszcie, wiedza o historycznych zachowaniach rynku jest okazj膮 do przemy艣lenia w艂asnej strategii inwestycyjnej, poniewa偶 obna偶a wiele ryzyk, ale i szans, o kt贸rych trudno by艂oby nam pomy艣le膰 patrz膮c na rynki przez pryzmat obecnych wydarze艅.

W tym odcinku przedstawiam argumenty, kt贸re powinny racjonalnych inwestor贸w sk艂oni膰 do my艣lenia o inwestowaniu w wymiarze globalnym. W szczeg贸lno艣ci je艣li kto艣 inwestuje na lokalnym rynku w Polsce. Z drugiej strony, je艣li kto艣 ju偶 wyemigrowa艂 ze swoim portfelem za granic臋, us艂yszy dlaczego warto poszerza膰 horyzonty, nawet gdy inwestujemy na tak rozwini臋tym rynku jak USA.

W tym odcinku

  • Inwestowanie w czasie pandemii koronawirusa (i innych krach贸w gie艂dowych)
  • Dlaczego posiadanie planu inwestycyjnego jest absolutnie niezb臋dne?
  • Historyczne stopy zwrotu na rynkach akcji, obligacji i bon贸w skarbowych (lokatach)
  • Czy z艂oto faktycznie l艣ni jako aktywo inwestycyjne?
  • Historyczne przetasowania na 艣wiatowym rynku akcji, czyli podr贸偶 w czasie do roku 1900
  • Jak zmienia艂y si臋 bran偶e w gospodarce 艣wiatowej na przestrzeni dekad?
  • Miejsce Polski na gospodarczej mapie 艣wiata
  • Dlaczego warto inwestowa膰 globalnie?
  • Czy rynek akcji mo偶e znikn膮膰 wraz z kapita艂em inwestor贸w?
  • Zarys przyk艂adowej strategii inwestycyjnej

殴r贸d艂a danych, ciekawe linki

Osoby wspomniane w tym odcinku

Zaproszenie do dyskusji

Serdecznie zapraszam Ci臋 do komentowania i zadawania pyta艅, bezpo艣rednio na tej stronie poni偶ej, lub na mojej stronie na Facebook鈥檜 lub moim profilu Twitter鈥檕wym.

Alternatywnie mo偶esz zada膰 pytanie g艂osowe, nagrywaj膮c si臋 na SpeakPipe. Pami臋taj tylko, 偶e masz 90 sekund na nagranie 馃檪

Bardzo zale偶y mi na Twoim g艂osie, za kt贸ry ju偶 teraz z g贸ry bardzo dzi臋kuj臋 馃檪

鉁 TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Wst臋p

Witam serdecznie w 47. odcinku podcastu System Trader. Dzi艣 porozmawiamy o historii rynk贸w finansowych i o tym, dlaczego warto inwestowa膰 globalnie. Zanim przejdziemy do detali, to mam sporo og艂osze艅 organizacyjnych i informacji, kt贸rymi chcia艂bym si臋 podzieli膰.

Po pierwsze: m贸j g艂os mo偶e brzmie膰 nieco inaczej, bo w艂a艣nie wychodz臋 z ma艂ego przezi臋bienia, ale jeszcze nie do ko艅ca si臋 wyleczy艂em. Pr贸bowa艂em ju偶 raz nagra膰 ten odcinek, wtedy by艂o fatalnie. Teraz pr贸buj臋 raz jeszcze i mam nadziej臋, 偶e si臋 uda, i 偶e wytrwam do ko艅ca, zw艂aszcza, 偶e jest to raczej d艂ugi odcinek. My艣l臋, 偶e potrwa oko艂o p贸艂torej godziny, ale r贸wnocze艣nie jest to spora pigu艂a wiedzy, do kt贸rej b臋dziecie mogli wr贸ci膰, kiedy tylko b臋dziecie chcieli wiedzie膰, jak wygl膮da艂o historycznie 偶ycie rynk贸w finansowych. Z tego odcinka dowiecie si臋, dlaczego jest to bardzo wa偶ne dla naszych bie偶膮cych inwestycji. Chocia偶 nie inwestujemy w przesz艂o艣ci, a raczej z my艣l膮 o przysz艂o艣ci, to ta historia jest bardzo kluczowa.

Kolejna rzecz: to, co tu m贸wi臋, nie jest 偶adn膮 porad膮 inwestycyjn膮. Wyra偶am tylko i wy艂膮cznie w艂asne pogl膮dy, opieraj膮c si臋 na tre艣ciach zawartych w najlepszych znanych mi merytorycznych 藕r贸d艂ach. Pami臋taj, 偶e to ty jeste艣 odpowiedzialny za w艂asne decyzje inwestycyjne.

Dlaczego w og贸le postanowi艂em nagra膰 ten odcinek? Kilka tygodni temu umie艣ci艂em na swojej stronie internetowej w dziale 鈥Kronika鈥 bardzo kr贸tki wpis o tym, ile historycznie zarabia艂y rynki akcji. Po czasie stwierdzi艂em, 偶e temat zdecydowanie zas艂uguje na g艂臋bsz膮 analiz臋 w kontek艣cie tego, czego mo偶na oczekiwa膰 w przysz艂o艣ci wzgl臋dem w艂asnych inwestycji. Jakie ryzyka s膮 zwi膮zane z inwestowaniem na rynkach w d艂ugiej perspektywie czasu, a co wa偶niejsze 鈥 jak te ryzyka mo偶na neutralizowa膰, jak nie pope艂nia膰 pewnych powszechnie powtarzanych b艂臋d贸w inwestycyjnych.

Jest to materia艂 szczeg贸lnie istotny dla kogo艣, kto buduje i pomna偶a d艂ugoterminowo sw贸j kapita艂. Pomimo, 偶e w tym odcinku wielokrotnie b臋d臋 podawa艂 wiele r贸偶nych statystyk, wiele warto艣ci liczbowych, to b臋d臋 si臋 mimo wszystko stara艂 ogranicza膰 to do pewnego minimum. Przede wszystkim nie warto przywi膮zywa膰 si臋 do detali w tym odcinku. Bardziej chodzi tu o uchwycenie pewnych rz臋d贸w wielko艣ci, a poza tym nale偶y pami臋ta膰, 偶e 艣wiat nie jest statyczny, wi臋c warto艣ci, kt贸re tu padaj膮, nie zmieni膮 si臋 pewnie w przeci膮gu roku czy dw贸ch, ale b臋d膮 ulega艂y w tym czasie jakiej艣 zmianie.

Zw艂aszcza teraz widzimy, jak w ekspresowym tempie zmieniaj膮 si臋 np. wyceny na rynkach akcji pod wp艂ywem pandemii koronawirusa. W trakcie nagrywania tego odcinka rynki lec膮 dos艂ownie w przepa艣膰, by potem w mgnieniu oka zn贸w robi膰 rekordowe wzrosty na jednej sesji. Na stronie systemtrader.pl/047 zbior臋 i zamieszcz臋 w jednej tabelce statystyki, o kt贸rych b臋d臋 m贸wi艂 w tym odcinku, dlatego je艣li co艣 ci umknie, nie przejmuj si臋. Skup si臋 na big picture, obrazie ca艂o艣ci, a je艣li b臋dziesz chcia艂 detali, to mo偶esz je znale藕膰 na mojej stronie internetowej.

Po co mi w og贸le zna膰 ca艂膮 histori臋, je偶eli chodzi o rynki finansowe? Jak to si臋 m贸wi, historia nie tyle si臋 powtarza, co si臋 rymuje, jak twierdzi艂 Mark Twain. Moim zdaniem historia uczy pokory. Pokazuje, 偶e spadki na rynkach finansowych nie tylko mog膮 by膰 bardzo dotkliwe, ale 偶e mamy wr臋cz sytuacje, 偶e rynki potrafi膮 by膰 likwidowane, a depresja na rynkach czy w gospodarce potrafi trwa膰 dekadami.

Spadki na rynkach finansowych nie tylko mog膮 by膰 bardzo dotkliwe, ale mamy wr臋cz sytuacje, w kt贸rych rynki s膮 likwidowane, albo depresja na nich czy w gospodarce potrafi trwa膰 dekadami.

Na swojej stronie przy tym odcinku podam tak偶e spis najwa偶niejszych 藕r贸de艂, z kt贸rych korzysta艂em przy nagrywaniu tego materia艂u.

Pierwsze 藕r贸d艂o to Summary Edition Credit Suisse Global Investment Returns Yearbook. Jest to taki raport, kt贸rego aktualizacja pojawia si臋 co roku. Korzysta艂em z rocznik贸w 2016, 2017, 2018, 2019 i 2020.

Kolejny punkt na li艣cie moich 藕r贸de艂 i informacji to firma Vanguard i jej Global Equity Investing: The Benefits of Diversification and Sizing Your Allocation.

Kolejny punkt to Capital Group: Guide to international investing, dalej Geographic Diversification Can Be a Lifesaver, Yet Most Portfolios Are Highly Geographically Concentrated 鈥 materia艂 firmy Raya Dalio 鈥 Bridgewater.

Korzysta艂em te偶 z wielu darmowych 藕r贸de艂 r贸偶nych profesor贸w, kt贸rzy zamieszczaj膮 dane na swoich stronach domowych, np. profesor Damodaran, Shiller czy profesor French.

Zapewne wielu z was ju偶 wie, 偶e pracuj臋 te偶 nad oprogramowaniem, kt贸re ma pozwala膰 budowa膰 d艂ugoterminowe portfele. W tym oprogramowaniu b臋d膮 te偶 wbudowane d艂ugoterminowe dane historyczne, si臋gaj膮ce nawet dalej ni偶 sto lat wstecz, po to 偶eby m贸c we w艂asnych symulacjach zobaczy膰, jak taki portfel m贸g艂 zachowywa膰 si臋 historycznie.

W tym czasie, w kt贸rym rz膮dz膮 intensywne emocje, otrzyma艂em du偶o zapyta艅 o to, co si臋 dzieje na rynku w kontek艣cie koronawirusa. Je艣li nie chcesz o tym s艂ucha膰, bo pewnie s艂ysza艂e艣 ju偶 wielu m膮drali, kt贸rzy m贸wili co robi膰, jak robi膰 i jak si臋 zachowywa膰, to po prostu przewi艅 o mniej wi臋cej 10 czy 15 minut do przodu ten odcinek, 偶eby m贸c s艂ucha膰 ju偶 o samej historii rynk贸w finansowych. Postanowi艂em, 偶e po艣wi臋c臋 co najmniej te 10 minut, 偶eby m贸c grupowo odpowiedzie膰 na pewne pytania, kt贸re si臋 pojawi艂y w kontek艣cie tematu pandemii koronawirusa.

Inwestowanie w czasie koronawirusa

Rynki finansowe s膮 obecnie przesi膮kni臋te skrajnymi emocjami, od skrajnego pesymizmu do skrajnego optymizmu. Kryzysy si臋 zdarzaj膮 i nie lubi臋 m贸wi膰, 偶e tym razem jest inaczej. 鈥This time is different鈥 鈥 nie jest niestety different. Co nie oznacza, 偶e nie wydarzy艂y si臋 rzeczy, kt贸rych wcze艣niej nie by艂o. Nie jest to te偶 nic dziwnego, bo w ka偶dym kryzysie zwykle pojawia si臋 co艣, czego wcze艣niej nie by艂o, a je偶eli nawet by艂o, to w nieco innej formie.

Szybko艣膰 spadk贸w, kt贸r膮 widzieli艣my (gdy nagrywam ten odcinek s膮 odbicia, ale to mo偶e by膰 kr贸tkotrwa艂e), to jest oko艂o 30 proc., a nawet ponad na indeksie S&P500 w przeci膮gu dos艂ownie kilkunastu dni, to jest absolutny rekord wszech czas贸w. Nigdy tak szybko rynki nie spada艂y, nawet w 2008 roku, kt贸ry bardzo dobrze pami臋tam. 殴r贸d艂o spadk贸w pochodzi, jak ju偶 wiemy, z globalnej pandemii koronawirusa. Nigdy wcze艣niej 艣wiat nie prze偶ywa艂 takiej pandemii, nigdy wcze艣niej 艣wiat nie by艂 tak zglobalizowany, nigdy cz艂owiek tak nie podr贸偶owa艂, 偶e wiele os贸b z Chin potrafi艂o ten wirus przenie艣膰 do Europy i dalej. S膮 to wi臋c rzeczy nowe.

Plan dzia艂ania na rynku to absolutna podstawa

Co robi膰? Gdy przez 艣wiatowe rynki finansowe przetacza艂 si臋 taki bezlitosny walec, Meb Faber napisa艂 na Twitterze:

Je艣li mia艂e艣 plan inwestycyjny, ten tydzie艅 by艂 dla ciebie cholernie nudny. Tak jak i wszystkie inne tygodnie. Problem w tym, 偶e wielu nie ma planu.

Meb Faber to bardzo ceniona osoba w USA (uwaga: nie myli膰 z Marc Faber), zajmuj膮ca si臋 inwestowaniem w oparciu o strategie regu艂owe, czyli co艣 takiego, co ja bardzo lubi臋. Meb bardzo cz臋sto wyst臋puje w USA jako komentator dla telewizji CNBC, czy na 艂amach The Wall Street Journal czy dla The New York Times. Prywatnie Meb Faber ma te偶 firm臋 inwestycyjn膮, wi臋c jest praktykiem, i dlatego pozwoli艂em sobie w艂a艣nie jego zacytowa膰. W zarz膮dzaniu ma grube miliony dolar贸w i sam te偶 tymi sposobami, o kt贸rych m贸wi, inwestuje publicznie, poniewa偶 upubliczni艂 sw贸j portfel inwestycyjny.

To, co warto tutaj zauwa偶y膰, to posiadanie planu. Trzeba go posiada膰. Je偶eli posiada si臋 plan, to w贸wczas nawet taki problem jak globalna pandemia, nie jest problemem.

Na koniec ma艂y bonus: Meb Faber pojawi si臋 u mnie w kwietniu jako go艣膰. Uda艂o mi si臋 go jakim艣 cudem nam贸wi膰, 偶eby podzieli艂 si臋 swoj膮 wiedz膮 w ramach mojego podcastu. Wywiad zostanie przet艂umaczony na j臋zyk polski, tak 偶e ju偶 teraz serdecznie was zapraszam.

Kontynuuj膮c temat koronawirusa, zacytuj臋 jeszcze jedn膮 osob臋, kt贸ra pojawi艂a si臋 ju偶 u mnie w podca艣cie. Chodzi o Lind臋 Raschke, kt贸ra powiedzia艂a:

Podoba mi si臋 teoria George鈥檃 Sorosa o refleksyjno艣ci; rynki zajd膮 dalej, ni偶 nam si臋 wydaje, zar贸wno w g贸r臋, jak i w d贸艂. Dlatego uwa偶am, 偶e nacisk k艂adziony na przewidywanie jest po prostu przeceniany.

M贸wi膮c kr贸tko 鈥 nie warto przywidywa膰 przysz艂o艣ci. Przede wszystkim nale偶y mie膰 plan, jak to powiedzia艂 Meb Faber.

Meb Faber: Przede wszystkim nale偶y mie膰 plan

Taki plan pozwala nam porusza膰 si臋 zgodnie z obran膮 strategi膮, pozwoli nam dzia艂a膰 w zorganizowany spos贸b. Strategia mo偶e, a nawet powinna by膰 zbiorem kilku r贸偶nych strategii, tak膮 multistrategi膮, czyli by膰 z艂o偶ona z wi臋cej ni偶 jednego podej艣cia rynkowego, po to, 偶eby te r贸偶ne podej艣cia, nieskorelowane ze sob膮, mog艂y si臋 niejako uzupe艂nia膰.

Bez wzgl臋du na szczeg贸艂y strategia musi by膰 tak dobrana, aby dzia艂a艂a dla nas i pozwala艂a nam spokojnie spa膰 w nocy. W moim przypadku jest to np. brak lewaru. Nie martwmy si臋 tym, 偶e kto艣 m贸wi 鈥Twoja strategia jest do niczego, bo straci艂a w tym momencie 20 proc.鈥. Wiele os贸b tak m贸wi艂o chocia偶by Buffettowi, kt贸rego portfel potrafi艂 momentami traci膰 na wycenie ponad 50 proc., gdy dos艂ownie ocieka艂 krwi膮, b臋d膮c tak bardzo pod wod膮. Buffett mia艂 to gdzie艣, bo wszystko mia艂 bardzo dobrze rozpracowane, wiedzia艂, na czym polega jego przewaga inwestycyjna i konsekwentnie realizowa艂 sw贸j plan.

Linda Bradford Raschke, czarodziejka z Wall Street

Bohaterka s艂ynnej serii ksi膮偶ek J. Schwager鈥檃, Czarodzieje Rynku. W tym wywiadzie Linda opowiada mi臋dzy innymi o swoich do艣wiadczeniach podczas wielkich krach贸w finansowych. Daje r贸wnie偶 wiele praktycznych porad dla ka偶dego kto chce zarabia膰 na rynkach finansowych.

Czytaj dalej 鈫

Dla jasno艣ci: wi臋kszo艣膰 z nas nie b臋dzie w stanie przej艣膰 przez poziom obsuni臋膰 w swoim portfelu rz臋du 50 proc. lub wi臋cej, zw艂aszcza je偶eli na szali s膮 oszcz臋dno艣ci naszego 偶ycia. Niewiele os贸b jest w stanie spogl膮da膰 ze spokojem, jak oszcz臋dno艣ci 20 czy 30 lat topniej膮 w przeci膮gu kilku lub kilkunastu tygodni o 50 proc. Dlatego warto pami臋ta膰 o jednej rzeczy, je偶eli chodzi o zysk i ryzyko 鈥 zysk jest funkcj膮 ryzyka. To znaczy, 偶e zmniejszaj膮c ryzyko w portfelu, cz臋sto musimy zgodzi膰 si臋 na potencjalnie mniejszy zysk. Nie zawsze tak musi by膰, ale je艣li b臋dziemy chcieli mocno przykr臋ci膰 kurek z ryzykiem, to wtedy najcz臋艣ciej b臋dzie si臋 to wi膮za艂o ze zmniejszeniem potencjalnych zysk贸w. Je艣li ma nam to pom贸c 鈥 a w wi臋kszo艣ci przypadk贸w tak jest 鈥 w bardziej zdyscyplinowanym pod膮偶aniu za strategi膮, to warto to zrobi膰.

Co jest jednak kluczowe, to dzia艂a膰 zgodnie z planem. Nasze decyzje powinny wynika膰 ze strategii, a nie z chwilowo prze偶ywanych emocji, bo akurat S&P500 spada lub ro艣nie o 10 proc. Nie mo偶emy te偶 porzuca膰 naszej strategii pod wp艂ywem emocji. Je偶eli tak si臋 dzieje, to oznacza to nic innego jak to, 偶e nie odrobili艣my swojego zadania domowego.

Otrzyma艂em te偶 od was wiele zapyta艅 w stylu: 鈥Co ze strategi膮 GEM?鈥, czyli ze strategi膮, kt贸ra opisywa艂em u siebie na blogu, strategi膮 inwestowania globalnego na rynku akcji i obligacji 鈥 Global Equity Momentum. 鈥Czy GEM ju偶 wyszed艂 z akcji, bo S&P spad艂o o ponad 20 proc?鈥. I to s膮 chwile prawdy, kiedy w sytuacji podbramkowej musimy realizowa膰 strategi臋, nawet gdy nasz portfel traci na warto艣ci.

ETF w praktyce, czyli prosta strategia dla globalnego rynku akcji i obligacji

Inwestowanie mo偶e by膰 nie tylko proste, ale nie musi zabiera膰 te偶 masy czasu. Przedstawiam prost膮 strategi臋, kt贸ra za ostatnie 70 lat zarabia艂a przeci臋tnie 15% rocznie.

Czytaj dalej 鈫

To, co nas cechuje, ka偶dego z nas bez wyj膮tku, niewa偶ne czy to inwestora kr贸tkoterminowego czy d艂ugoterminowego, do艣wiadczonego czy mniej do艣wiadczonego, to to, 偶e ka偶dy ma mniejsz膮 lub wi臋ksz膮 tzw. kr贸tkowzroczno艣膰. Spadek warto艣ci portfela o 20 czy 30 proc. tu i teraz cholernie boli, ale je艣li jest to cz臋艣ci膮 naszego planu, je艣li my to wcze艣niej uwzgl臋dniali艣my w naszym planie, to musimy ten plan realizowa膰.

Je艣li natomiast, pomimo tego, 偶e przewidzieli艣my poziom ryzyka w naszym portfelu, nadal bardzo nas martwi to, co dzieje si臋 w rzeczywisto艣ci, to najwyra藕niej wzi臋li艣my go sobie za du偶o na g艂ow臋. Warto wtedy dopasowa膰 strategi臋 do siebie. By膰 mo偶e warto zrobi膰 tzw. transzowanie portfela, je偶eli m贸wimy tutaj o strategii GEM. Czyli zamiast wykonywa膰 rebalancing raz w miesi膮cu, to mo偶emy sobie przyk艂adowo podzieli膰 portfel na dwie cz臋艣ci i jedn膮 z nich poddawa膰 rebalancingowi na koniec miesi膮ca, a drug膮 na przyk艂ad w po艂owie miesi膮ca. S臋k w tym, 偶e wszystkie te rzeczy powinni艣my robi膰 przed tym, ni偶 si臋 mleko rozla艂o.

Sprawa kolejna: pami臋tajmy, 偶e dane historyczne, wyniki historyczne, wyniki symulacji jakiejkolwiek strategii, chocia偶by GEM, nie musz膮 oznacza膰, 偶e historycznie najwi臋ksze obsuni臋cia kapita艂u nie b臋d膮 wi臋ksze w rzeczywisto艣ci w przysz艂o艣ci. Cliff Asness z firmy AQR, czyli facet, kt贸ry ma naprawd臋 du偶o do艣wiadczenia, je偶eli chodzi o budowanie statystycznych modeli strategii inwestycyjnych typu quant, zak艂ada, 偶e je偶eli widzi w symulacji obsuni臋cie, kt贸re wynios艂o, za艂贸偶my, 10 proc., to w rzeczywisto艣ci mo偶e ono wynosi膰 20 proc. M贸wi膮c kr贸tko, mno偶y sobie takie obsuni臋cia kapita艂u razy dwa. Jest to zdrowe za艂o偶enie, o kt贸rym pisa艂em zreszt膮 w artykule o strategii GEM. Najwi臋ksze obsuni臋cie kapita艂u jest zawsze przed nami. Dlatego porzucanie strategii tylko z tego powodu oznacza, 偶e nie da艂oby si臋 inwestowa膰 偶adn膮 strategi膮.

Gary Antonacci us艂ysza艂 kiedy艣 od inwestora: 鈥Co robi膰, kiedy ci臋偶ko pod膮偶a膰 za strategi膮, widz膮c, jak rachunek krwawi?鈥 W swoim humorystycznym stylu odpowiedzia艂 kr贸tko 鈥Nie sprawdzaj warto艣ci rachunku. Skup si臋 na realizacji za艂o偶e艅.

Po to mamy mie膰 plan, by w艂a艣nie w sytuacjach kryzysowych wiedzie膰 jak si臋 zachowa膰, a nie porzuca膰 go.

Podejmowanie desperackich pr贸b zmian swojego planu w obliczu emocji i to takich negatywnych, zwykle do niczego dobrego nie prowadzi. Jak to si臋 m贸wi: 鈥Investing is simple, but not easy鈥. Dlatego te偶, spogl膮daj膮c na wyniki strategii za kilkadziesi膮t lat, widzimy pi臋kny wykres naszego kapita艂u, jak si臋 pnie w g贸r臋, ale bardzo 艂atwo jest nie doceni膰 ogromu emocji, jakie przychodzi nam prze偶ywa膰 w trakcie pod膮偶ania za ni膮. By膰 mo偶e te emocje b臋d膮 trwa艂y 2 lub 3 tygodnie, kiedy b臋dzie obsuni臋cie kapita艂u. P贸藕niej strategia si臋 odbije, kapita艂 uro艣nie i my bardzo szybko o tym zapomnimy. Je艣li natomiast na艂o偶ymy na to 30, 40, czy 50 lat historii, to mo偶emy takiego z膮bka na wykresie nawet nie zauwa偶y膰 i nie doceni膰 tego ogromu b贸lu emocjonalnego, jaki przychodzi nam prze偶ywa膰, 偶eby m贸c pod膮偶a膰 za obran膮 strategi膮 inwestycyjn膮. Warto o tym pomy艣le膰 zawczasu.

Podejmowanie desperackich pr贸b zmian swojego planu w obliczu emocji i to takich negatywnych, zwykle do niczego dobrego nie prowadzi

Jak wirus wp艂ynie na 艣wiat?

Ko艅cz膮c o koronawirusie: osobi艣cie jestem optymist膮 co do przysz艂o艣ci 艣wiata. Z du偶ym prawdopodobie艅stwem przyjdzie nam boryka膰 si臋 z ogromnymi problemami czy to natury zdrowotnej, a z pewno艣ci膮 ekonomicznej przez d艂u偶szy czas. Nie wiem, jak d艂ugo to b臋dzie trwa艂o. Czy to b臋d膮 miesi膮ce? Bardziej bym si臋 sk艂ania艂 ku temu, 偶e to mog膮 by膰 lata, mo偶e nie dekada, ale lata. Ludzko艣膰 z pewno艣ci膮 sobie z tym wirusem poradzi i w to g艂臋boko wierz臋. Dlatego te偶 odpuszczanie inwestowania, tylko dlatego, 偶e co艣 takiego si臋 dzieje, te偶 jest bardzo z艂e, bo je偶eli 艣wiat by nie przetrwa艂, wtedy problem z naszym portfelem inwestycyjnym by艂by naszym najmniejszym problemem.

Je偶eli natomiast 艣wiat si臋 przeczo艂ga przez problem z tym wirusem, czy raczej zostanie przeczo艂gany przez tego wirusa, to z pewno艣ci膮 w tym momencie zrodz膮 si臋 du偶e okazje inwestycyjne. Je偶eli my z nich nie skorzystamy, to wtedy by膰 mo偶e stracimy okazje 偶ycia, je偶eli chodzi o inwestycje.

Poza pieni臋dzmi warto si臋 te偶 zastanowi膰 nad samym 偶yciem. Mo偶e filozoficznie to zabrzmi, ale w ko艅cu obok tej ca艂ej gie艂dy, tej ca艂ej paniki, 偶e tyle ludzi straci pieni膮dze, by膰 mo偶e prac臋, co jest na pewno bardzo z艂ym do艣wiadczeniem, to jednak pami臋tajmy, 偶e tutaj na szali jest przede wszystkim ludzkie 偶ycie. Ten wirus, ta pandemia pokazuje te偶, jak nasze 偶ycie jest kruche, jak bardzo 艂atwo je zgasi膰. Taki niepozorny wirus wprawi艂 艣wiat w stan paniki.

Mo偶e dlatego mnie tak nasz艂o na te filozoficzne rozwa偶ania, 偶e ostatnie kilka miesi臋cy w moim prywatnym 偶yciu to te偶 bardzo trudny moment. M贸g艂bym powiedzie膰, 偶e jeden z najtrudniejszych ze wszystkich dotychczas, jakie przysz艂o mi prze偶ywa膰, bo najbli偶sza mi osoba ma zdiagnozowan膮 powa偶n膮, przewlek艂膮 i nieuleczaln膮 chorob臋. Jedyne szcz臋艣cie, jakie w tym nieszcz臋艣ciu dostrzegam, to to, 偶e dzi艣 s膮 pewne mo偶liwo艣ci medyczne. Choroby nie da si臋 wyleczy膰, problem b臋dzie na ca艂e 偶ycie, ale jest mo偶liwo艣膰 podtrzymania komfortu 偶ycia na przyzwoitym poziomie. Warto w tym kontek艣cie, je偶eli m贸wimy o wirusie, pami臋ta膰, 偶e pieni膮dze pieni臋dzmi, ale 偶ycie, zdrowie ludzkie nie dadz膮 si臋 przeliczy膰 na 偶adne pieni膮dze i warto dba膰 o zdrowie i 偶ycie nasze i naszych najbli偶szych.

OK, to teraz pobi艂em rekord 艣wiata, przynajmniej w ramach swojego podcastu, bo min臋艂y 22 minuty z hakiem, a ja sko艅czy艂em wst臋p do tego podcastu. OK, dzi臋kuj臋 bardzo, mam nadziej臋, 偶e za du偶o pomidor贸w nie poleci w moj膮 stron臋. Na szcz臋艣cie czuj臋 si臋 w miar臋 bezpieczny, bo nagrywam to w zaciszu swojego pokoju. 馃檪

Rynki finansowe w latach 1900-2020

To przechodzimy do meritum 鈥 opowiemy sobie, jak wygl膮da艂y rynki finansowe na przestrzeni ponad wieku, bo cofniemy si臋 do 1900 roku. Chodzi po prostu o to, 偶eby艣my sobie zbudowali pewne t艂o historyczne, aby lepiej zrozumie膰 dalsz膮 cz臋艣膰 podcastu.

Stopy zwrotu na rynkach akcji i obligacji

Zacznijmy od tego, ile zarabia艂y rynki akcji, na jakie stopy zwrotu mo偶na by艂o liczy膰, gdyby艣my inwestowali na rynku przez ostatnie 120 lat? W USA u艣redniona, geometryczna stopa zwrotu od 1900 do 2018 roku wynios艂a dla akcji ameryka艅skich 9,4 proc. Je偶eli na to na艂o偶ymy inflacj臋, to ten wynik spada do 6,4 proc.

Trzeba jednak wspomnie膰 o jeszcze jednej rzeczy, 偶e w mi臋dzyczasie przysz艂oby nam prze偶y膰 obsuni臋cie na linii kapita艂u prawie o 80 proc. Je偶eli kto艣 w 1900 roku, np. czyj艣 pradziadek powiedzia艂, 偶e 鈥tutaj wk艂adam 100 dolar贸w i b臋dziemy je inwestowa膰 przez 120 lat鈥, to owszem, nawet po uwzgl臋dnieniu inflacji mo偶na by艂o zarobi膰, ale nasz portfel uszczupli艂 si臋 w mi臋dzyczasie o niemal 80 proc. Dla przyk艂adu, gdyby艣my tak inwestowali jak w USA, ale na 艣wiecie, czyli globalnym rynku akcji, ta stopa zwrotu by艂a nieco ni偶sza i wynosi艂a po uwzgl臋dnieniu inflacji oko艂o 5 proc. Jak zatem widzimy, inflacja ma bardzo du偶e znaczenie, bo w USA inflacja z tego 9-procentowego wyniku potrafi艂a zje艣膰 30 proc.

Poni偶ej zestawienie st贸p zwrotu dla r贸偶nych klas aktyw贸w dla lat 1926-2019.

Je偶eli chodzi o rynki rozwijaj膮ce si臋, czy tam rynek akcji pozwala艂 lepiej zarabia膰? Tutaj nie ma jednoznacznej odpowiedzi, dlatego 偶e tak naprawd臋 wszystko zale偶y od okresu, na kt贸ry by艣my spogl膮dali. Zdarza艂o si臋 tak, 偶e rynki kraj贸w rozwijaj膮cych si臋, je偶eli chodzi o rynki akcji, potrafi艂y generowa膰 lepsze, wy偶sze stopy zwrotu ni偶 rynki kraj贸w rozwini臋tych czy te偶 rynku ameryka艅skiego, ale bywa艂o te偶 odwrotnie. Podlega to pewnej cykliczno艣ci.

Mo偶emy natomiast wyci膮gn膮膰 pewne konkluzje. Rynek akcji na tle r贸偶nych innych klas aktyw贸w daje najwi臋ksz膮 premi臋 za ryzyko. Je偶eli chcemy w co艣 inwestowa膰 pieni膮dze, to inwestowanie na rynku akcji ma jak najbardziej sens, bo to s膮 aktywa, kt贸re historycznie daj膮 zarobi膰 najwi臋cej. Jest tu jednak du偶a, warta podkre艣lenia uwaga, m贸wi膮ca o tym, 偶e musimy tutaj uwzgl臋dni膰 bardzo d艂ugi horyzont inwestycyjny. To nie s膮 miesi膮ce, nawet lata, ale to s膮 dekady. W takim uj臋ciu inwestowanie na rynku akcji zdecydowanie pozwala艂o zarabia膰 i do tego bardzo dobrze sobie radzi艂o z inflacj膮.

Rynek akcji na tle r贸偶nych innych klas aktyw贸w daje najwi臋ksz膮 premi臋 za ryzyko

Dla przyk艂adu akcje od 1900 roku do teraz potrafi艂y zarobi膰 165 razy wi臋cej ni偶 bony skarbowe. Potraktujmy bony skarbowe, je艣li chodzi o rynek USA, jako takie proxy, odpowiednik lokaty w banku. Je偶eli w 1900 roku zdeponowaliby艣my w banku 100 dolar贸w i wyj臋li je dzi艣, a drugie 100 dolar贸w by艣my umie艣cili na rynku akcji, to ta druga opcja pozwoli艂aby nam zarobi膰 165 razy wi臋cej. To tak na marginesie, gdyby kto艣 si臋 zastanawia艂, czy lokata potrafi pokona膰 rynek akcji.

呕eby troch臋 upro艣ci膰 te statystyki, bo tu jeszcze du偶o liczb i warto艣ci b臋dzie si臋 pojawia艂o w tym odcinku, to warto sobie zapami臋ta膰 w g艂owie tak膮 mocno uproszczon膮, ale je偶eli chodzi o rz膮d wielko艣ci prawid艂ow膮 regu艂臋, tzw. regu艂臋 5-2-1. S膮 to wyniki r贸偶nych rynk贸w, je偶eli chodzi o stopy zwrotu, na przestrzeni wielu dekad, a konkretnie chodzi o to, 偶e:

  • przeci臋tnie akcje po uwzgl臋dnieniu inflacji realnie zarabiaj膮 5 proc.,
  • obligacje 2 proc.,
  • bony skarbowe (czy te偶 lokaty w banku) 鈥 1 proc.

Oczywi艣cie to s膮 dane w przybli偶eniu, bo jak ju偶 wiemy, w USA to mog艂o by膰 ponad 6 proc., a mog艂o si臋 zdarzy膰, 偶e gdzie艣 jest to nawet poni偶ej 4 proc., je偶eli chodzi o rynek akcji. Taki generalnie jest rz膮d wielko艣ci pomi臋dzy r贸偶nymi klasami aktyw贸w, czyli akcje zarabiaj膮 przeci臋tnie po inflacji 5 proc., obligacje 2 proc., a bony skarbowe 1 proc. Raz jeszcze tutaj podkre艣l臋 鈥 d艂ugoterminowo. Poni偶ej zestawienie na bazie danych z Credit Suisse.

Przyk艂adowo, je偶eli uwzgl臋dniliby艣my ostatnie cztery dekady, to si臋 oka偶e, 偶e rynek obligacji potrafi艂 zarobi膰 lepiej ni偶 rynek akcji. Rynek naprawd臋 potrafi czasami zaskakiwa膰.

Teraz jeszcze taka uwaga, je偶eli chodzi o bony skarbowe i o lokaty w bankach. Ja co prawda b臋d臋 tutaj przytacza艂 dane z rynku ameryka艅skiego, bo historia tego rynku jest znacznie d艂u偶sza ni偶 polskiego, ale my艣l臋, 偶e jest to ciekawostka, kt贸r膮 warto przytoczy膰, zw艂aszcza tym, kt贸rzy ograniczaj膮 swoje inwestowanie do lokat w banku.

Ka偶dy sobie my艣li, 偶e lokata w banku to jest co艣 bezpiecznego. My艣limy o tym bezpiecze艅stwie przede wszystkim w kontek艣cie tego, czy nam kto艣 tych pieni臋dzy z banku nie zabierze. I owszem, mo偶na powiedzie膰, 偶e prawdopodobie艅stwo takiego zdarzenia jest ma艂e, aczkolwiek nie mo偶na powiedzie膰, 偶e go nie ma, ale w warunkach zw艂aszcza w USA jest to jednak niebezpiecze艅stwo praktycznie nieistniej膮ce.

Zerknijmy sobie jednak na tak膮 statystyk臋: od 1926 roku do dzi艣, czyli niemal 100 lat, kr贸tkoterminowe bony skarbowe w USA, czyli powiedzmy, 偶e odpowiednik lokat w banku, zarabia艂 rocznie 艣rednio 3,4 proc. Przy czym, je偶eli uwzgl臋dnimy inflacj臋, to jest to ju偶 zaledwie 0,5 proc. OK. Mo偶na powiedzie膰, 偶e taka lokata, gdyby艣my sobie tam pieni膮dze ulokowali, zwalczy艂a inflacj臋. Niewiele, bo niewiele, ale przynajmniej pieni膮dz zachowa艂 swoj膮 warto艣膰, a nawet co艣 tam minimalnie zarobi艂.

Jest tylko jeden problem. Jakby艣my sobie w 1926 roku te pieni膮dze zdeponowali w banku i trzymali je tam do dzi艣, to owszem, te pieni膮dze zachowa艂yby swoj膮 warto艣膰, ale w mi臋dzyczasie przysz艂oby nam przechodzi膰 przez obsuni臋cie na linii kapita艂u o 鈥 uwaga 鈥 niemal 50 proc. To obsuni臋cie jest zauwa偶alne wtedy, kiedy na艂o偶ymy na ten okres panuj膮c膮 inflacj臋.

Je艣li nie na艂o偶ymy inflacji, to wtedy by艣my nie zobaczyli, 偶e tyle naszych pieni臋dzy wyparowa艂o z rachunku bankowego. Je偶eli natomiast uwzgl臋dnimy inflacj臋, np. bardzo wysok膮, jaka mia艂a miejsce w latach 80. w USA, to wtedy okazuje si臋, 偶e taka bezpieczna inwestycja, jak膮 jest w艂a艣nie lokata w banku, potrafi generowa膰 obsuni臋cia na linii kapita艂u.

Je偶eli zatem by艣my komu艣 powiedzieli: 鈥S艂uchaj, fajnie, 偶e masz lokat臋 w banku, ale czy zdajesz sobie spraw臋, 偶e w USA taka lokata potrafi艂a traci膰 50 proc. warto艣ci portfela?鈥, pewnie kaza艂by si臋 nam popuka膰 po g艂owie i raczej by nam nie uwierzy艂. Takie s膮 jednak fakty i warto sobie zdawa膰 z tego spraw臋.

Ile mo偶na zarobi膰 na z艂ocie?

Wiemy zatem, 偶e rynek akcji ca艂kiem nie藕le zarabia, na pewno lepiej ni偶 lokaty w banku. A jak jest ze z艂otem? Podam pewn膮 statystyk臋.

M贸wi si臋 cz臋sto o z艂ocie, 偶e to jest przede wszystkim takie zabezpieczenie na gorsze czasy. Ze z艂otem w kontek艣cie kryzysu jest teraz r贸偶nie. Oczywi艣cie niekt贸rzy m贸wi膮, 偶e z艂oto fizyczne jest wykupywane i ono si臋 odkleja od tego papierowego z艂ota, ale ja nie do ko艅ca w to wierz臋 na d艂ug膮 met臋.

Generalnie uwa偶am, 偶e je偶eli kto艣 ma ryzyko w portfelu, to w pierwszej kolejno艣ci, je偶eli chce tego ryzyka unikn膮膰, to powinien si臋 tego ryzyka pozby膰. A je偶eli kto艣 z jakich艣 powod贸w chce trzyma膰 to ryzyko w portfelu, np. akcje, nie chce ich sprzedawa膰, a przychodzi taki kryzysowy czas jak obecnie, to wtedy bynajmniej z艂oto nie jest najlepszym zabezpieczeniem. S膮 znacznie lepsze zabezpieczenia, ale to jest temat na inn膮 histori臋.

Z艂oto od 1926 roku do dzi艣 wygenerowa艂o przeci臋tn膮 roczn膮 stop臋 zwrotu na poziomie 4,6 proc., przy czym, je偶eli zn贸w na艂o偶ymy inflacj臋, to z艂oto wychodzi艂o ledwo poni偶ej 2 proc. 1,7 proc. 鈥 tyle przeci臋tnie zarabia艂o z艂oto po uwzgl臋dnieniu inflacji za niepe艂ne ostatnie 100 lat. Co gorsza, z艂oto potrafi艂o w mi臋dzyczasie traci膰 a偶 84 proc.

Tu z kolei podam, dla odmiany, jak to wygl膮da z rynkiem akcji. Ot贸偶 rynek akcji, ale ju偶 taki globalny, dla ca艂ego 艣wiata, potrafi艂 zarabia膰 za ostatnie 100 lat 5,7 proc. 鈥 po uwzgl臋dnieniu inflacji, a obsuni臋cie by艂o mniejsze ni偶 na z艂ocie, bo 63 proc. Je偶eli kto艣 naprawd臋 chce dba膰 o sw贸j kapita艂, to lepiej wyjdzie 鈥 i tak przynajmniej historycznie by艂o 鈥 gdy kupi sobie akcje ca艂ego 艣wiata, co dzi艣 jest proste do zrobienia i po prostu b臋dzie je trzyma艂, ni偶 kupi z艂oto i b臋dzie je trzyma艂. Je偶eli co艣 naprawd臋 cholernie mocno walnie 鈥搈贸wi臋 tu o ogromnym kryzysie, wr臋cz globalnej katastrofie 鈥 to mo偶e si臋 okaza膰, 偶e ani to z艂oto, ani te akcje nie pomog膮. Ale je偶eli m贸wimy o inwestycjach, gdy 艣wiat jednak przetrwa, to historycznie akcje pozwala艂y zarabia膰 znacznie wi臋cej i, co jest istotniejsze, mniej traci艂y od z艂ota 鈥 je偶eli m贸wimy o globalnym rynku akcji. To s膮 fakty.

Historycznie akcje pozwala艂y zarabia膰 znacznie wi臋cej i, co jest istotniejsze, mniej traci艂y od z艂ota 鈥 je偶eli m贸wimy o globalnym rynku akcji

Poniewa偶 ceny z艂ota zosta艂y uwolnione w 1971 roku, por贸wnajmy jego stop臋 zwrotu od tego okresu do dzi艣 (koniec roku 2019) z indeksem S&P 500 (wraz z dywidendami), uwzgl臋dniaj膮c inflacj臋:

  • Z艂oto (cena spot, 1971-2019)
    • stopa zwrotu: 3.8%
    • maksymalne obsuni臋cie kapita艂u: -84%
  • S&P 500 (Total Return, 1971-2019)
    • stopa zwrotu: 6.5%
    • maksymalne obsuni臋cie kapita艂u: -54%

Historyczne przetasowania na finansowej mapie 艣wiata

Wiemy ju偶, ile zarabia rynek akcji, ile zarabia z艂oto, ile zarabiaj膮 obligacje, to teraz sobie powiedzmy, jak wygl膮da艂 艣wiat, je偶eli chodzi o rynek akcji w sensie historycznych przetasowa艅 w takim uj臋ciu geograficznym. Gdzie skupia艂o si臋 najwi臋cej kapita艂u, na jakim rynku? Gdzie te rynki akcji by艂y historycznie najwi臋ksze i jak si臋 to zmienia艂o w czasie?

Ot贸偶, gdyby艣my mieli mo偶liwo艣膰 wsi膮艣膰 do pojazdu, kt贸ry by nas przeni贸s艂 do 1900 roku i zobaczyliby艣my sobie, jak wygl膮da rynek akcji w tamtym 艣wiecie, w tamtym czasie, to okaza艂oby si臋, 偶e wygl膮da on zdecydowanie inaczej ni偶 dzi艣, co pewnie nie jest zaskoczeniem. Zaskoczeniem mog膮 by膰 natomiast pewne detale, o kt贸rych za chwil臋 powiem.

Numerem jeden by艂a Wielka Brytania, co pewnie nie dziwi, bo posiada ona ogromn膮 tradycj臋, je偶eli chodzi o rynek akcji, kt贸ra si臋ga XVII wieku. W 1900 roku Wielka Brytania stanowi艂a 25 proc. 艣wiatowej kapitalizacji, tzn. 25 proc. rynku akcji nale偶a艂o do niej. Z uwagi na jej 鈥瀔olonialne tradycje鈥, to ten rynek akcji mia艂 ju偶 w tamtym czasie zasi臋g globalny.

Miejsce drugie w 1900 roku zajmowa艂y USA, kt贸re mia艂y 15 proc. udzia艂u w 艣wiatowym rynku akcji. Miejsce trzecie to Niemcy 鈥 13 proc., czwarte przypad艂o Francji 鈥 11 proc., pi膮te Rosja 鈥 6 proc. i sz贸ste miejsce Austro-W臋gry. To jest w og贸le ciekawy przyk艂ad, bo jest to nieistniej膮ce pa艅stwo i przyk艂ad totalnego kataklizmu, w tym znaczeniu, 偶e w 1918 roku pa艅stwowo, wielonarodowa monarchia konstytucyjna si臋 ca艂kowicie rozpad艂o. Jest to o tyle ciekawe, 偶e by艂 to kraj zwi膮zany z naszym krajem, z Polsk膮, bo 10 proc. Austro-W臋gier by艂o zamieszkanych przez Polak贸w, m.in. Krak贸w czy Przemy艣l by艂y cz臋艣ci膮 Galicji, tak na marginesie.

Poni偶sza grafika pochodz膮ca z raportu Credit Suisse pokazuje jak r贸偶ni艂 si臋 艣wiatowy rynek akcji pomi臋dzy rokiem 1900, a 2019.

W 1900 roku rz膮dzi艂y Wielka Brytania, USA i Niemcy, to by艂a pierwsza tr贸jka. Gdy si臋 teraz przeniesiemy do 2020 roku, do czas贸w wsp贸艂czesnych, to 艣wiat wygl膮da zupe艂nie inaczej. Numerem jeden s膮 USA i maj膮 a偶 54 proc. udzia艂u, to jest co艣 ogromnego, je偶eli chodzi o ich przyrost.

Dla przypomnienia, w 1900 roku mieli 15 proc. udzia艂u w rynku akcji na 艣wiecie, teraz jest to ponad 50 proc. Warto tu doda膰, 偶e bynajmniej nie jest to najwi臋kszy historyczny udzia艂 USA, je偶eli chodzi o udzia艂 w 艣wiatowym rynku akcji, bo na pocz膮tku lat 70. XX wieku USA mia艂y niemal 70 proc. 艣wiatowego rynku akcji, czyli wtedy by艂y jeszcze wi臋kszym potentatem.

Niespe艂na dwie dekady p贸藕niej, pod koniec lat 80. udzia艂 USA spad艂 niemal偶e dwukrotnie i Stany zaliczy艂y wtedy swoje minimum w najnowszej historii, je艣li chodzi o udzia艂 w 艣wiatowym rynku akcji, bo mia艂y wtedy zaledwie 29 proc. Obecnie nale偶y do nich 54 proc. 艣wiatowego rynku akcji.

Numer 2 na podium to jest Japonia 鈥 7 proc. Dla przypomnienia, w 1900 roku Japonii nawet nie uwzgl臋dni艂em w pierwszej sz贸stce, a dzi艣 jest druga.

I trzecie miejsce 鈥 osta艂a si臋 na podium Wielka Brytania, ale zamiast 25 proc. w 1900 roku, dzi艣 ma 5 proc. udzia艂u w 艣wiatowej kapitalizacji.

Miejsce czwarte to Chiny 鈥 4 proc., a wi臋c doganiaj膮 Wielk膮 Brytani臋. Jest to takie powolne przebudzenie wielkiego misia po d艂ugim 艣nie. W 1900 roku rynek chi艅ski by艂 tak male艅ki, 偶e nawet go nie ujmowano w 艣wiatowym zestawieniu.

Dla przypomnienia: w 1900 roku trzecie miejsce nale偶a艂o do Niemiec 鈥 13 proc. udzia艂u w 艣wiatowym rynku akcji, a obecnie jest to zaledwie 3 proc.

Tak to wychodzi, po prostu tak to jest, 偶e niekt贸re kraje bardzo zyska艂y przez ostatnie 120 lat. Najwi臋kszym zwyci臋zc膮 s膮 tu USA. Niekt贸re bardzo du偶o straci艂y, jak chocia偶by Wielka Brytania, z 25 na 5 proc., ale r贸wnie偶 Niemcy, z 13 proc. w 1900 roku na 3 proc. obecnie. Rosja, kt贸ra w 1900 roku by艂a naprawd臋 du偶ym graczem na rynku akcji (6 proc.), dzi艣 jest praktycznie nieuj臋ta w tym zestawieniu. Po prostu nie liczy si臋 na 艣wiatowym rynku akcji.

M贸wi膮c tu o rynkach akcji, m贸wimy najcz臋艣ciej o krajach rozwini臋tych, mo偶e z wy艂膮czeniem Chin. Jak natomiast wygl膮da rynek akcji, gdyby艣my si臋 skupili tylko i wy艂膮cznie na rynkach kraj贸w rozwijaj膮cych si臋? Mo偶na tu zaobserwowa膰 taki ciekawy wr臋cz paradoks, dla mnie przynajmniej do艣膰 zaskakuj膮cy. Ot贸偶 rynki rozwijaj膮ce si臋 stanowi膮 obecnie w przybli偶eniu 30 proc. 艣wiatowego PKB, czyli du偶o. Je偶eli chodzi o populacj臋, to jest jeszcze wi臋cej, bo w krajach rozwijaj膮cych si臋, kt贸rych gospodarki dopiero si臋 rozwijaj膮, mieszka oko艂o 60 proc. ludno艣ci 艣wiata.

Tymczasem, gdyby艣my spojrzeli na kapitalizacj臋 rynku akcji, czyli warto艣膰 sp贸艂ek notowanych na gie艂dach kraj贸w rozwijaj膮cych si臋, to stanowi ona zaledwie nieco ponad 10 proc. Jeszcze inaczej 鈥 kapita艂, kt贸ry jest ulokowany na rynku akcji, w 90 proc. jest skupiony w sp贸艂kach kraj贸w rozwini臋tych, a zaledwie 10 proc. to s膮 sp贸艂ki z kraj贸w rozwijaj膮cych si臋.

Kapita艂, kt贸ry jest ulokowany na rynku akcji, w 90 proc. jest skupiony w sp贸艂kach kraj贸w rozwini臋tych, a zaledwie 10 proc. to s膮 sp贸艂ki z kraj贸w rozwijaj膮cych si臋

Ciekawie robi si臋 te偶, gdyby艣my spojrzeli, jak wygl膮da艂y historyczne przetasowania w bran偶ach, jakimi trudni艂y si臋 sp贸艂ki 120 lat temu, i jak to wygl膮da obecnie. Ot贸偶 w USA w 1900 roku 80 proc. warto艣ci rynku akcji by艂o skupione w bran偶ach, kt贸re obecnie maj膮 marginalne wr臋cz znaczenie dla gospodarek lub w og贸le nie istniej膮.

Nic w tym zreszt膮 dziwnego albo prawie nic, bo wtedy nikt albo prawie nikt nie je藕dzi艂 samochodami, ma艂o kto mia艂 dost臋p do telefonu, nikt nie s艂ucha艂 muzyki utrwalonej na p艂ytach czy innych formach zapisu, nie wspominaj膮c o tym, 偶e w 1900 roku nie by艂o komputer贸w czy Internetu.

By艂y za to sp贸艂ki telekomunikacyjne, na miar臋 贸wczesnych czas贸w, tyle 偶e ich dzia艂alno艣膰 wygl膮da艂a wtedy zupe艂nie inaczej, bo inaczej wygl膮da艂 艣wiat. Gdyby艣my sobie por贸wnali np. telegraf z 1900 roku ze wsp贸艂czesnym smartfonem, da nam to obraz, czym zajmowa艂y si臋 sp贸艂ki telekomunikacyjne w 1900 roku, a czym zajmuj膮 si臋 one obecnie. Dzi艣 oczywi艣cie mo偶emy si臋 艣mia膰 z prymitywnego telegrafu, maj膮c w kieszeni nowoczesny smartfon, ale jeszcze 120 lat temu telegraf uchodzi艂 za synonim urz膮dzenia hi-tech i nie inaczej my艣lano wtedy o takim telegrafie, ni偶 my my艣limy dzisiaj o naszym smartfonie.

Poni偶sza grafika pochodzi z raportu Credit Suisse i prezentuje jak wygl膮da艂 udzia艂 poszczeg贸lnych bran偶 w gospodarce w roku 1900 i 2019.

120 lat temu bran偶膮, kt贸ra absolutnie dominowa艂a gospodark臋, by艂a bran偶a kolejowa. To ona by艂a motorem nap臋dowym rewolucji przemys艂owej 贸wczesnego 艣wiata na prze艂omie XIX i XX wieku. Dzi艣 ju偶 mo偶e nie spotkamy sp贸艂ek, b臋d膮cych potentatami w takich bran偶ach jak produkcja zapa艂ek, silnik贸w parowych; potentatami nie tyle w swojej bran偶y, ale w skali ca艂ej gospodarki. Dzi艣 w gospodarce USA prym wiod膮 zupe艂nie inne bran偶e. Nie s膮 to bran偶e kolejowe, ale s膮 to bran偶e np. informatyczna, farmaceutyczna, kosmetyczna czy motoryzacyjna.

Ko艅cz膮c ten w膮tek o bran偶ach, kt贸re wyst臋powa艂y w 1900 roku, a jakie maj膮 g艂贸wny udzia艂 w rynku akcji dzi艣, to s膮 dwie takie bran偶e, kt贸re przetrwa艂y te 120 lat praktycznie bez zmian. Pierwsza to sektor bankowy i ubezpieczeniowy. Ten sektor by艂 wa偶ny wtedy i r贸wnie istotny jest dzi艣. Kolejna bran偶a, kt贸ra przetrwa艂a te 120 lat 鈥 i te偶 nie powinno to by膰 zaskoczeniem 鈥 to sektor zwi膮zany z produkcj膮 偶ywno艣ci. Pomimo 偶e 120 lat temu 艣wiat wygl膮da艂 inaczej ni偶 dzi艣, tak samo wtedy, jak i dzi艣, ludzie musz膮 co艣 je艣膰. Konkluzja jest taka, 偶e bez wzgl臋du na okoliczno艣ci pieni膮dze i jedzenie s膮 tak samo potrzebne ludzko艣ci do 偶ycia dzi艣, jak i 120 lat temu.

Miejsce Polski na finansowej mapie 艣wiata

Tym sposobem zako艅czymy sobie omawianie bran偶, natomiast teraz chcia艂bym poopowiada膰 o tym, jak wygl膮da Polska na gospodarczej mapie 艣wiata. Je艣li si臋 cofniemy do 1900 roku, to c贸偶 鈥 Polski nie by艂o wtedy na mapach. Niech to b臋dzie okazj膮 do zadumy, bo kraj, kt贸ry za czas贸w jagiello艅skich by艂 pot臋g膮 w Europie, kraj, kt贸rego powierzchnia by艂a trzykrotnie wi臋ksza od obecnej, po prostu tak skorodowa艂 w czasie. I to przede wszystkim na skutek naszych bardzo z艂ych dzia艂a艅 鈥 mam na my艣li polityk贸w. Tak si臋 to niestety 藕le potoczy艂o, 偶e nasze pa艅stwo zosta艂o wymazane z map a偶 na 123 lata.

W 1991 roku powsta艂a nasza Gie艂da Papier贸w Warto艣ciowych i ja swoj膮 histori臋 ogranicz臋 do tego okresu, bo nie ma sensu opowiada膰 o Polsce wcze艣niejszej, sprzed rynku akcji, bo go po prostu nie by艂o 鈥 m贸wi臋 tu o okresie powojennym. W 2018 roku nasz kraj zosta艂 promowany do koszyka pa艅stw rozwini臋tych przez FTSE Russell i to si臋 mo偶e niekt贸rym wydawa膰 艣mieszne, ale po prostu tak jest. Jeste艣my uznawani przez t臋 firm臋 鈥 FTSE Russell 鈥 za kraj rozwini臋ty. Co to oznacza? 呕e jeste艣my przez t臋 firm臋 uznawani za najbardziej rozwini臋ty kraj w grupie 26 kraj贸w. Jeste艣my w艣r贸d 26 najbardziej rozwini臋tych kraj贸w na 艣wiecie 鈥 w tym rankingu.

Je偶eli chodzi jeszcze o bycie krajem rozwini臋tym, to jest te偶 szwajcarska firma STOXX, kt贸ra r贸wnie偶 zalicza Polsk臋 do kraj贸w rozwini臋tych (developed). Natomiast inne firmy, jak MSCI czy Standard&Poor鈥檚 nie zaliczaj膮 ju偶 Polski do kraj贸w rozwini臋tych. Figurujemy w ich rankingach jako kraje emerging (rozwijaj膮ce si臋).

Je偶eli chodzi o nasz膮 gie艂d臋, na kt贸r膮 dzisiaj tak du偶o wylewa si臋 pomyj, niestety cz臋sto zas艂u偶enie, to kapitalizacja WIG-u wynosi (oko艂o) ponad 300 miliard贸w dolar贸w. Dla przyk艂adu, kapitalizacja Apple鈥檃 to jest oko艂o biliona dolar贸w, czyli ponad trzy razy wi臋cej ni偶 nasza ca艂a gie艂da. 呕eby to dobrze wybrzmia艂o: jedna firma, jedna ameryka艅ska sp贸艂ka 鈥 Apple 鈥 jest trzy razy wi臋cej warta ni偶 ca艂a Gie艂da Papier贸w Warto艣ciowych w Warszawie. Polska jest po prostu maluszkiem na oceanie 艣wiatowej gospodarki i stanowimy oko艂o 0,2 proc. wagi na 艣wiatowym rynku akcji je艣li idzie o kapitalizacj臋.

Jedna firma, jedna ameryka艅ska sp贸艂ka 鈥 Apple 鈥 jest trzy razy wi臋cej warta ni偶 ca艂a Gie艂da Papier贸w Warto艣ciowych w Warszawie

Przyk艂adowo nasz s膮siad zza Odry, Niemcy to oko艂o 3 proc. 艣wiatowego tortu, czyli oko艂o 15 razy wi臋cej ni偶 Polska. 呕eby zn贸w to dobrze wybrzmia艂o 鈥 gie艂da niemiecka jest oko艂o 15 razy wi臋ksza od polskiej gie艂dy.

Je偶eli chodzi o stopy zwrotu na GPW (m贸wi艂em tu du偶o o tym, jak to wygl膮da艂o na rynku w USA, jak to wygl膮da na globalnym rynku, ale nie m贸wi艂em nic jeszcze o Polsce) pos艂u偶臋 si臋 wyliczeniami zrobionymi przez Dariusza Grup臋 z bloga dariuszgrupa.pl. 艢wietne opracowanie, kt贸re aktualizuje ka偶dego roku, polecam ka偶demu zagl膮dn膮膰 na jego stron臋.

Tutaj, je偶eli chodzi o stop臋 zwrotu (uwaga 鈥 pomijam lata 90., bo to mocno by zawy偶y艂o ko艅cowy wynik, ponadto te dane z lat 90. by艂y niereprezentatywne, dlatego te偶 dane, kt贸re tu b臋d臋 przytacza艂, s膮 policzone od 2001 roku), to roczna stopa zwrotu, taka 艣rednia geometryczna, wynosi 6,7 proc. Je偶eli natomiast na艂o偶ymy na to inflacj臋, to spada to do 4,4 proc. Jest to zatem poni偶ej 艣redniej 艣wiatowej, tak jak ju偶 m贸wi艂em wcze艣niej 鈥 to jest ponad 5 proc.; nie wspominaj膮c o 艣redniej z USA, kt贸ra przekracza ponad 6 proc.

Czy to co艣 m贸wi? Dla mnie to znaczy po prostu tyle, 偶e rynek w Polsce jest mega-, mega-, meganiedowarto艣ciowany, zmasakrowany. Jakkolwiek to dla wielu brzmi niedorzecznie, ja po prostu swoje konto emerytalne w ramach IKE i IKZE b臋d膮 opiera艂 g艂贸wnie na GPW, dlatego, 偶e wi臋kszo艣膰 pozosta艂ego kapita艂u i tak alokuj臋 na 艣wiecie, dlatego mog臋 sobie pozwoli膰 na taki home bias na GPW, 偶e tak powiem, w ramach konta emerytalnego.

Dlaczego warto inwestowa膰 globalnie?

Teraz porozmawiamy sobie o tym, dlaczego warto inwestowa膰 globalnie, dlaczego dywersyfikacja geograficzna ma sens. M贸wi艂em ju偶 przed chwil膮 o home buyers. Niestety to jest co艣, co wi臋kszo艣膰 robi, czyli inwestuje przede wszystkim na tym rynku, w kt贸rym 鈥 偶e tak powiem 鈥 mieszka. Czyli je偶eli kto艣 jest z Polski, to wi臋kszo艣膰 swoich 艣rodk贸w lokuje na Gie艂dzie Papier贸w Warto艣ciowych w Warszawie. Je偶eli kto艣 jest z USA, to ma nieco lepiej, bo ten rynek jest ogromny, ponad 50 proc. 艣wiatowego rynku akcji, ale wci膮偶 lokowanie wszystkiego nawet na takim rynku jak rynek ameryka艅ski nie jest najszcz臋艣liwszym pomys艂em.

Dlaczego warto inwestowa膰 globalnie, dlaczego warto dywersyfikowa膰 sw贸j portfel? M贸wi si臋 powszechnie, 偶e dywersyfikacja jest takim darmowym obiadem w 艣wiecie inwestowania. W du偶ej mierze jest tak dlatego, poniewa偶 rozpraszamy ryzyko. Diabe艂 jednak jak zwykle tkwi w szczeg贸艂ach. Je艣li nasz portfel w ca艂o艣ci sk艂ada si臋 ze sp贸艂ek notowanych na GPW, to nawet je艣li b臋dziemy mie膰 dywersyfikacj臋, to ta dywersyfikacja jest bardzo s艂aba. Jeste艣my wystawieni na ryzyko, jakie kryje si臋 za lokalnym rynkiem, dlatego 偶e nasz rynek, rynek GPW jest tak malutkim ryneczkiem, 偶e gdyby zaton膮艂, to 艣wiat by tego nawet nie zauwa偶y艂.

Do tematu dywersyfikacji globalnej wr贸c臋 za chwil臋. Poka偶my jednak kilka przyk艂ad贸w, kiedy rynki ton臋艂y, dos艂ownie ton臋艂y. Nie 偶e spada艂y, ale ton臋艂y wraz z maj膮tkiem ludzi na zawsze. I tak: Rosja, rewolucja pa藕dziernikowa, 1917 rok. Bolszewicy, hm, nie byli zbyt zwi膮zani z kapitalizmem i nie bardzo widzieli potrzeb臋 funkcjonowania rynku kapita艂owego. Dlatego te偶 nast膮pi艂a utrata kapita艂u przez inwestor贸w, kt贸rzy mieli swoje akcje pokupowane na gie艂dzie papier贸w warto艣ciowych w Rosji. Oni po prostu ca艂y ten kapita艂 stracili.

Inny przyk艂ad to z kolei Chiny, 1949 rok. Tutaj te偶, po doj艣ciu do w艂adzy komunist贸w, Mao Zedong nie by艂 zbytnio zainteresowany tym, 偶eby krzewi膰 w narodzie kapitalistycznego ducha, dlatego stwierdzi艂 偶e po prostu zamyka ca艂膮 gie艂d臋 i wszystkie pieni膮dze, kt贸re by艂y tam zainwestowane, przepad艂y 鈥 je偶eli chodzi o inwestor贸w. Bo je偶eli chodzi o kapita艂, o te sp贸艂ki, to wszystko to partia komunistyczna zagarn臋艂a dla siebie.

W latach 40. XX wieku to bynajmniej nie Chiny by艂y najwi臋kszym problemem, poniewa偶 ich udzia艂 w 艣wiatowym rynku by艂 niewielki. Ogromnym problem by艂a za to Japonia. To kraj, kt贸ry ma ogromne tradycje rynku kapita艂owego, poniewa偶 na gie艂dzie w Osace kontrakty terminowe by艂y ju偶 w obrocie, w handlu w 1730 roku. Natomiast pomi臋dzy 1900 a 1939 rokiem, czyli do wybuchu II wojny 艣wiatowej, japo艅ski rynek akcji by艂 w 艣cis艂ej czo艂贸wce rynk贸w, je艣li idzie o wzrost. Nie chodzi tu o wielko艣膰 tego rynku, tylko o dynamik臋 wzrostu.

Niestety II wojna 艣wiatowa okaza艂a si臋 dla Japonii katastrof膮. Rynek akcji straci艂 96 proc. Na pocieszenie 鈥 Japo艅czycy bardzo szybko otrz膮sn臋li si臋 z szoku po wojnie i ju偶 w艂a艣ciwie od 1949 roku przez kolejn膮 dekad臋 japo艅ski cud gospodarczy spowodowa艂, 偶e gie艂da wzros艂a tam o ponad 鈥 uwaga 鈥 1500 proc. Nast臋pne 30 lat od 1959 roku r贸wnie偶 by艂o pomy艣lne i do 1990 roku Japonia pi臋knie si臋 rozwija艂a. Wtedy rynek si臋 niestety mocno za艂ama艂 i po dzi艣 dzie艅 gie艂da japo艅ska nale偶y do najs艂abszych na 艣wiecie. Nie najmniejszych, bo jest przecie偶 numerem dwa, ale o stop臋 zwrotu, kt贸ra generuje 鈥 z tym jest od 1990 roku s艂abo.

W og贸le 1990 rok to jest megahistoria, wi臋c mo偶e tak szybko powiem. Czy zdajecie sobie spraw臋, 偶e w 1990 roku Japonia by艂a najwi臋kszym rynkiem akcji na 艣wiecie, wi臋kszym ni偶 USA? 30 lat temu oko艂o 40 proc. 艣wiatowej kapitalizacji nale偶a艂o do Japonii. USA posiada艂y wtedy oko艂o 30 proc., a dzi艣 ponad 50. I Japonia, kt贸ra mia艂a najwi臋kszy rynek akcji w 1990 roku, by艂a te偶 niestety najbardziej 鈥瀙rzegrzanym鈥 rynkiem. Wska藕nik CAPE wynosi艂 dla Japonii 100. Dla por贸wnania, obecne drogie akcje w USA, jeszcze przed spadkami zwi膮zanymi z koronawirusem, tam wska藕nik CAPE wynosi艂 oko艂o 30. Dla przyk艂adu Polska to w og贸le ko艂o 10, co daje nam wskazanie, jak tanim rynkiem jest teraz rynek polski.

Wyobra藕cie sobie to w jeszcze inny spos贸b: 偶e WIG20, kt贸ry teraz jest na poziomie 1400, nagle jest na poziomie 14 tysi臋cy. Co艣 niesamowitego, prawda? Historycznie on doszed艂 do niemal 4 tysi臋cy, a gdzie tu m贸wi膰 o 14 tysi膮cach. To te偶 pokazuje absurd inwestowania w taki Cap-Weighted Index, czyli indeks, kt贸ry jest budowany na kapitalizacji. Bo gdyby艣my sobie inwestowali w 艣wiat, taki indeks 艣wiatowy, i tam by艣my mieli w 1990 roku najwi臋kszy udzia艂 鈥 40 proc. 鈥 Japoni臋. Japoni臋, kt贸ra by艂a tak bardzo przewarto艣ciowana (CAPE na poziomie 100), 偶e to taka inwestycja po prostu 藕le by si臋 sko艅czy艂a.

Tu jeszcze taka ciekawostka, jak drogo by艂o w Japonii. W jednym z raport贸w wyczyta艂em, 偶e w 1991 roku ziemia pod pa艂acem cesarskim w Tokio by艂a wyceniana wy偶ej ni偶 ziemia ca艂ego stanu Kalifornia w USA. By艂 to zarazem punkt szczytowy, w kt贸rym ta ba艅ka w Japonii p臋k艂a. Przyk艂ad ten pokazuje, jak rynek japo艅ski, stanowi膮cy kapitalizacj臋 niemal po艂owy 艣wiata, spad艂 do obecnych oko艂o 7 proc.

Japonia jest te偶 艣wietnym przyk艂adem potrzeby dywersyfikacji. Bardzo mocny rynek, bardzo dobrze rozwini臋ta gospodarka wpada w okres, w kt贸rym inwestor po 30 latach jest po prostu na minusie. Gdyby postawi艂 wszystko na ten rynek, gdyby艣my byli Japo艅czykiem, kt贸ry w 1990 roku zacz膮艂 inwestowa膰 i tylko na rynku japo艅skim, to taki inwestor z du偶ym prawdopodobie艅stwem by艂by do dzi艣 na minusie.

Poni偶sza grafika pokazuje maksymalne obsuni臋cia kapita艂u dla rynku akcji (po lewej) i obligacji (po prawej) dla r贸偶nych kraj贸w na 艣wiecie. Lekcja jak膮 warto z tego wyci膮gn膮膰 to, 偶e warto dywersyfikowa膰 portfel poza jeden kraj czy region 艣wiata.

Gdyby艣my byli Japo艅czykiem, kt贸ry w 1990 roku zacz膮艂 inwestowa膰 tylko na rynku japo艅skim, to taki inwestor z du偶ym prawdopodobie艅stwem by艂by do dzi艣 na minusie

Konkluzja jest jedna 鈥 inwestowanie tylko w ramach jednego kraju niesie ze sob膮 ogromne ryzyko utraty ca艂ego kapita艂u. Nie chodzi tu o chwilowe czy czasowe utraty warto艣ci portfela, ale m贸wi臋 tutaj o ca艂kowitej, nieodwracalnej stracie kapita艂u. W mniej drastycznym przypadku mamy sytuacj臋, 偶e nasza inwestycja b臋dzie w tyle za reszt膮 艣wiata. To te偶 b臋dzie bolesne, bo je偶eli nawet nasz portfel b臋dzie zarabia艂, ale b臋dziemy widzieli, 偶e s膮siad zarabia dwa razy tyle, to wtedy b贸l mo偶e by膰 wi臋kszy, ni偶 gdyby艣my solidarnie z tym s膮siadem tracili pieni膮dze. Ale to ju偶 jest temat na inn膮 histori臋, je偶eli chodzi o psychologi臋 behawioraln膮.

Je偶eli chodzi o inwestowanie globalne versus inwestowanie w poszczeg贸lne kraje, to warto te偶 zwr贸ci膰 uwag臋 na zmienno艣膰. Bo w inwestowaniu nie chodzi tylko o to, ile uro艣nie w czasie nasz kapita艂, ale wa偶na jest te偶 druga strona r贸wnania, czyli ryzyko. W wi臋kszo艣ci jeste艣my zwyk艂ymi lud藕mi, ciu艂aczami, kt贸rzy nie b臋d膮 bez problemu niczym Buffett przechodzi膰 przez sytuacje typu obsuni臋cia rz臋du 50 proc. w portfelu i b臋d膮 przy tym jak wytrawni inwestorzy wyszukiwa膰 okazji inwestycyjnych. Wi臋kszo艣膰 ludzi ulegnie g艂臋bokiej panice: 鈥Co si臋 dzieje?!

Poni偶szy wykres pochodzi z raportu firmy Vanguard i prezentuje przeci臋tn膮 roczn膮 zmian臋 wyceny rynk贸w akcji dla poszczeg贸lnych kraj贸w na 艣wiecie. Wida膰 jednoznacznie, 偶e globalny portfel podlega najmniejszym zmianom.

Jednym ze sposob贸w kontroli ryzyka jest jego rozproszenie, a najlepiej robi膰 to globalnie. Zmienno艣膰 rynk贸w akcji na poziomie poszczeg贸lnych kraj贸w jest o wiele wi臋ksza ni偶 na poziomie ca艂ego globu. Nawet w USA, kt贸re w por贸wnaniu do innych kraj贸w uchodz膮 za rynek, gdzie ta zmienno艣膰 jest najmniejsza, je偶eli chodzi o rynek akcji, to i tak wci膮偶 jest du偶a. Dla przyk艂adu wzi膮艂em sobie dwa rynki akcji. Rynek 艣wiatowy od 1926 roku do dzi艣, po inflacji, w najgorszym momencie traci艂 63 proc. Natomiast USA w tym samym okresie maksymalnie traci艂y niemal 80 proc.

To pokazuje, 偶e warto inwestowa膰 globalnie, bo historycznie taki portfel b臋dzie mia艂 mniejsz膮 zmienno艣膰. 呕eby艣my si臋 dobrze zrozumieli: tu nie chodzi o to, 偶eby艣my rezygnowali z inwestowania w USA, tylko dlatego, 偶e na 艣wiecie jest lepiej. Nie. Na 艣wiecie jest lepiej w uj臋ciu globalnym.

Gdyby艣my wybierali poszczeg贸lne kraje, wtedy w USA i tak jest najlepiej. Nie warto natomiast ucieka膰 z deszczu pod rynn臋. Np. je偶eli kto艣 inwestowa艂 tylko na GPW, nagle ucieka za granic臋 i inwestuje tylko w USA. To te偶 nie jest dobre. Owszem, USA to jest 艣wietny rynek, je艣li chodzi o akcje, najwi臋kszy, najbardziej p艂ynny, ale wci膮偶 zdarzaj膮 si臋 mu gorsze okresy. Ostatni czas dla rynku ameryka艅skiego by艂 艣wietny, ale czy tak b臋dzie w przysz艂o艣ci, tego nie wiemy. Dlatego najlepiej jest inwestowa膰 najszerzej, jak si臋 da.

Poni偶sza grafika z raportu firmy Bridgewater te偶 jasno obrazuje dlaczego warto dywersyfikowa膰 sw贸j portfel. Po lewej stronie widzimy historyczne stopy zwrot贸w dla r贸偶nych kraj贸w na rynku akcji,  po prawej dla rynku obligacji. Rezygnacja z dywersyfikacji oznacza ryzyko postawienia na z艂ego konia w wy艣cigu.

Jak podej艣膰 do inwestowania?

Ci, kt贸rzy nie wierz膮, 偶e mo偶na w og贸le robi膰 jakikolwiek timing (aktywne zarz膮dzanie portfelem), mog膮 sobie po prostu zbudowa膰 jaki艣 modelowy, sta艂y portfel. Nie b臋d臋 tu wchodzi艂 w detale, takich mo偶liwo艣ci jest ogrom. Ja w ramach swojego oprogramowania, nad kt贸rym pracuj臋, dam po prostu ca艂y katalog r贸偶nych, modelowych portfeli, gdzie ka偶dy b臋dzie m贸g艂 sobie zobaczy膰, jak taki portfel za ostatnie np. 100 lat pozwoli艂 zarobi膰, jak potrafi艂 te偶 w mi臋dzyczasie traci膰.

Ci, kt贸rzy nie wierz膮, 偶e mo偶na w og贸le robi膰 jakikolwiek timing, mog膮 sobie po prostu zbudowa膰 jaki艣 modelowy portfel

Inne podej艣cie, je偶eli chodzi o inwestowanie, to jest takie, w kt贸rym staramy si臋 eksploatowa膰 r贸偶ne anomalie, czyli to ju偶 jest takie podej艣cie aktywne. Mamy tutaj takie dwie najbardziej chyba powszechne anomalie, mianowicie momentum oraz warto艣膰. To s膮 do艣膰 od siebie odleg艂e podej艣cia, odmienne anomalie — w tym te偶 tkwi ich zaleta.

Bez wchodzenia w detale — je偶eli chodzi o momentum, to w okresie 3-12 miesi臋cy inwestujemy w co艣, co ju偶 uros艂o. Bierzemy sobie np. rynek akcji, je偶eli ten rynek przez ostatnie 12 miesi臋cy wygenerowa艂 dodatni膮 stop臋 zwrotu, to oznacza, 偶e takie momentum jest pozytywne i w taki rynek inwestujemy.

Je偶eli chodzi o warto艣膰 (ang. value), to tutaj operuje si臋 na wy偶szym interwale, to jest taki mean reversion, czyli powr贸t do 艣redniej, ale w interwale o du偶o d艂u偶szym czasie. M贸wimy tutaj o czasie zwykle powy偶ej 3 lat.

S膮 badania naukowe, akademickie, kt贸re pokazuj膮, 偶e te dwa podej艣cia mo偶na 艣wietnie po艂膮czy膰, sk艂adaj膮c je w jedn膮 strategi臋, multistrategi臋 鈥 zarazem mie膰 ekspozycj臋 w portfelu i na momentum, i na warto艣膰.

Jak to mo偶e wygl膮da膰 w praktyce? W przypadku momentum, je偶eli chodzi o np. strategi臋 GEM (czy dowoln膮 inn膮), mo偶emy mie膰 w takim portfelu wykrojone, za艂贸偶my, do 50 proc. Czyli powiemy sobie, 偶e 50 proc. w takim portfelu alokujemy w tak膮 strategi臋 pod膮偶ania za trendem na 艣wiatowym rynku akcji, czy to w USA, czy w reszcie 艣wiata. Dlaczego to dzia艂a? Zach臋cam do przeczytania artyku艂u.

Nawet Eugene Fama, czyli cz艂owiek, kt贸ry jest, 偶e tak powiem ojcem hipotezy o efektywnym rynku, czyli hipotezy, kt贸ra m贸wi, 偶e si臋 nie da na rynku zarobi膰 przez timing, on przyznaje, 偶e momentum istnieje, 偶e wyst臋puje taka anomalia. Ale te偶 przyznaje, 偶e jest druga anomalia, jak膮 jest warto艣膰. I warto sobie drug膮 cz臋艣膰 portfela, np. 50 proc. (to s膮 takie przyk艂adowe warto艣ci, chodzi tylko o zobrazowanie, jak mo偶na podej艣膰 do inwestowania) zaalokowa膰 sobie z ekspozycj膮 na anomali臋 w warto艣膰. Mamy tutaj oczywi艣cie analiz臋 fundamentaln膮, szukamy sp贸艂ek, kt贸re s膮 okazjami inwestycyjnymi 鈥 nie tak jak w momentum, 偶e kupujemy co艣, co ju偶 wzros艂o. Mo偶na to te偶 skwantyfikowa膰, ale to zn贸w temat na inn膮 okazj臋.

To jest przy okazji bardzo dobry przyk艂ad, 偶e to powiedzenie, 偶e si臋 szuka wi臋kszego g艂upca, kt贸ry odkupi od nas, ono jest po prostu z gruntu nieprawdziwe. Statystyka temu przeczy. Mo偶na kogo艣 nazwa膰 g艂upcem, bo kupi艂 co艣, co przez rok ros艂o. Tak naprawd臋 wi臋kszym g艂upcem jest kto艣, kto tego nie kupi, tylko dlatego, 偶e wierzy w takie s艂owa bez ich sprawdzenia. Statystycznie jest bardzo du偶e prawdopodobie艅stwo, 偶e takie akcje b臋d膮 ros艂y i to jest w艂a艣nie anomalia momentum.

Anomalia warto艣ci polega z kolei na tym, 偶e kupujemy co艣, co jest okazj膮 inwestycyjn膮, czyli post臋pujemy niejako odwrotnie ni偶 w momentum. Kupujemy do portfela co艣, co zosta艂o zdo艂owane, co艣, co jest poni偶ej swojej warto艣ci wewn臋trznej, je偶eli chodzi o cen臋 akcji na rynku. A jak ju偶 kupimy do portfela, to wtedy czekamy, 偶e rynek wyceni to co艣 poprawnie. Tutaj trzeba mie膰 du偶o wiary, bo rynek mo偶e tego nie zrobi膰, ale to te偶 jest historia na inn膮 okazj臋.

Zastosowanie strategii opartej na obu anomaliach jest interesuj膮ce, bo: po pierwsze, gdy rynek zaczyna spada膰, jak np. obecnie, to momentum pozwoli nam z tego rynku uciec, ograniczaj膮c straty. Je偶eli natomiast mamy sp贸艂ki warto艣ciowe, kt贸re b臋d膮 spada艂y w takim okresie kryzysowym jak obecny, a one s膮 nadal warto艣ciowe, to je偶eli jeste艣my inwestorem, to my takich sp贸艂ek si臋 nie pozbywamy, bo wtedy zaczynamy tak naprawd臋 spekulowa膰.
I teraz dzi臋ki temu, 偶e mamy jednak ekspozycj臋 na momentum i na warto艣膰, to nie traci ca艂y nasz portfel, a tylko ta cz臋艣膰, kt贸ra jest zainwestowana w oparciu o warto艣膰. Gdy sko艅cz膮 si臋 spadki, to w oparciu o momentum my na ten rynek wr贸cimy z op贸藕nieniem. Najpierw b臋dziemy musieli zaobserwowa膰, 偶e rynek wzrasta i wtedy do艂膮czymy do tych wzrost贸w. Natomiast jak mamy sp贸艂k臋 warto艣ciow膮 w portfelu, to my j膮 mamy od samego pocz膮tku, i od samego pocz膮tku uczestniczymy w tym wzro艣cie, ewentualnie kupujemy nowe „warto艣ciowe” sp贸艂ki. Te dwa podej艣cia si臋 wtedy uzupe艂niaj膮.

Profesor Damodaran 鈥 ikona w 艣wiecie wyceny sp贸艂ek 鈥 zwr贸ci艂 uwag臋 na to, 偶e inwestorzy w warto艣膰, si艂膮 rzeczy nawet ci, kt贸rzy nie uznaj膮 momentum, s膮 uzale偶nieni od anomalii momentum. Dlaczego? Dlatego, 偶e 偶eby mogli zarobi膰 pieni膮dze, wycena akcji musi urosn膮膰 do oszacowanej przez nich warto艣ci.

Swoj膮 drog膮 zrobi臋 tutaj taki ma艂y spoiler: jestem w kontakcie z profesorem Damodaranem. Obieca艂, 偶e pojawi si臋 u mnie w podca艣cie tak 偶e b臋dzie bardzo, bardzo gor膮co. Zapraszam do tego wywiadu ju偶 teraz, o szczeg贸艂ach b臋d臋 informowa艂 p贸藕niej. 馃檪

Warto od艂o偶y膰 uprzedzenia i my艣le膰 na poziomie twardych liczb, twardej statystyki, na poziomie fakt贸w, a nie jakich艣 przes膮d贸w czy powiedze艅, kt贸re s膮 czasami mo偶e fajne i fajnie brzmi膮, i wydaj膮 si臋 logiczne, natomiast nie maj膮 potwierdzenia w faktach, w liczbach, w statystykach.

OK. Powoli zbli偶amy si臋 do ko艅ca, ale chcia艂em jeszcze nieco wi臋cej powiedzie膰 o dywersyfikacji geograficznej. Mam nadziej臋, 偶e po tym, co ju偶 powiedzia艂em w tym odcinku o tym, jak wygl膮daj膮 historycznie rynki akcji, 偶e ju偶 teraz jeste艣 przekonany, 偶e 艣wiat naprawd臋 si臋 zmienia, ba! potrafi mocno zaskakiwa膰. Zmieniaj膮 si臋 pa艅stwa, jedne si臋 pojawiaj膮, drugie znikaj膮, z pieni臋dzmi, kt贸re by艂y zainwestowane. Dlatego te偶, jak ju偶 chcemy inwestowa膰 globalnie, czy chcemy mie膰 tak膮 dywersyfikacj臋 geograficzn膮, no to jest pytanie, jaki zatem podzia艂 zrobi膰?

Obecnie USA stanowi膮 ponad 50 proc. portfela, je偶eli chodzi o kapitalizacj臋 rynku akcji. Jest dopuszczalne, jak m贸wi wielu ekspert贸w, chocia偶by powo艂uj膮c si臋 na raport firmy Bridgewater Raya Dalio, 偶e mo偶e by膰 to ekspozycja w 50 proc. na USA, ale nie powinna by膰 ona wi臋ksza. Reszta 艣wiata to w艂a艣nie powinno by膰 50 proc. i tu oczywi艣cie mog膮 by膰 r贸偶ne wagi tej reszty 艣wiata bez USA. Warto pami臋ta膰, 偶e by艂y okresy, kiedy USA pozwoli艂y zarobi膰 wi臋cej ni偶 reszta 艣wiata, ale bywa i odwrotnie. Dla przyk艂adu zn贸w wr贸c臋 do strategii GEM. Tutaj mamy jak gdyby problem z g艂owy. Za艂贸偶my np, przez nast臋pn膮 dekad臋 USA b臋d膮 rynkiem, kt贸ry b臋dzie s艂abo si臋 rozwija艂, chocia偶by pod wp艂ywem tego kryzysu, kt贸ry obecnie mamy, spowodowanego pandemi膮 koronawirusa, a by膰 mo偶e reszta 艣wiata z tego problemu wyjdzie lepiej. Wtedy b臋dziemy inwestowa膰 w t臋 drug膮 cz臋艣膰 艣wiata, je偶eli b臋dziemy stosowa膰 tak膮 strategi臋. Natomiast historycznie fifty-fifty, rzut monet膮, czy to b臋d膮 USA, czy reszta 艣wiata, tego nie wiadomo. Warto po prostu mie膰 strategi臋, je偶eli inwestujemy aktywnie, i inwestowa膰 tam, gdzie ma to sens.

Je偶eli nie wierzymy w co艣 takiego jak timing rynkowy, po prostu mo偶emy inwestowa膰 w ca艂y 艣wiat globalnie, te偶 b臋dzie to absolutnie dopuszczalne. Natomiast trzeba te偶 mie膰 艣wiadomo艣膰 spadk贸w, jakie s膮 mo偶liwe. Globalnie rynek 艣wiatowy r贸wnie偶 potrafi艂 traci膰 ponad 60 proc., czego wi臋kszo艣膰 os贸b nie jest w stanie znie艣膰 i trzeba co艣 takiego do portfela do艂o偶y膰, 偶eby te spadki jednak zminimalizowa膰.

Mam tu te偶 tak膮 ciekawostk臋 do przekazania. Gdyby艣my szukali sp贸艂ek, kt贸re potrafi艂y historycznie najwi臋cej zarobi膰, to bynajmniej nie s膮 to sp贸艂ki z USA. I to jest zaskakuj膮ce, bo wszyscy s艂yszeli o Amazonie, o Apple, Facebooku, Microsofcie. Z drugiej strony znacznie wi臋cej sp贸艂ek jest w drugiej cz臋艣ci 艣wiata, poza USA. Kapitalizacja USA to jest 50 proc., ale jednak w tej drugiej cz臋艣ci 艣wiata, bez USA, tych sp贸艂ek jest wi臋cej, a wi臋c jest do wybrania wi臋ksza pula takich rodzynk贸w, kt贸re ros艂y najmocniej. To jest taka analogia: je偶eli idziesz 艂owi膰 ryby na jezioro, to po co ogranicza膰 si臋 do jego po艂owy? Tym samym ograniczamy swoje mo偶liwo艣ci, dlatego lepiej poszuka膰 ich na ca艂ym jeziorze.

Gdyby艣my szukali sp贸艂ek, kt贸re potrafi艂y historycznie najwi臋cej zarobi膰, to bynajmniej nie s膮 to sp贸艂ki z USA

Nie wymy艣li艂em tego w tym momencie, tylko to jest co艣, co znalaz艂em w raporcie Capital Group, je偶eli chodzi o inwestowanie globalne. Capital Group w swoim raporcie napisa艂o jeszcze, 偶e sp贸艂ki dywidendowe w USA wcale nie p艂ac膮 najlepszych dywidend. Ot贸偶 w USA w sierpniu 2019 roku by艂o dok艂adnie 158 sp贸艂ek, kt贸re p艂aci艂y dywidend臋 powy偶ej 3 proc. rocznie. Poza USA takich sp贸艂ek by艂o sze艣膰 razy wi臋cej. Co wi臋cej, przeci臋tna dywidenda p艂acona przez sp贸艂ki spoza USA jest wy偶sza. W Stanach sp贸艂ki p艂ac膮 przeci臋tnie, gdyby艣my u艣rednili wszystkie sp贸艂ki dywidendowe 鈥 2 proc. W krajach o gospodarkach rozwijaj膮cych si臋 jest to 3 proc., a w krajach rozwini臋tych, ale poza USA jest to 3,4 proc. M贸wi膮c kr贸tko 鈥 sp贸艂ki dywidendowe spoza USA wyra藕nie p艂ac膮 wy偶sze dywidendy. Znaczy to tyle, 偶e warto jak zwykle inwestowa膰 szeroko.

Tu mam jeszcze jedn膮 ciekawostk臋. Gdyby艣my sobie wzi臋li ostatnie 120 lat, 12 dekad, to z tych 12 dekad osiem to by艂y dekady, w kt贸rych USA generowa艂y gorsze wyniki, je偶eli chodzi o rynek akcji, o stop臋 zwrotu, ni偶 reszta 艣wiata. To jest te偶 ciekawe, bo mocno nieintuicyjne. Dlatego te偶 zamiast przewidywa膰 wszystko, co i tak si臋 zwykle nikomu nie uda, lepiej jest inwestowa膰 szeroko. Poni偶ej przyk艂膮d 4 ostatnich dekad na rynku akcji (za Bridgewater).

Skoncentrowany portfel ma wi臋kszy potencja艂 wzrostu, tak zawsze jest. Je偶eli b臋dziemy np. tw贸rc膮 biznesu jak Jeff Bezos i stworzymy kolejnego Amazona, no to jasne, 偶e jest to najlepsza inwestycja. Pomijam fakt, 偶e Amazon traci艂 w mi臋dzyczasie chyba ponad 95 proc., ponad 90 proc. na pewno, ale to chyba tylko Jeff Bezos by艂 w stanie przej艣膰 przez taki poziom obsuni臋cia na linii kapita艂u na swoim biznesie.

Je偶eli b臋dziemy inwestowa膰 tylko w bardzo zaw臋偶on膮 grup臋 sp贸艂ek, gdy b臋dzie bardzo mocno skoncentrowany portfel, to mamy szans臋 du偶o zarobi膰, ale niestety mamy te偶 szans臋 du偶o straci膰. Je偶eli chcemy mie膰 mniejsze ryzyko, to musimy wtedy po prostu inwestowa膰 szerzej. Co prawda nie mamy mo偶liwo艣ci uzyskania takich wielkich spektakularnych wynik贸w, ale mo偶emy zarobi膰 to, co dawa艂 historycznie rynek, a przynajmniej jest na to szansa.

Zako艅czenie

To tyle ode mnie na dzi艣, mam nadziej臋, 偶e dotrwa艂e艣 do ko艅ca. Bardzo mocno si臋 m臋czy艂em miejscami, poniewa偶 nie jestem jeszcze do ko艅ca zdrowy, ale stara艂em si臋 jak mog艂em, 偶eby przygotowa膰 tutaj kawa艂 mi臋cha dla ciebie, 偶eby艣 wiedzia艂 na czym, 偶e tak powiem, stoj膮 rynki finansowe i jak to wygl膮da艂o historycznie. To nie o to chodzi, 偶eby m贸c p贸藕niej przed kim艣 szpanowa膰, 偶e np. wiemy, ile wynosi艂a stopa zwrotu w Japonii w 1972 roku, czy co艣 takiego. Tutaj chodzi o to, 偶e b臋d膮c takim studentem historii rynk贸w finansowych, 偶e tak to tutaj okre艣l臋, mo偶emy wyci膮gn膮膰 pewne wnioski. Jak to powiedzia艂 Mark Twain: 鈥Historia si臋 mo偶e nie powtarza, ale ona si臋 rymuje鈥. Warto wyci膮gn膮膰 przynajmniej te negatywne wnioski, 偶eby艣my nie byli zapatrzeni w to, 偶e np. przez ostatnie 10 lat w USA rynek tak pi臋knie r贸s艂. Nie przyjmujmy, 偶e tak si臋 b臋dzie dzia艂o zawsze i w艂a艣nie w tym momencie b臋dziemy w ten rynek inwestowa膰 tylko i wy艂膮cznie, bo to si臋 powt贸rzy. Mo偶e si臋 nie powt贸rzy膰.

Na stronie systemtrader.pl/047 tak jak numer tego odcinka, jest jego zapis w formie tekstowej oraz b臋d膮 te偶 zebrane w formie np. tabelki przynajmniej te wa偶niejsze statystyki, tak 偶eby m贸c w jednym miejscu zobaczy膰, jakie te stopy zwrotu by艂y, jakie by艂y obsuni臋cia itd. Jak zwykle b臋d臋 bardzo wdzi臋czny za komentarze, te pozytywne, jak i negatywne, czy to u mnie na stronie, czy to na iTunes, czy na YouTubie, czy gdziekolwiek, gdzie konsumujesz te tre艣ci 鈥 jak ci wygodnie. Bardzo, bardzo za to dzi臋kuj臋, bardzo doceniam to, 偶e kto艣 zadaje sobie trud, 偶eby napisa膰 do mnie kilka s艂贸w. Raz, 偶e wiem, co mog臋 poprawi膰, co mog臋 zrobi膰 lepiej, a dwa 鈥 to mi te偶 pozwala dociera膰 do szerszej grupy odbiorc贸w, za co bardzo, bardzo serdecznie dzi臋kuj臋.

A tymczasem 偶ycz臋 wszystkiego dobrego, samych sukces贸w w inwestowaniu i do us艂yszenia niebawem. Bye-bye!

馃檪

Jacek

  1. Czy mowil ci ktos kiedys ze jestes geniuszem? Musze przeprosic za bezposrednie wyrazanie opini ale jakos nie moge sie powstrzymac:

    To jest zajebiste!

    Dzieki za twoj wklad w moja wiedze 馃檪

    • Mega si臋 ciesz臋, 偶e znalaz艂e艣 w tym materiale warto艣膰 dla siebie. 馃檪 W gruncie rzeczy przekazuj臋 tylko pewne twarde dane i fakty.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  2. Mam pewne obiekcje co do „zysku na z艂ocie za ostatnie 100lat.”

    Je艣li bierzemy pod uwag臋 ca艂y okres gdzie z艂oto by艂o na sta艂e przypi臋te do USD to wiadomo 偶e ci臋偶ko m贸wi膰 tam o zyskach szczeg贸lnie uwzgl臋dniaj膮c inflacj臋 je艣li jednak we藕miemy pod uwag臋 tylko okres uwolnienia cen z艂ota to wtedy od 1971r wykr臋ci艂o lepszy wynik ni偶 SP500. Z艂oto 3500% SP500 3000% (marciniwuc.com/jak-inwestowac-w-zloto-kompletny-przewodnik/) dane jeszcze z przed „korono kryzysu”. O ile „barbarzy艅ski metal” nie wyp艂aca dywidend i nie jest w stanie zwi臋ksza膰 dochodu jak sp贸艂ki akcyjne, o tyle w long-term my艣l臋 偶e powinien lepiej zabezpieczy膰 warto艣膰 kapita艂u ni偶 pieni膮dz FIAT 馃檪

    • Hej Arek,

      Poda艂em tylko tward膮 statystyk臋, z kt贸r膮 ci臋偶ko dyskutowa膰 鈥 to jest fakt.

      Natomiast oczywi艣cie ka偶dy mo偶e mie膰 swoje prywatne zdanie o tym, czy inwestowa膰, ile inwestowa膰, czy jak inwestowa膰 w z艂oto. Osobi艣cie nie neguj臋 z艂ota ca艂kowicie 鈥 sam posiadam ma艂膮 cze艣膰 w portfelu.

      Waluty s膮 tworzone i upadaj膮. Kto艣 policzy艂, 偶e gdyby za czas贸w Chrystusa od艂o偶y膰 1 cent (jego 贸wczesny odpowiednik), przechowywa膰 go do dzi艣, nak艂adaj膮c na to obowi膮zuj膮ce na 艣wiecie stopy procentowe, uros艂a by kwota wi臋ksza ni偶 dost臋pny na 艣wiecie kapita艂. Czy z艂oto jest remedium? Ostatni wiek tego nie potwierdzi艂. Oczywi艣cie mo偶na dobiera膰 r贸偶ne okresy, ale mo偶na i trafi膰 na co艣 takiego jak obrazek poni偶ej.

      Kupuj膮c z艂oto w lutym 1980, musieliby艣my czeka膰 do lipca 2007 by nominalnie wyj艣膰 na zero – ponad 27 lat. W tym czasie max obsuni臋cie kapita艂u wynios艂o ponad 60% (a uwzgl臋dniaj膮c inflacj臋, czyli tak jak by艂o w rzeczywisto艣ci — ponad 80%).

      Je艣li uwzgl臋dnimy inflacj臋 w USA w tym okresie, zainwestowane w贸wczas $1000 warte by艂oby po tych latach ok. $370.

      Natomiast, jak ma by膰 ju偶 bardzo filozoficznie: z艂oto czy waluta 鈥 wszystko to jest mitem, form膮 umowy pomi臋dzy lud藕mi. 馃檪

      Pozdrawiam,
      Jacek

      PS. Dzi臋ki za link. Ceni臋 materia艂y Marcina — z przyjemno艣ci膮 przeczytam. 馃檪

    • Zapomnia艂e艣 lub nie chcia艂e艣 dopisa膰, 偶e podany wyniki S&P500 nie uwzgl臋dnia dywidend. Z nimi, wynik to ponad 12000%.

  3. PS Jacku oczywi艣cie jak zawsze kawa艂 艣wietnej roboty! m贸j komentarz o zysku na z艂ocie to bardziej pr贸ba dyskusji. Nie chcia艂bym by艣 uzna艂 偶e przez jeden fragment z kt贸rym bym kontestowa艂 nie doceniam ogromu pracy jaki wk艂adasz w blog

    pozdrawiam serdecznie,
    Arek

    • Arku, nawet nie pomy艣la艂em tak przez sekund臋. 馃檪

      Warto wymienia膰 si臋 r贸偶nymi punktami widzenia 鈥 dzi臋ki temu mo偶na si臋 czego艣 nauczy膰. Poza tym jak nie pozjada艂em wszystkich rozum贸w i myl臋 si臋 jak wi臋kszo艣膰.

      Pozdrawiam serdecznie!

  4. 艢wietny materia艂! S艂ucham Ci臋 od p贸艂 roku i bardzo si臋 ciesz臋, 偶e wype艂niasz pewn膮 luk臋 w polskiej, finansowej blogosferze. Mamy profesjonalne blogi o oszcz臋dzaniu, mamy sporo grup aktywnych gie艂dowych graczy, ale brakuje powa偶nych tekst贸w dla ludzi kt贸rzy nie chc膮 by ich kapita艂 kurzy艂 si臋 na lokacie, s膮 gotowi inwestowa膰 d艂ugoterminowo i nie planuj膮 偶y膰 na co dzie艅 gie艂d膮. Dzi臋kuj臋 i 偶ycz臋 zdrowia 馃檪

    ad trwanie przy strategii
    Pe艂na zgoda, 偶e nie ma co robi膰 nieprzemy艣lanych ruch贸w pod wp艂ywem emocji.
    I fajnie by mie膰 plan kt贸rego jest si臋 w 100% pewnym. Ale na rynkach finansowych nic nie jest 100% pewne, a ju偶 na pewno nie w艂asny plan indywidualnego inwestora.
    Inwestor si臋 uczy, poznaje aspekty kt贸rych nie bra艂 pod uwag臋 gdy przyjmowa艂 strategi臋, niekt贸re dotychczasowe za艂o偶enia nagle zaczynaj膮 wygl膮da膰 g艂upio – nabiera ochoty by „optymalizowa膰” (np po koronaspadkach nagle zamiast czystego GEM zaczyna dostrzega膰 transzowanie po dniach handlu i loockback-ach). Tylko kiedy b臋dzie to faktyczne ulepszenie, a kiedy tylko wym贸wka by r臋cznie timingowa膰 rynek? Nie ma prostej odpowiedzi 馃檪

    ad „absurd inwestowania w taki Cap-Weighted Index”
    A GEMowy MSCI ex US nie jest Cap-Weighted? A sugestia by US trzyma膰 do 50% portfela, bo taka jest jego waga je偶eli chodzi o kapitalizacj臋 rynku akcji. Nie ma tu sprzeczno艣ci?

    Widzisz na rynku proste i wiarygodne sposoby w inwestowanie w Value bez stawiania si臋 pe艂noetatowym analitykiem? BRK-B? 馃槈 Mo偶e planujesz jaki艣 dedykowany wpis?

    A mo偶e teraz wpis o strategii dywersyfikacji w praktyce? Np statyczna typu w艂a艣nie 50% US itd vs mo偶e taktyczna na kszta艂t GEMa?
    A mo偶e pr贸cz geograficznej dodakowo klasy aktyw贸w: akcje, obligi, REITy, surowce.

    Do koncertu 偶ycze艅 dorzuci艂bym jeszcze wpis o timingluck i jak sobie z nim radzi膰. Jako kogo艣 z troch臋 wi臋kszym portfelem w got贸wce przera偶a mnie my艣l, 偶e jeden krok i mo偶na si臋 sta膰 tym japo艅skim inwestorem z 1990 czy kim艣 kto w zesz艂ym miesi膮cu wszed艂by w GEM.

    • Cze艣膰 Piotrek,

      Dzi臋ki wielkie za komentarz, dobre s艂owo i bardzo celne uwagi. 馃檪

      Odno艣nie zmiany strategii. Jest OK, je艣li zmieniamy strategi臋 po wykonaniu pracy domowej, bez udzia艂u rynkowych emocji. 呕adna strategia nie jest wyryta w kamieniu — my si臋 uczymy, rynki ewoluuj膮, nasze preferencje si臋 zmieniaj膮. Natomiast, je艣li przez lata z czego艣 korzystamy, a nagle chcemy porzuca膰 strategi臋, tylko pod wp艂ywem bie偶膮cych strat — to nie jest OK wg. mnie. Jestem przekonany, 偶e po tym co rynki robi膮 obecnie, b臋dziemy mie膰 wysyp „zoptymalizowanych” strategii.

      Aby sobie nieco u艂atwi膰 偶ycie, nie warto stawia膰 wszystkiego na jednego konia (strategi臋). Transzowanie jest dla mnie OK. Natomiast gdy si臋gamy daleko w przesz艂o艣膰, cz臋sto dysponujemy tylko miesi臋cznymi danymi — dlatego domy艣lnie chocia偶by i GEM jest poddawana rebalancingowi na koniec miesi膮ca. Planuj臋 wpis o timing-luck i transzowaniu, ale najwcze艣niej w maju dopiero (cho膰 i tego nie obiecuj臋).

      Co do indeks贸w cap-weighted: gratuluj臋 spostrzegawczo艣ci i przepraszam za brak precyzji. W przypadku GEM cap-weighted „ma sens”, poniewa偶 jest to strategia aktywna — gdyby USA sie posypa艂y jak Japonia, b臋dzie inwestowa膰 w drug膮 cz臋艣膰 艣wiata. Je艣li za艣 idzie o sta艂y, pasywny portfel — osobi艣cie nie s膮 one w mojej naturze (mo偶e do tego nie doros艂em jeszcze 馃檪 ), bra艂bym tu pod uwag臋 jeszcze inny aspekt — zmienno艣膰. A ta jest (p贸ki co) na korzy艣膰 USA.

      Propozycje artyku艂贸w o kt贸rych piszesz mam w planie. Chcia艂bym p贸j艣膰 jednak o wiele dalej: da膰 ka偶demu proste narz臋dzie, w kt贸rym po kilku klikni臋ciach zobaczy jak wygl膮da艂by jego portfel na przestrzeni ostatnich 100 lat. B臋d膮 tam te偶 przyk艂adowe strategie aktywne, jak GEM czy momentum akcji. Mam nadziej臋, 偶e z pocz膮tkiem maja upubliczni臋 pierwsz膮 wersj臋 takiego oprogramowania. Wyniki z takiego oprogramowania to materia艂 na kilka lat pisania. 馃檪

      Pozdrawiam,
      Jacek

    • Co do value…

      Przyznam, 偶e wdro偶y艂em proces bardzo powolnego (nawet kilkana艣cie miesi臋cy) nabywania akcji BRK-B. Przerwa艂bym ten proces, gdyby strategie momentum kaza艂y mi wr贸ci膰 na rynek akcji.

      馃檪

  5. Bardzo trafna uwaga Arka nt. z艂ota. Nie mo偶na por贸wnywa膰 z艂ota i akcji od 1926 r. (tzn. mo偶na ale nie ma to wi臋kszego sensu) skoro do 1971 r. obowi膮zywa艂 sta艂y kurs do dolara. Miarodajny jest dopiero okres od 1972 r. Lata 1980 – 2000 to rzeczywi艣cie bardzo kiepski okres dla zlota, ale za to w czasie stagflacji lat 70. to w艂a艣nie z艂oto pozwoli艂o wielokrotnie pomno偶y膰 kapita艂, gdy zar贸wno akcje jak i obligacje przynios艂y du偶膮 realn膮 strat臋. W og贸le, takie wyliczenia historycznych st贸p zwrotu z klas aktyw贸w zawsze obarczone s膮 zasadnicz膮 wad膮: s膮 dokonywane w danym, okre艣lonym roku, co powoduje, 偶e w zale偶no艣ci od tego, w kt贸rym roku s膮 dokonywane, dane klasy aktyw贸w wygl膮daj膮 na bardziej lub mniej atrakcyjne. I tak np. gdyby wyliczenia zrobi膰 na rok 2007 r. – 艣redniowieczne stopy zwrotu z akcji na GPW wypadlyby znakomicie w por贸wnaniu z akcjami z USA, gdyby za艣 zrobi膰 wyliczenia na rok 1980 r. – znakomicie w por贸wnaniu z akcjami wypada艂oby z艂oto. Dlatego chyba bardziej praktyczne s膮 takie wyliczenia, jakie w „Parkiecie” podaje Tomasz Ho艅do: por贸wnuje stopy zwrotu z klas aktyw贸w w kilku dekadach oddzielnie. Cho膰 wniosek i tak zawsze taki sam jak Tw贸j: zalecana dywersyfikacja 馃榾

    • Co do z艂ota, faktycznie bardziej miarodajny jest okres od 1971 roku 鈥 Arek ma tu oczywi艣cie racj臋. Uwzgl臋dni艂em to w materiale, tu zamieszcz臋 raz jeszcze — stopy zwrotu za okres 1971-2019 z uwzgl臋dnion膮 inflacj膮 (realne):

      • Z艂oto (cena spot, 1971-2019)
        • stopa zwrotu: 3.8%
        • maksymalne obsuni臋cie kapita艂u: -84%
      • S&P 500 (Total Return, 1971-2019)
        • stopa zwrotu: 6.5%
        • maksymalne obsuni臋cie kapita艂u: -54%

      Niestety, jak wspomnia艂em, inwestuj膮c $1000 w z艂oto w 1980 roku, przysz艂oby czeka膰 do 2007 roku, by nominalnie wyj艣膰 na zero. A i wtedy okazuje si臋, 偶e $1000 zainwestowany w z艂oto, by艂oby warte $370 w roku 2007, gdyby uwzgl臋dni膰 inflacj臋.

      呕eby nie by艂o, 偶e jestem tylko przeciwko z艂otu, to warto na to aktywa spogl膮da膰 przez pryzmat korelacji z innymi aktywami. Przyk艂ad wida膰 w portfelach Harry Browne czy Raya Dalio. 馃檪 To b臋dzie w moim oprogramowaniu mo偶na sobie potestowa膰.

      Podawanie wynik贸w z kr贸tkiego okresu oczywi艣cie jest obarczone mniej lub bardziej timingiem. Takie podej艣cie dekadami (czy w og贸le tzw. trailing z x okresu) jest oczywi艣cie du偶o bardziej miarodajne.

      Podanie wynik贸w rynku akcji za 100 lat ma ju偶 sens o tyle, 偶e w takim okresie mamy wiele r贸偶nych cykli.

      Natomiast co do dywersyfikacji 鈥 nie wiem, czy to wybrzmia艂o w moim materiale 鈥 warto j膮 r贸wnie偶 realizowa膰 na poziomie walut. Niejako inwestuj膮c globalnie mamy to 鈥瀢 pakiecie鈥 (o ile nie stosujemy hedgingu do rodzimej waluty), natomiast cz臋sto pojawiaj膮 si臋 g艂osy, 偶e globalne inwestowanie wi膮偶e si臋 z ryzykiem walutowym. Wg. mnie jest dok艂adnie odwrotnie.

      馃檪

  6. No chyba jednak GEM nie inwestowalby w reszt臋 艣wiata tylko pozosta艂 przy obligacjach. Sam Jacku pisa艂e艣, 偶e w pierwszym kroku badamy, czy ameryka艅ski rynek akcji daje wi臋ksze stopy zwrotu ni偶 stopa wolna od ryzyka, a dopiero je艣li tak jest, badamy, czy postawi膰 na akcje ameryka艅skie czy reszty 艣wiata.
    Te偶 jak m贸j imiennik bardzo obawialbym si臋 wej艣cia ze swoim kapita艂em w GEM np. w sytuacji takiej, jak ostatnio, dlatego prawie wszystkie dotychczas zaoszcz臋dzone 艣rodki ulokowalem w 4 latkach indeksowanych inflacj膮 a na gie艂dzie pr贸buje si艂 ma艂ym kapita艂em (dwie roczne wp艂aty na IKE). Jak b臋d臋 do tego przekonany, to b臋d臋 wplacal i inwestowal nowy kapita艂. Obligacje zostawi臋. Na razie dobrze z moim portfelikiem IKE nie jest: wynik – 23 % (cho膰 by艂o ju偶 du偶o gorzej, 20.03 bylo to – 40 %). Dobrze, 偶e na razie nie wplacalem wi臋cej na gie艂d臋.
    Z niecierpliwo艣ci膮 czekam na Tw贸j program Jacku, s膮dz膮c po jako艣ci Twojego bloga, jak tylko popracuj臋 z programem inwestowanie p贸jdzie ju偶 g艂adko 馃槈

    • Co do GEM 鈥 mo偶liwe s膮 dwie wersje (przynajmniej wg. oficjalnych opis贸w Autora).

      1/ USA traktujemy jako rynek wiod膮cy 鈥 na rynku akcji (ameryka艅skich lub reszty 艣wiata) jeste艣my tylko wtedy, gdy akcje w USA s膮 powy偶ej bon贸w. Wci膮偶 jednak mo偶na mie膰 sytuacj臋 hossy na 艣wiecie, gdzie USA s膮 za reszt膮 rynk贸w akcji, ale jednak powy偶ej bon贸w 鈥 wtedy inwestujemy w reszt臋 艣wiata.

      2/ USA nie traktujemy jako rynku wiod膮cego. Wtedy nawet w sytuacji, gdzie akcje ameryka艅skie s膮 pod wod膮, b臋dziemy w akcjach reszty 艣wiata, je艣li te s膮 powy偶ej stopy wolnej od ryzyka.

      Historycznie oba warianty wiele si臋 nie r贸偶ni膮 wynikami. Oczywi艣cie nie wiadomo co w przysz艂o艣ci b臋dzie

      Tak nawiasem pisz膮c: w strategiach systemowych/algorytmicznych nie powinno chodzi膰 o szukanie 艣w. Graala, ale o to, by poskromi膰 nasze emocje. Jest to jednoznaczna forma zapisu naszego planu. 馃檪

      • Obecnie BIL ma 0.15% rocznej stopy zwroty gdzie SPY -13% a international -22% zgodnie z wyliczeniami Antonacciego.
        W tej sytuacji zostaj膮 tylko obligacje.

        Jacek, co do BRK-B.
        Zastanawia mnie strategia value kt贸r膮 chyba jeszcze nie opisa艂e艣 ale dawno zanim zacz膮艂em s艂ucha膰 i czyta膰.
        Ale z tego co napisa艂e艣 to GEM jest na obligacjach to dla Ciebie okazja na strategi na warto艣膰. Ale dlaczego BRK?

          • Z tego wynika 偶e mo偶e Rosja?
            Polska ma chyba oko艂o 13 ale nasz rynek do艂uje od d艂u偶szego czasu. Co z tego 偶e jes tani. GEM do mnie bardziej przemawia ni偶 CAPE

            Below is the CAPE ratio for the largest economies in the world as of June 30, 2019:

            Canada 23.69
            The United States 31.00
            The United Kingdom 15.77
            Italy 21.20
            Spain 14.54
            Russia 9.65
            India 27.91
            Japan 21.21
            China 15.71
            Hong Kong 15.55
            Australia 17.94

            Co do BRK i SPY.
            Dla mnie to ta sama grupa. Jak nie inwestuje w SPY bo GEM wskazuje na obligacje to nie wiem dlaczego mia艂bym kupowa膰 BRK. Jacek zbiera ale r贸wnie dobrze m贸g艂by kupowa膰 SP500.

          • Generalnie Europa ma bardzo wiele tanich kraj贸w. Warto spogl膮da膰 na wiele wska藕nik贸w (np. CAPE, CAPD, CAPB, CAPCF) i wyci膮gn膮膰 艣redni膮. Dla przyk艂adu w Grecji teraz CAPE wychodzi ujemny. Nawiasem, to jeden z pomys艂贸w na strategi臋 鈥 inwestowanie w kraje w oparciu o wyceny z wielu wska藕nik贸w.

            Rosja jest tania, ale je艣li uwzgl臋dni膰 艣redni膮 wska藕nik贸w o kt贸rych wspomnia艂em, najta艅sze s膮 obecnie Czechy, Polska i dopiero Rosja. Na drugim biegunie, najdro偶ej jest w Irlandii, USA i Danii.

            Korelacja BRK z S&P 500 by艂a du偶a w ostatnich latach. Czy tak dalej b臋dzie — nie wiem. BRK jest dla mnie interesuj膮ce dlatego, 偶e jest bardziej aktywnie zarz膮dzane ni偶 S&P 500. 馃檪

        • Docelowo b臋d臋 chcia艂 te偶 zaimplementowa膰 strategi臋 algorytmiczn膮 opart膮 na fundamentach, jak chocia偶by stosuj膮c CAPE czy inne wska藕niki.

          Natomiast co do BRK, to jest to klasyczne quality+value, przy czym z mega histori膮. Fakt, BRK od 16-17 lat jest poni偶ej S&P 500. Ale to w艂a艣nie pokazuje jakim inwestorem jest Buffett i jego zesp贸艂 鈥 robi膮 dalej swoje, gdzie wi臋kszo艣膰 zarz膮dzaj膮cych w funduszach polecia艂oby ju偶 wiele razy. Og贸lnie by艂 ci臋偶ki czas dla value.

          Z tego wzgl臋du zamierzam bardzo powoli skupowa膰 BRK. To jest niczym ETF, tylko aktywnie zarz膮dzany 鈥 nie mam czego艣 takiego w portfelu, dlatego to chc臋 do niego do艂o偶y膰.

          Jak opublikuj臋 oprogramowanie, mo偶e poka偶臋 jaki艣 pomys艂 jak takie BRK mo偶e by膰 uzupe艂nieniem dla momentum na przestrzeni lat.

          Oczywi艣cie, ka偶dy powinien kierowa膰 si臋 swoimi preferencjami. Inwestowanie w warto艣膰 nie jest moj膮 kompetencj膮, dlatego szukam innych mo偶liwo艣ci, aby i w tym zakresie mie膰 ekspozycj臋.

          Pozdrawiam 馃檪

          • Ciekawe. Te偶 planowa艂em kupowa膰 BRK ale dodatkowe powody to IKZE i BRK nie wyp艂aca dywidendy co idealne dla IKZE.
            BRK jest jedn膮 ze sp贸艂ek kt贸ra po prostu w d艂ugim terminie ro艣nie i tak jak piszesz Quality. Taki akcji jest sporo na gie艂dzie.

            Z drugiej strony. GEM dzia艂a to po co miesza膰.
            Wiem, 偶e trudno jest wytrzyma膰 w sytuacji kiedy ta strategia jest banalnie prosta.

          • Jacku czy znasz mo偶e jakie艣 og贸lnodost臋pne 藕r贸d艂a informacji gdzie mo偶na odnale藕膰 aktualne wska藕niki ( CAPE, CAPD, CAPB, CAPCF) dla poszczeg贸lnych kraj贸w, sektor贸w itp? Niestety przy moim aktualnym saldzie inwestycyjnym w ramach IKZE zakup profesjonalnych p艂atnych 藕r贸de艂 stanowi艂by zbyt du偶y koszt wzgl臋dem warto艣ci portfela

  7. Kawa艂 solidnej roboty. Gratuluj臋 i wiedzy, i w艂o偶onego wysi艂ku w przygotowanie materia艂u.

  8. Szczerze m贸wi膮c, nie mia艂em poj臋cia o wielko艣ci japo艅skiego rynku w 1990 r. oraz o CAPE = 100. Ci膮gle si臋 cz艂owiek czego艣 uczy i dowiaduje…

    • A ja nie mia艂em poj臋cia, 偶e licz膮c w USD, gie艂da we W艂oszech nie podnios艂a si臋 od 60 lat, zaliczaj膮c po drodze -87% spadek… Tyle p艂aczu nad GPW, a my to na ich tle niczym potentat wygl膮damy. 馃榾

  9. Witam. Nie b臋d臋 si臋 rozpisywa艂. Przeczyta艂em do ko艅ca, warto by艂o 馃檪 pozdrawiam Piotr

  10. Dzi臋kuj臋 za kolejny obszerny oraz bardzo pouczaj膮cy materia艂. Tego Bloga czyta si臋 z wielk膮 przyjemno艣ci膮! Odno艣nie z艂ota mam jednak podobne wra偶enie (by膰 mo偶e mylne – je艣li tak to przepraszam) jak kilka os贸b powy偶ej, 偶e podchodzisz Jacku do tego aktywa z jakim艣 konkretnym uprzedzeniem i traktujesz je mocno po macoszemu. Przyj臋ta skala 100-letnia rozpatrywania z艂ota na tle innych klas aktyw贸w paradoksalnie bardziej zaburza ni偶 porz膮dkuje ogl膮d, poniewa偶 obejmuje zdarzenia, kt贸re w perspektywie istotnej np. dla 40-letniego inwestora (tj. powiedzmy najbli偶sze 20 lat) s膮 bez znaczenia, gdy偶 raczej nie maj膮 szans na ponowne zaistnienie w takiej perspektywie (chocia偶by wspomniana wcze艣niej kwestia powi膮zania sztywnym kursem z walut膮). Je偶eli spojrzymy na z艂oto w takim bardziej u偶ytecznym przedziale czasowym to ten obraz b臋dzie wygl膮da艂 zupe艂nie inaczej:

    https://files.tinypic.pl/i/01001/y6a73k5gxow6.png

    Pozdrawiam
    Jarek

    • Cze艣膰 Jarku,

      Dzi臋kuj臋 za komentarz i dobre s艂owo. 馃檪

      Zgadzam si臋, 偶e podanie ceny z艂ota od 1926 roku jest dyskusyjne. Uzupe艂ni艂em to o okres od roku 1971.

      Moja ocena z艂ota jest taka, jak ka偶dego innego aktywa 鈥 spogl膮dam na nie przez pryzmat liczb, twardych fakt贸w. W takim uj臋ciu z艂oto jak najbardziej mo偶e mie膰 sens w naszym porfelu jako jeden z jego element贸w dywersyfikacji. Natomiast warto mie膰 艣wiadomo艣膰, 偶e po 1971 roku, pomimo, 偶e to okres niemal 50 lat, z艂oto by艂o przez wi臋kszo艣膰 tego czasu na stracie, maksymalnie trac膮c ponad 80%.

      Od roku 1971 z艂oto bezsprzecznie przegrywa z rynkiem akcji ameryka艅skich 鈥 S&P 500 (uwzgl臋dniaj膮c dywidendy). Ale, 偶eby by膰 uczciwym, w tym okresie mamy te偶 przyk艂ady innych rynk贸w akcji, kt贸re tak 艣wietnie sobie nie radzi艂y. O czym jest powy偶szy artyku艂. 馃檪

      To wszystko dla mnie oznacza, 偶e w cokolwiek inwestujemy, powinni艣my mie膰 艣wiadomo艣膰 tego, co robimy. Je艣li chcemy kupi膰 i trzyma膰, dobrze jest zdawa膰 sobie spraw臋, jak to wygl膮da艂o w przesz艂o艣ci. Dlatego osobi艣cie preferuj臋 podej艣cie aktywne 鈥 ale zn贸w, to jest rzecz gustu.

      Pozdrawiam,
      Jacek

    • Wg https://www.portfoliovisualizer.com/ , w okresie stycze艅 2000 do marzec 2020, z艂oto da艂o zwrot 407%, a ameryka艅ski rynek akcji (reinwestuj膮c dywidendy) 168%. Wystarczy jednak zamiast roku 2000 zacz膮膰 od roku 1997 lub 2003 i przewag臋 w ca艂ym okresie maj膮 ju偶 akcje.

  11. Czy gdzie艣 s膮 dost臋pne historyczne warto艣ci CAPE i P/BV dla indeksu MSCI World?

  12. Trudno si臋 z tym nie zgodzi膰, ale jest to jednak pewne uproszczenie. Przez ostatnie 20 lat ze wspomnianych 50, zak艂adaj膮c d艂ugoterminow膮 inwestycj臋, a nie dora藕n膮 spekulacj臋 z艂oto mocno zyskiwa艂o. Dodatkowo, gdy przyjrze膰 si臋 bli偶ej historii oraz przyczynom takiego, a nie innego zachowania z艂ota przed XXI stuleciem, to oka偶e si臋, 偶e np. przez dok艂adnie ca艂e lata `90 (a wi臋c kolejn膮 dekad臋 ze wspomnianych 50 lat) naturalny kurs z艂ota by艂 w spos贸b konspiracyjny oraz systemowy sztucznie zani偶any przez banki centralne, co nie jest 偶adn膮 teori膮 spiskow膮, ale potwierdzonym historycznym faktem opisywanym w literaturze. W dok艂adnie odwrotny spos贸b po 2008 roku te same banki centralne r贸wnie sztucznie i na si艂臋 wspieraj膮 indeksy gie艂dowe, czego kulminacj臋 obserwowa膰 mo偶na obecnie. Ponadto o 80% stracie mo偶na wspomina膰 tylko w kontek艣cie jednego jedynego kr贸tkiego peaku na z艂ocie z pocz膮tku lat `80. Kto艣 kto wybra艂 dok艂adnie ten moment na wej艣cie mia艂 rzeczywi艣cie ogromnego pecha. 80% strata robi z pewno艣ci膮 wra偶enie, ale zwi膮zana jest z tym unikalnym oraz kr贸tkim momentem na osi czasu. To troch臋 taki bardziej wytrych i straszak, kt贸ry idealnie nadaje si臋 do prezentacji, ale niekoniecznie odzwierciedla prawdziw膮 natur臋 tego aktywa. Podsumowuj膮c: pisanie o tym, 偶e przez p贸艂 wieku z艂oto g艂贸wnie traci艂o bez zag艂臋bienia si臋 w szczeg贸艂y i poznania kontekstu to (w moim odczuciu) zbyt du偶e uproszczenie. Ponadto aktualnie wyst臋puj膮ce zjawiska, czy te偶 zale偶no艣ci typu: historycznie niskie stopy %, poziom zad艂u偶enia gospodarki 艣wiatowej, faza cyklu 偶ycia waluty w jakiej obecnie znajduje si臋 $, nienaturalna silna ingerencja bank贸w centralnych w rynek, ca艂a modern monetary theory i zwi膮zane z ni膮 d膮偶enie do permanentnej wysokiej inflacji pozwalaj膮 przypuszcza膰, 偶e kolejne x lat dla z艂ota powinno si臋 mocno r贸偶ni膰 od wspomnianego p贸艂wiecza.
    Zaznaczam, 偶e nie jestem jakim艣 specjalnym fanem z艂ota. To s膮 tylko moje lu藕ne przemy艣lenia.

    Pozdrawiam
    Jarek

    • Dzi臋ki serdeczne za obszerny komentarz. 馃檪

      Jarku, zgadzam si臋 z Tob膮, 偶e przyk艂ad by艂 tendencyjny, wr臋cz prowokacyjny. To co napisa艂e艣 jest dla mnie osobi艣cie jeszcze jednym powodem do stosowania strategii czysto regu艂owych. Bez wzgl臋du dlaczego z艂oto, czy inne aktywo b臋dzie ros艂o 鈥 maj膮c strategi臋 pod膮偶ania za trendem, b臋d臋 w tym ruchu uczestniczy艂. Nie musz臋 stara膰 si臋 analizowa膰 tego co banki centralne robi膮, czy dopiero zrobi膮, jaki b臋dzie to mia艂o wp艂yw na wyceny czegokolwiek, itd., itp.

      Uwaga nie jest absolutnie do Ciebie Jarku, natomiast widz臋 jak wiele os贸b inwestuje g艂贸wnie emocjami i sercem, zamiast w oparciu o twarde regu艂y. Z艂oto jest tu wyj膮tkowym aktywem, kt贸re pobudza ludzi do dyskusji. Zdaj臋 sobie spraw臋, 偶e to ma艂o atrakcyjne co m贸wi臋 — pewnie wi臋cej os贸b by tu wchodzi艂o na t臋 stron臋, gdybym robi艂 prognozy co do przysz艂o艣ci rynk贸w i 艣wiata. 馃檪

      Ed Seykota, tytan w 艣wiecie inwestowania, ma swoj膮 teori臋 o nazwie Govopoly. Nie mi ocenia膰, czy ma racj臋, czy nie, cho膰 lubi臋 jego algorytmiczne i 艣cis艂e podej艣cie do tematu. Sam twierdzi, 偶e to jest pewna obserwacja, do kt贸rej zbudowa艂 nawet model 鈥 kiedy to nast膮pi, nie wie. Ale i tak z du偶ym prawdopodobie艅stwem na tym zarobi jako trend-follower.

      I w tym jest ca艂y szkopu艂 鈥 z timingiem. Dlatego cena, jako ostateczna dana, zmienna zale偶na, jest wg. mnie dobrym sygna艂em decyzyjnym. Oczywi艣cie, wtedy ci臋偶ko o porywaj膮ce historie, ale w ko艅cu chodzi o zarabianie pieni臋dzy.

      Wczoraj opublikowa艂em kr贸tki wpis u siebie, kt贸ry zapowiedzia艂em na Twitterze. Jedna z os贸b napisa艂a mi, 偶e strac臋 na 鈥瀖elt up鈥, bo portfel jest w got贸wce. Wracaj膮c zn贸w do Eda Seykoty — je艣li nie utniesz ma艂ej straty, kiedy艣 dopadnie Ci臋 matka wszystkich strat. 馃檪 Nie wiem, co ta osoba wie, czego ja nie wiem, ale dla mnie to jest kwintesencj膮 dobrego inwestowania 鈥 nie ogl膮danie si臋 na innych, tylko wykorzystywanie w艂asnej przewagi. A jak stoi za tym obiektywna strategia 鈥 dla mnie super! 馃檪

      Raz jeszcze — te uwagi nie s膮 absolutnie do Ciebie Jarku — to tylko i wy艂膮cznie moja prywatna opinia postrzegania inwestowania.

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  13. Zamiast „…poznania kontekstu”, mia艂o by膰 „pomijanie kontekstu” 馃檪

    Pozdrawiam
    Jarek

  14. Cze艣膰 Jacku, Jak zawsze rewelacyjny podcast. Du偶o ciekawych danych i wst臋p kt贸ry daje do my艣lenia.

    Odno艣nie pierwszej cz臋艣ci filozoficznej 馃檪

    Cz臋sto powtarzasz w podcastach, 偶e strategie s膮 d艂ugoterminowe i trzeba patrze膰 w d艂ugim horyzoncie czasu. Mnie osobi艣cie natomiast martwi, 偶e m贸j horyzont czasu musi by膰 z g贸ry ograniczony do maksymalnie 3-4 dekad )optymistycznie). Tyle statystycznie b臋dzie trwa膰 jeszcze moje 偶ycie 馃槈

    Czy to d艂ugo? Bior膮c Tw贸j przyk艂ad ze z艂otem gdzie obsuwa trwa艂a 30 lat to niespecjalnie.

    Dlatego wa偶niejsze od zysku jest nie pope艂nienie jakiego艣 kardynalnego b艂臋du, kt贸ry b臋dzie nie do odrobienia.

    W艂a艣ciwie to nie pytanie tyko takie spostrze偶enie.

    • Dzi臋ki Artur.

      Zgadzam si臋 z Twoimi wnioskami. Meb Faber, kt贸ry za ok. 2 tygodnie b臋dzie w podca艣cie, powiedzia艂 wprost: mniej istotna jest strategia, kt贸r膮 obierzesz. Wa偶niejsza jest konsekwencja dzia艂ania 鈥 reszt臋 wykona procent sk艂adany.
      Dlatego dobieraj膮c strategi臋 nie warto kierowa膰 si臋 przede wszystkim historycznymi wynikami, a przede wszystkim 鈥瀔ompatybilno艣ci膮鈥 z nami.

      Postawienie wszystkiego na z艂oto, czy cokolwiek innego, jest z gruntu mocno dyskusyjne. Mo偶emy by膰 wielkim wygranym, albo ca艂kowitym przegranym. A tego chcemy unikn膮膰.

      Co do w膮tku filozoficznego — pieni膮dze to 艣rodek do 偶ycia, ale nie cel. Ostatnie miesi膮ce pokaza艂y mi brutalnie, 偶e owszem — pieni膮dze si臋 przydaj膮, ale ch臋tnie odda艂bym je za co艣, czego ju偶 nie odzyskam. Bo pieni膮dze zawsze mo偶na zarobi膰.

      馃檪

  15. I jeszcze pytanie. M贸wisz by dywersyfikowa膰 portfel walutowo. Z czym oczywi艣cie si臋 zgadzam. Ale jak poza trzymaniem got贸wki na kontach walutowych?

    Gie艂da ameryka艅ska – 50% dolar.
    W pozosta艂e kraje raczej ci臋偶ko wchodzi膰 pojedynczo. Wi臋c zostaj膮 mi ETFy. I tutaj mam znowu tylko dolara, ewentualnie EUR.

    Masz pomys艂 jak dywersyfikowa膰 portfel o inne waluty i inne rynki?
    Na pewno interesuje mnie GBP/CHF/JPY. Mo偶e rubel?

    Jak Ty to rozwi膮za艂e艣?

    • Hej Artur,

      M贸wi膮c o dywersyfikacji, mam na my艣li przede wszystkim kogo艣, kto wi臋kszo艣膰 swojego maj膮tku/kapita艂u buduje w PLN. To jest ryzykowne, czego konkretny przyk艂ad obserwujemy obecnie w postaci mocnego os艂abienia si臋 PLN. Je艣li nasza gospodarka b臋dzie wymaga艂a nadzwyczajnych dzia艂a艅, rz膮d b臋dzie musia艂 si臋 zad艂u偶a膰, w efekcie czego PLN najpewniej b臋dzie si臋 os艂abia艂 jeszcze bardziej.

      Osobi艣cie przez to, 偶e inwestuje sporo na gie艂dach w USA, najwi臋cej mam USD. Sporo mam te偶 EUR, a poniewa偶 w tej walucie mam wi臋kszo艣膰 obecnych przychod贸w, ta cz臋艣膰 r贸wnie偶 ro艣nie w czasie.
      PLN, nie licz膮c nieruchomo艣ci, mam tylko w ramach IKE/IKZE z ekspozycj膮 na GPW.

      Inwestuj膮c globalnie si艂膮 rzeczy mamy ekspozycj臋 na wiele walut. Je艣li kupimy ETF typu MSCI ACWI ex-US, to pomimo, 偶e b臋dzie on wyra偶ony w USD, pod spodem mamy wiele r贸偶nych walut.

      馃檪

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • „Je艣li kupimy ETF typu MSCI ACWI ex-US, to pomimo, 偶e b臋dzie on wyra偶ony w USD, pod spodem mamy wiele r贸偶nych walut.”

        Czy dobrze si臋 orientuj臋, 偶e w takim wypadku nie interesuje nas ryzyko walutowe pary USD-PLN tylko „tych wszystkich r贸偶nych walut”-PLN? Co w sumie daje bardzo dobr膮 dywersyfikacj臋 walutow膮?

        • Hej Robert,

          Gdy wychodzimy z inwestycjami poza Polsk臋, warto postrzega膰 ryzyko walutowe jako szans臋, a nie zagro偶enie, w艂a艣nie w kontek艣cie dywersyfikacji walutowej.

          To ryzyko walutowe zreszt膮 i tak jest cz臋sto obecne, nawet je艣li inwestujemy w PLN. Przyk艂adowo inwestowanie w z艂oto 鈥 kwotowane jest ono w dolarze 鈥 nawet je艣li cena z艂ota sta艂aby w miejscu, to jego wycena w PLN mo偶e fluktuowa膰 wraz z wahaniem kursu USD/PLN.

          Podczas t膮pni臋cia gie艂d w marcu tego roku, zrealizowa艂em niewielk膮 strat臋 w USD, ale po przeliczeniu portfela do PLN odnotowa艂em wr臋cz zysk. W sytuacji kryzysowej kapita艂 ucieka z takich rynk贸w jak Polska, co os艂abia PLN.

          Je艣li natomiast potrzebujemy got贸wki w PLN w przewidywalnym okresie czasu, to dobrze mie膰 jej nieco w portfelu, 偶eby unika膰 sytuacji gdzie b臋dziemy zmuszeni do wymiany waluty po ma艂o korzystnym kursie.

          Nie chc臋 偶eby艣 si臋 sugerowa艂, ale ja przyk艂adowo oko艂o 80% aktyw贸w gie艂dowych mam w USD i EUR. 馃檪

          Pozdrawiam,
          Jacek

  16. Wracaj膮c jeszcze do dyskusji sprzed kilku post贸w. Dzi臋ki za rzeczowe i pouczaj膮ce odpowiedzi. Przy okazji: szkoda, 偶e nie mo偶na, jak wcze艣niej dopisywa膰 odpowiedzi w ramach konkretnego w膮tku. Tak by艂o chyba przejrzy艣ciej. Wracaj膮c jednak do tematu r贸wnie偶 zgadzam si臋, 偶e inwestowanie oparte na regu艂ach wydaje si臋 mie膰 ogromn膮 przewag臋 nad innymi podej艣ciami, zw艂aszcza tymi, gdzie nadmiar analizowanych danych zamiast u艂atwia膰 podj臋cie decyzji utrudnia je, a przy okazji stwarzaj膮c z艂udne pozory ogarni臋cia zagadnienia i panowania nad sytuacj膮 wyprowadza w ostateczno艣ci na manowce i zamienia si臋 w zwyk艂膮 spekulacj臋. Dlatego te偶, tak bardzo podoba mi si臋 Tw贸j blog i prezentowane tutaj tre艣ci. Zgadzam si臋 r贸wnie偶, 偶e dodatkowo przy wspomnianym wcze艣niej z艂ocie, chyba jak przy 偶adnym innym aktywie dochodzi ca艂a masa niezdrowych, niepotrzebnych i niestety szkodliwych emocji. W ko艅cu to bardzo prosta i niewymagaj膮ca strategia (wr臋cz prostacka): kupi膰, schowa膰, zapomnie膰 i 艣lepo wierzy膰, 偶e w d艂ugim terminie si臋 nie straci. Przys艂owiowy ka偶dy g艂upi to potrafi, podobnie jak przy inwestowaniu w nieruchomo艣ci (偶art). Tylko co dalej i czy na pewno mieli艣my racj臋? Mi jednak chodzi o co艣 nieco innego: piszesz Jacku w odpowiedzi, 偶e trzymaj膮c si臋 strategii regu艂owej nie musisz uwzgl臋dnia膰 偶adnych, nawet obiektywnych sygna艂贸w p艂yn膮cych z rynku oraz niczego 艣ledzi膰 poza przestrzeganiem regu艂 wyznaczonych przez strategi臋. Pod膮偶amy prawie 偶e 艣lepo z trendem. To rozwi膮zanie jest bardzo kusz膮ce, przy okazji eliminuje konieczno艣膰 marnowania masy czasu, kt贸ry mo偶na spo偶ytkowa膰 na inne 偶yciowe aktywno艣ci. Czy mo偶na jednak w dzisiejszych dziwnych czasach pozwoli膰 sobie w 100% na co艣 takiego w sytuacji, gdzie rynek nie dzia艂a ju偶 w oparciu o podstawowe prawo popytu i poda偶y? Kto艣, kto ma monopol na druk postanawia pompowa膰 go w niesko艅czono艣膰, nie pozwalaj膮c na naturaln膮 samoregulacj臋 i przywr贸cenie zdrowej r贸wnowagi. Obecnie to co do niedawna by艂o regu艂膮 przestaje mie膰 zastosowanie. Dla przyk艂adu: bardzo podoba mi si臋 przybli偶ona przez Ciebie strategia GEM. Proste regu艂y, obszerny backtest. Wszystko do zweryfikowania. Mniej wi臋cej wiadomo, czego mo偶na oczekiwa膰 w przysz艂o艣ci. Co si臋 jednak okazuje – obecna sytuacja mocno weryfikuje regu艂y strategii. Spadki s膮 b艂yskawiczne i strategia za nimi nie nad膮偶a je艣li chodzi o reakcj臋. Gdyby nawet nad膮偶a艂a to troch臋 wpada si臋 z deszczu pod rynn臋 bo co to s膮 dzisiaj za obligacje przy tych eksperymentalnych stopach procentowych? Nie ma wi臋c bardzo gdzie uciec w tej strategii z kapita艂em. Podsumowuj膮c: wszystko to dzia艂a w przewidywalnym i zdrowym otoczeniu. Czasy s膮 jednak dziwne, a zasady gry zmieniaj膮 si臋 prawie na naszych oczach. Wydaje mi si臋, 偶e warto wi臋c jednak podejmuj膮c decyzje inwestycyjne uwzgl臋dnia膰 w swoich wyborach w minimalnym chocia偶 stopniu to, co dzieje si臋 dooko艂a. Jeszcze raz dodam, 偶e nie jestem jakim艣 przesadnym zwolennikiem inwestycji w z艂oto, ale 偶eby troch臋 wzi膮膰 je tutaj w obron臋, sypn臋 nieco piachem w tryby i w艂o偶臋 kij w szprychy/mrowisko (tak troch臋 dla podtrzymania i urozmaicenia dyskusji) 馃檪 zamieszczaj膮c poni偶ej ciekawy wykres oraz dwa inne, kt贸re mog膮 wskazywa膰 na to, 偶e w przynajmniej w nieodleg艂ej przysz艂o艣ci prze pewien czas inwestycje w indeks SP500 (oraz inne) mo偶e nie by膰 ju偶 tak dobrym pomys艂em. To jest tylko m贸j punkt widzenia.

    https://files.tinypic.pl/i/01002/a4jz6e26l8l5.png
    https://files.tinypic.pl/i/01002/u3d5lr481oeh.jpg
    https://files.tinypic.pl/i/01002/lshig3vf5we0.jpg

    • Hej Jarku,

      Dzi臋ki za obszerny komentarz i interesuj膮ce uwagi. My艣l臋, 偶e temat sam w sobie jest wart nagrania mo偶e nawet osobnego odcinka podcastu.

      Zaczn臋 od tego, 偶e ludzie zawsze maj膮 prze艣wiadczenie o tym, 偶e 鈥瀟ym razem jest inaczej鈥, a 鈥瀓utro b臋dzie gorzej, lub nie b臋dzie go wcale鈥. Tak by艂o przy ka偶dym kryzysie, przy ka偶dej wojnie, gdyby艣my si臋gn臋li do historii. Natura cz艂owieka nie podlega szybkim zmianom. Je艣li wi臋c anomalia momentum funkcjonowa艂a przez wiele ostatnich wiek贸w (najdalej id膮ce wstecz badania si臋gaj膮 XII wieku 鈥 Kathryn Kaminski), nierozs膮dne jest uzna膰, 偶e przesta艂o dzia艂a膰 z dnia na dzie艅. Czy mo偶liwe jest, 偶e jutro s艂o艅ce nie wzejdzie? Tak, nie mo偶na tego wykluczy膰? Ale jest to ma艂o prawdopodobne, cho膰 kiedy艣 nast膮pi.

      Mi臋dzy innymi to prze艣wiadczenie o wyj膮tkowo艣ci czas贸w w jakich 偶yjemy powoduje, 偶e inwestowanie jest trudne. Inwestowanie zawsze jest obarczone podejmowaniem decyzji w 艣rodowisku niepewno艣ci. Gdyby by艂o inaczej, nikt by nie deponowa艂 pieni臋dzy na lokacie w banku, bo kilka razy mo偶na mie膰 wi臋cej na rynku.

      Czy strategia GEM nie dzia艂a? Czy taki wniosek wyci膮gniemy po opuszczeniu rynku akcji z x% strat膮? Ale偶 jak najbardziej dzia艂a 鈥 bez wzgl臋du na banki centralne, polityk贸w, b臋dziemy mie膰 trendy. Je艣li kogo艣 takie straty bol膮, powinien pomy艣le膰 o dywersyfikacji strategii, transzowaniu, itd. Cho膰 i tu kierowa艂bym si臋 umiarem, 偶eby nie wyla膰 dziecka z k膮piel膮 nadmiernie wszystko komplikuj膮c. Co do rynku obligacji — uwa偶am, 偶e ten artyku艂 lepiej odpowiada o to „co dalej” ni偶 pr贸ba wyci膮gania wniosk贸w w oparciu o intuicj臋.

      Czy pod膮偶anie za trendem jest proste? 鈥 to tylko z艂udzenie. Oznacza to bycie zawsze sp贸藕nionym, tak przy wej艣ciu, jak i opuszczeniu rynku. Oznacza to te偶 fa艂szywe sygna艂y (whipsaw). Nasza natura ludzka powoduje, 偶e wolimy polowa膰 na okazje rynkowe, przecenione akcje, a nie te, kt贸re ju偶 uros艂y (chyba, 偶e uros艂y bardzo mocno 鈥 wtedy do艂膮cza wielu sp贸藕nialskich鈥). Pod膮偶anie za trendem (przede wszystkim w wydaniu z kontraktami terminowymi), umartwiane jest co kilka lat. Tymczasem i teraz w 2020 poradzi艂o ono sobie bardzo dobrze wy艂apuj膮c takie ruchy jak np. na ropie. Problem z pod膮偶aniem za trendem na kontraktach terminowych polega n tym, 偶e wymaga on sporo kapita艂u. Ale bez 偶adnej historii, je艣li z艂oto oka偶e si臋 najwi臋kszym zwyci臋zc膮 obecnych czas贸w, strategia pod膮偶ania za trendem z tego skorzysta.

      Kusz膮ce jest to, 偶e nasz膮 intuicj膮 mo偶emy podejmowa膰 trafniejsze decyzje inwestycyjne. Osobi艣cie uwa偶am, 偶e tak potrafi tylko niewiele os贸b, a do tego z ogromnym do艣wiadczeniem 鈥 czyli zdecydowana mniejszo艣膰 og贸艂u rynku.
      Wczoraj Meb Faber napisa艂 na TT, 偶e wielu profesjonalnych zarz膮dzaj膮cych strategiami algorytmicznymi, wprowadzi艂o r臋czne zmiany pod naporem rynkowych emocji. Dla mnie to tylko najlepszy dow贸d na to, 偶e inwestor indywidualny mo偶e mie膰 jak najbardziej przewag臋 nad instytucjami 鈥 nie mamy ryzyka 鈥瀔ariery鈥 zawodowej, w sytuacji, gdy wygl膮damy inaczej. Rob Carver wspomina艂 o tym samym w wywiadzie ze mn膮.

      Inny przyk艂ad to Buffett 鈥 od oko艂o 16 lat przegrywa z indeksem S&P 500. Ile偶 to razy m贸wiono, 偶e straci艂 on ju偶 sw贸j 鈥瀌otyk鈥. Ale i Buffett w czasie modyfikowa艂 swoje podej艣cie do rynku, cho膰 nie robi艂 tego co rusz pod wp艂ywem emocji.

      To wszystko nie oznacza, 偶e nie mo偶na rozwija膰 i modyfikowa膰 swoich strategii. Prawda jest taka, 偶e naszym najwi臋kszym wrogiem jeste艣my my sami 鈥 cz臋艣ciej przegrywamy z w艂asnymi emocjami, a nie z rynkiem, wy艂amuj膮c si臋 z realizacji planu. Na koniec zacytuj臋 Antonacciego:

      By by膰 zwyci臋zc膮 w d艂ugim okresie czasu, musisz umie膰 przegrywa膰 w kr贸tkim okresie czasu. Mo偶esz to zrobi膰, je艣li masz wiarygodn膮 przewag臋 rynkow膮, proste podej艣cie do rynku i realistyczne oczekiwania.

      Do tematu wr贸c臋 w mam nadziej臋 niedalekiej ju偶 przysz艂o艣ci. 馃檪

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • Te argumenty s膮 przekonywuj膮ce. Wielokrotnie wspomina艂e艣 Jacku w swoich podcastach, 偶e najtrudniejsze oraz kluczowe w inwestowaniu to poradzi膰 sobie z samym sob膮 i swoimi emocjami. To jest rzeczywi艣cie sztuka i kluczowa umiej臋tno艣膰, a chyba spora cz臋艣膰 os贸b nie przywi膮zuje do tego odpowiedniej wagi i troch臋 to bagatelizuje. O ile pro艣ciej by艂oby jednak post臋powa膰 w ten spos贸b, gdyby z ty艂u g艂owy mie膰 przekonanie, 偶e np. gie艂da dzia艂a w oparciu o uczciwe zasady rynkowe i nie jest manipulowana w takim stopniu jak obecnie, a gospodarka nie jest psuta i zad艂u偶ana w niesko艅czono艣膰. Czy obawa o to, 偶e przy podanych powy偶ej warunkach to musi kiedy艣 (raczej pr臋dzej ni偶 p贸藕niej) definitywnie pa艣膰 przy okazji zeruj膮c wirtualne zapisy na kontach uczestnik贸w nie jest uzasadniona? By膰 mo偶e to jest kolejny poziom i 偶eby go przeskoczy膰 trzeba po prostu ca艂y czas si臋 uczy膰. Mo偶e rzeczywi艣cie wszystkie analizy i wykresy nale偶a艂oby od艂o偶y膰 na bok. Nie wiem. Nie jest to 艂atwe. Ka偶dy musi przerobi膰 to sam. Na pewno warto czyta膰 dalej Twojego bloga bo odbywa si臋 tu bardzo cenna i rzeczowa wymiana pogl膮d贸w.

        Pozdrawiam
        Jarek

        • Faktem jest, 偶e opowiadanie historii o manipulacjach, z艂ocie, drukowaniu, itd. cieszy si臋 ogromn膮 popularno艣ci膮. Mo偶na wyrazi膰 dowolny pogl膮d 鈥 je艣li tylko jest dobrze opowiedziany, tym lepiej, bo b臋dzie mia艂 wi臋cej odbiorc贸w. Ka偶dy czuje si臋 ekspertem, ka偶dy ma wizj臋 przysz艂o艣ci. To wynika wprost z psychologii cz艂owieka 鈥 atrakcyjne wydaje si臋 poznanie przysz艂o艣ci. 艢wietnie o tym pisa艂 Daniel Kahneman badaj膮cy ca艂e 偶ycie b艂臋dy poznawcze ludzi 鈥 im historia jest bardziej rozbudowana, im jej autor powo艂uje si臋 na wi臋ksz膮 ilo艣膰 potencjalnych wariant贸w zdarze艅 w przysz艂o艣ci, tym wydaje si臋 ona bardziej prawdopodobna. Cho膰 jest dok艂adnie odwrotnie, ale logika w takich momentach cz臋sto zawodzi.

          Tymczasem Tom Basso, maj膮cy ponad 40 lat do艣wiadczenia na rynkach, zarz膮dzaj膮cy setkami milion贸w USD, wczoraj na Twitterze napisa艂 kr贸tko: Widz臋 w portfelu, 偶e jest trend w g贸r臋 na wi臋kszo艣ci kontrakt贸w terminowych. Enjoy the ride!

          Nie ma tam historii dlaczego jest trend, albo czy b臋dzie on trwa艂 鈥 jakie to ma znaczenie? Bez wzgl臋du w kt贸r膮 stron臋 on b臋dzie, je艣li pod膮偶asz za trendem, we藕miesz w nim udzia艂.

          A teraz we藕 dowoln膮 gadaj膮c膮 g艂ow臋: historie s膮 bardzo atrakcyjne, bo obrazowe, dzia艂aj膮ce na emocjach. Czy da si臋 je w prosty spos贸b przenie艣膰 na decyzje rynkowe? Moim zdaniem nie. Ale 艣wiat od zawsze kocha艂 dobrze opowiedziane historie i to si臋 nie zmieni. I dlatego te偶 m.in. rynki nie s膮 w 100% efektywne.

          Oczywi艣cie, to tylko moja opinia, Jarku. 馃檪

          Pozdrawiam!

          • W porz膮dku – ka偶dy ma prawo sprowadza膰 wszystko (b膮d藕 przemilcza膰 lub ignorowa膰) w tym obiektywne historyczne fakty, realne bie偶膮ce dane nie podlegaj膮ce manipulacji etc. do prostego wyt艂umaczenia i dyskredytacji w postaci teorii spiskowych. To dosy膰 艂atwe podej艣cie. Lepiej by膰 jednak ostro偶niejszym w podej艣ciu do tak mocno u艂omnych, mocno manipulowanych i mocno zepsutych przez decydent贸w oraz insider贸w rynk贸w finansowych. Rozumiem, 偶e zabawa w AT nie ma wi臋kszego sensu i jest to bardziej wr贸偶enie z fus贸w w d艂u偶szej perspektywie, ale nie do ko艅ca przemawia te偶 do mnie tak skrajny optymizm w podej艣ciu, kt贸ry pozwala odrzuca膰 ca艂y kontekst oraz otoczenie na wielu p艂aszczyznach ufaj膮c wy艂膮cznie algorytmowi konkretnej strategii bez zwracania uwagi na cokolwiek innego, w tym twarde dane liczbowe, odniesienia historyczne itd. Chyba, 偶e m贸wimy o inwestowaniu bardziej kwot kieszonkowych dla funu.
            Przytaczana rekomendacja, czy te偶 opinia Toma Basso nt. bie偶膮cej sytuacji dla os贸b potrafi膮cych my艣le膰 samodzielnie nie jest te偶 jako艣 specjalnie warto艣ciowa, wr臋cz przeciwnie – co innego m贸g艂by powiedzie膰 zarz膮dzaj膮cy funduszem hedgingowym w chwil臋 po ucieczce kapita艂u? Czy on realnie wierzy w odbicie na wz贸r litery V w sytuacji, gdy jeszcze nawet nie by艂o drugiej fali spadk贸w? To jest w艂a艣nie w mojej opinii bardzo nietrafiony argument na t膮 chwil臋. O jakim trendzie on w danej chwili mo偶e m贸wi膰? To jest z jego strony kr贸tkowzroczna spekulacja, a tak naprawd臋 dzia艂anie obliczone jedynie na osi膮gni臋cie konkretnego celu w postaci przyci膮gni臋cia kapita艂u do swojego funduszu.
            Nie twierdz臋, 偶e nie warto inwestowa膰 na rynkach finansowych i nie jestem do nich nastawiony negatywnie. Warto oczywi艣cie posiada膰 zdywersyfikowany portfel (i bynajmniej nie tylko w obr臋bie wirtualnych instrument贸w finansowych, w艂a艣nie z tego wzgl臋du, 偶e b臋d膮 one zawsze niematerialne dop贸ki ich nie zd膮偶ymy zmaterializowa膰 przed kryzysem, wzgl臋dnie emerytur膮). Sam aktualnie zwi臋kszam od ko艅ca marca udzia艂 cz臋艣膰 akcyjn膮 portfela aktyw贸w niematerialnych, ale warto te偶 my艣le膰 nieco bardziej krytycznie, bo przegi臋cie w ka偶d膮 ze stron (wliczaj膮c w to skrajny optymizm) jest raczej szkodliwe.

            Pozdrawiam
            Jarek

          • Jarku, nie ma jedynej, prawdziwej drogi na rynku. To co jednym sprawdza si臋 OK, innym ju偶 nie musi — to jest naturalne.

            Co do Basso — przywo艂a艂em go tu, ze wzgl臋du na jego ogromne do艣wiadczenie rynkowe. Rozmowy z takimi lud藕mi mocno sprowadzaj膮 na ziemi臋, zw艂aszcza jak kto艣 taki jak ja, z nieco ponad 12 letnim do艣wiadczeniem uwa偶a艂by, 偶e pozjada艂 wszystkie rozumy. 馃檪 Btw, od 15 lat jest na wczesnej emeryturze, inwestuj膮c wy艂膮cznie na w艂asnym rachunku.

            M贸j kolejny go艣膰 podcastu, kt贸ry ju偶 niebawem si臋 pojawi, oko艂o 30% swojego maj膮tku lokuje w gospodarstwie rolnym. Bardzo interesuj膮ca koncepcja, kt贸ra do mnie przemawia nawet bardziej ni偶 zakopywanie z艂ota pod d臋bem.

            Pozdrawiam serdecznie,
            Jacek

      • Jacku, pozwolisz 偶e poci膮gn臋 temat od Jarka:

        Gdyby nawet nad膮偶a艂a to troch臋 wpada si臋 z deszczu pod rynn臋 bo co to s膮 dzisiaj za obligacje przy tych eksperymentalnych stopach procentowych? Nie ma wi臋c bardzo gdzie uciec w tej strategii z kapita艂em.

        Jacku, Czy masz pomys艂, a mo偶e nawet to bada艂e艣, jak zmodyfikowa膰 GEM by w razie spadku na akcjach nie siedzie膰 w obligacjach? Szczeg贸lnie 偶e obligacje te偶 mog膮 traci膰. Tak by zast膮pi膰 je czym艣 innym?

        1. Nie chcemy trzyma膰 got贸wki u Brokera ze wzgl臋du na ryzyko jej utraty.
        2. Chcemy mie膰 cho膰 minimalny zysk od kapita艂u.

        Przetestowa艂em co si臋 stanie je偶eli zamiast AGG b臋dziemy trzyma膰 got贸wk臋. Wynik za ostatnie 14 lat, d艂u偶ej nie ma danych w portfoliovisualizer dla AGG.

        Z got贸wk膮: CAGR= 8.16%
        https://tinyurl.com/yxx9xlfg

        Z AGG: CAGR = 8.80%
        https://tinyurl.com/w2wx4h7

        • Niestety ci臋偶ko o lepszy zamiennik Artur — historycznie, nawet przed latami 80. XX wieku (czyli przy niskich i rosn膮cych stopach procentowych), obligacje sprawdza艂y si臋 najlepiej.

          Jedyne co mo偶na pr贸bowa膰 to 鈥瀕epszy鈥 dob贸r obligacji, jak chocia偶by na bazie momentum.

          Sprawa kolejna to dywersyfikacja portfela o inne strategie.

          Jeszcze zwr贸ci膰 chc臋 uwag臋 na jedn膮 rzecz. Warto wyniki zawsze urealnia膰 o inflacj臋. Przyk艂adowo, je艣li kto艣 w USA w latach 80. XX wieku zarabia艂 na rynku 15%, to tyle samo mo偶na by艂o mie膰 na lokacie.

          Pozdrawiam,
          Jacek

  17. A jednak funkcjonalno艣膰 pozwalaj膮ca na kontynuowanie dyskusji w danym w膮tku nadal istnieje. Przepraszam, chyba jestem 艣lepy.

    Pozdrawiam
    Jarek

  18. Wszystko jest jak najbardziej przejrzyste. Uciek艂 mi gdzie艣 tylko wcze艣niej button „reply”, ale ju偶 si臋 znalaz艂.

  19. Dzi臋kuj臋 za kolejny bardzo warto艣ciowy wpis. Czytaj膮c Twoje wpisy 艂atwiej zachowa膰 spok贸j i nie wykonywa膰 niepotrzebnych ruch贸w 馃檪 . Czekam na kolejne z niecierpliwo艣ci膮 i oczywi艣cie na oprogramowanie.

    Pozdrawiam,
    Tomek

    • Tomku, a ja dzi臋kuj臋 za Tw贸j komentarz! 馃檪

      Niebawem nowe materia艂y, a za mniej ni偶 miesi膮c pojawi膰 powinna si臋 pierwsza wersja oprogramowania. B臋dzie si臋 dzia艂o — obiecuj臋! Cel, to zmieni膰 nieco my艣lenie o inwestowaniu nad Wis艂膮! 馃檪 B臋d膮 konkrety.

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • Jacku, takie pytanie techniczne. Czy funkcje finansowe sam implementujesz czy korzystasz np z quantlib czy czego艣 innego?

        • Obecnie implementuje sam, ale nie ma tego wiele. Wraz z dalszym rozwojem i potrzebami by膰 mo偶e b臋d臋 korzysta艂 z zewn臋trznych bibliotek.

  20. Wracaj膮c do timingu to moja najwi臋ksza obawa teraz jest taka, 偶e DM traci艂o ca艂y marzec, po czym wysz艂o z akcji. Gdzie akcje ca艂y kwiecie艅 b臋d膮 rosn膮c. Po czym momentum znowu wejdzie w akcje, kt贸re w maju ponownie zaczn膮 spada膰 馃檪

    Czy tak b臋dzie zobaczymy nikt nie wie, ale mnie to m臋czy.
    A druga rzecz co mnie m臋czy to Trump zarz膮dzaj膮cy krajem przez Twittera 馃槈

    • Hej Artur,

      My艣l臋, 偶e to jest bardzo dobry przyk艂ad, dlaczego inwestowanie jest trudniejsze, ni偶 wi臋kszo艣膰 s膮dzi, spogl膮daj膮c cho膰by na historyczne wyniki. Tu i teraz rz膮dzi kr贸tkowzroczno艣膰 鈥 na ten temat powsta艂o wiele bada艅 i opracowa艅. Jestem pewien, 偶e po tym kryzysie pojawi si臋 wiele 鈥瀦optymalizowanych鈥 na takie wydarzenie strategii 鈥 na pewno uspokoi niekt贸rych w symulacji na danych historycznych. Tyle, 偶e to jest taka nieko艅cz膮ca si臋 pogo艅.

      Strategia zachowa艂a si臋 OK (pisz臋 o oryginalnym GEM, opisywanym w ksi膮偶ce). Rynek spada艂, i w pewnym momencie pad艂 sygna艂 wyj艣cia z rynku. Tym razem rynek zawr贸ci艂 w g贸r臋 鈥 nikt nie wie, co dalej. Ale r贸wnie dobrze m贸g艂 nie zawr贸ci膰. Trudno艣膰 inwestowania polega na tym, 偶e trzeba godzi膰 si臋 z bycia dalekim od perfekcji. Je艣li jednak mam anomali臋, kt贸ra dzia艂a od wiek贸w, nierozs膮dne by艂oby nagle uwa偶a膰, 偶e teraz jest inaczej.

      To te偶 przyk艂ad, dlaczego momentum dzia艂a. Zdarzaj膮 si臋 fa艂szywe sygna艂y (whipsaw), wchodzenie/wychodzenie z rynku jest zawsze op贸藕nione 鈥 m贸wi膮c kr贸tko, zawsze dzia艂amy daleko od idea艂u. Wreszcie, zawsze znajdzie si臋 ekspert, kt贸ry wszystko idealnie przewidzia艂 (szkoda tylko, 偶e zwykle s膮 to eksperci jednego sezonu), co powoduje, 偶e inwestorzy zaczynaj膮 kwestionowa膰 swoje podej艣cie. Trudno wi臋c o dyscyplin臋.

      Rad膮 na te rozterki jest dywersyfikacja portfela o kilka strategii, czy jak w przypadku GEM, transzowanie portfela. Ostro偶ny bardzo by艂bym od porzucania globalnych za艂o偶e艅, typu 鈥 momentum nie dzia艂a.

      Jakie艣 inne alternatywy? Je艣li kto艣 ma do艣wiadczenie Warrena Buffetta czy Howarda Marksa, mo偶e inaczej budowa膰 strategi臋. Ale i Buffett od 16 lat nie pokonuje benchmarku, co nie znaczy, 偶e straci艂 przewag臋. Buy&hold? — to dopiero wymaga stalowych nerw贸w, najlepiej by艂oby nie zagl膮da膰 na rachunek cz臋艣ciej ni偶 raz na dekad臋. 馃檪

      Na koniec: gdyby inwestowanie by艂o takie 艂atwe, proste i przyjemne, ka偶dy by艂by krezusem, tymczasem wi臋kszo艣膰 nie dowozi nawet wyniku w postaci 艣redniej rynkowej i to znacz膮co. W d艂ugim terminie wa偶ne, by zarabia膰 — reszt臋 za艂atwia procent sk艂adany. Strategia nie tyle powinna stara膰 si臋 pobi膰 rynek, co zmniejszy膰 ryzyko w postaci obsuni臋膰 kapita艂u i zmienno艣ci.

      Nie wiem, czy jeszcze bardziej Ci臋 nie zmartwi艂em przypadkiem, Artur. 馃檪

      Pozdrawiam,
      Jacek

      • Nie zmartwi艂e艣. Podziwiam niesamowicie Twoj膮 determinacj臋 i opanowanie.

        • Dzi臋ki, Artur. Determinacja — OK, opanowanie — jestem jak ka偶dy inny. S膮dz臋, 偶e kluczowe jest tu jasne okre艣lenie oczekiwa艅 i musz膮 one by膰 realistyczne. 馃檪 Dla przyk艂adu osi膮gni臋cia Buffetta za ostatnie 16 lat to co艣, co przeci臋tny inwestor by odrzuci艂 jako „s艂abe”. Warto o tym pomy艣le膰. 馃檪

  21. Hej Jacek,

    dzi臋ki za 47 podcast. Ciekawie brzmi uwzgl臋dnienie dw贸ch wspomnianych anomalii. Musz臋 to sobie u艂o偶y膰 w ca艂o艣膰.

  22. Dzi臋kuj臋 za bardzo warto艣ciowy podcast.
    Przy okazji chcia艂bym zapyta膰 o co艣 pokrewnego. Chcia艂bym zacz膮膰 inwestowa膰 d艂ugoterminowo na r贸偶nych rynkach by zdywersyfikowa膰 akcje, ETFy. Musz臋 w zwi膮zku z tym wybra膰 borkera, kt贸ry umo偶liwi mi dost臋p do rynk贸w zagranicznych. Je艣li dobrze pami臋tam, gdzie艣 napisa艂e艣, 偶e masz rachunek profesjonalny w Interactive Brokers. Z tego co wiem, nie daj膮 oni dost臋pu do ETF贸w ameryka艅skich dla nieprofesjonalist贸w. Mimo to chcia艂bym otworzy膰 u nich konto. Interesuje mnie jednak to jakie s膮 kroki post臋powania w przypadku, kiedy zagraniczny broker przestaje z jakiego艣 powodu dzia艂a膰. Pisz臋 o hipotetycznej sytuacji, nie mam tu na my艣li konkretnego brokera a jedynie instytucj臋 zagraniczn膮. Co dzieje si臋 wtedy z naszymi akcjami, obligacjami, ETFami, kt贸re zapisane s膮 gdzie艣tam w nieujawnianych firmach powiernikach, … jak mo偶emy je spieni臋偶y膰? B臋d臋 wdzi臋czny je艣li m贸g艂by艣 na艣wietli膰 mi i innym czytelnikom ten temat.
    Pozdrawiam 馃檪
    Arek

    • Hej Arku,

      Dzi臋kuj臋 za komentarz. 馃檪

      Nie jestem tu ekspertem, nie mam te偶 (odpuka膰) osobistych do艣wiadcze艅, poza tym wiele zale偶y od regulacji konkretnego kraju. W USA jest wym贸g, aby ka偶dy broker trzyma艂 got贸wk臋 i papiery warto艣ciowe klient贸w na kontach oddzielonych od maj膮tku takiej firmy.

      Osobi艣cie staram si臋 kierowa膰 reputacj膮 brokera, maj膮c nadziej臋, 偶e minimalizuj臋 ryzyko. Otwieranie kont u egzotycznych broker贸w, w egzotycznych jurysdykcjach, z egzotyczn膮 ofert膮, a do tego na rynku nieregulowanym, to proszenie si臋 o k艂opoty.

      Z mojego punktu widzenia pomocne jest, gdy broker jest te偶 notowany na gie艂dzie, poniewa偶 ewentualne z艂e sygna艂y 艂atwiej mo偶na wychwyci膰.

      Kevin Davey wspomina艂 (nie pami臋tam ju偶 brokera), 偶e przytrafi艂a mu si臋 taka sytuacja w przesz艂o艣ci 鈥 niestety nie by艂o tam ca艂kowitego happy endu.

      Co do ETF 鈥 w prospekcie informacje o depozytariuszu mo偶na odszuka膰.

      Pozdrawiam,
      Jacek

Napisz sw贸j komentarz

Zaprojektuj sw贸j portfel inwestycyjny

ST to oprogramowanie, kt贸re w prosty spos贸b pozwoli Ci dobra膰 strategi臋 inwestycyjn膮, spe艂niaj膮c膮 Twoje potrzeby i wymagania.