Zapisz si─Ö na m├│j newsletter i otrzymuj powiadomienia o nowych tre┼Ťciach!

Z inwestowaniem jest nieco jak z pi┼ék─ů no┼╝n─ů i polityk─ů ÔÇô niewielu si─Ö na tym zna, ale wi─Ökszo┼Ť─ç ch─Ötnie wyg┼éasza swoje pogl─ůdy, cz─Östo mocno podlane emocjami, a twarde fakty schodz─ů na dalszy plan, albo nie ma ich wcale. Gorzej je┼Ťli w oparciu o takie podej┼Ťcie staramy si─Ö podejmowa─ç realne decyzje finansowe. Z do┼Ťwiadczenia wiem, ┼╝e inwestowanie technicznie mo┼╝e i powinno by─ç bardzo proste, ale w praktyce to w┼éa┼Ťnie czynnik ludzki najbardziej zawodzi.

Dzisiejszym go┼Ťciem jest Marcin Iwu─ç z bloga Finanse Bardzo Osobiste, autor ┼Ťwie┼╝o wydanej ksi─ů┼╝ki ÔÇô Finansowa Forteca. W rozmowie z Marcinem poruszamy podstawy inwestowania oraz praktyczne aspekty budowy w┼éasnej d┼éugoterminowej strategii inwestycyjnej. Niech ta rozmowa sprowokuje Was do samodzielnego odrabiania zadania domowego i wyci─ůgania w┼éasnych wniosk├│w, poniewa┼╝ nie ma czego┼Ť takiego jak jedyna, najlepsza strategia inwestycyjna. Bardzo wa┼╝ne jest, aby to zrozumie─ç, poniewa┼╝ nie wystarczy zbudowa─ç strategii ÔÇô znacznie wi─Ökszym wyzwaniem jest pod─ů┼╝anie za ni─ů z dyscyplin─ů.

W tym odcinku

  • O czym jest ksi─ů┼╝ka Marcina?
  • Budowa w┼éasnego portfela inwestycyjnego ÔÇô od czego zacz─ů─ç?
  • Jakie s─ů g┼é├│wne cegie┼éki portfela d┼éugoterminowego?
  • Aspekty psychologiczne w inwestowaniu
  • Realne stopy zwrotu mo┼╝liwe do osi─ůgni─Öcia d┼éugoterminowo na rynku
  • Inwestowanie w otoczeniu bardzo niskich st├│p procentowych
  • Rola z┼éota w portfelu
  • Czy przewa┼╝anie polskiego rynku w portfelu ma sens?

Polecane linki i materia┼éy uzupe┼éniaj─ůce

Historyczne wyniki portfeli Marcina

Marcin w swojej ksi─ů┼╝ce prezentuje modelowy portfel, w kt├│rym po┼éow─Ö stanowi─ů nieruchomo┼Ťci, a drug─ů cz─Ö┼Ť─ç aktywa finansowe. W oparciu o moje oprogramowanie System Trader zrobi┼éem w┼éasny backtest tego portfela w dw├│ch wariantach za ostatnie 47 lat (1973-2019):

  • Sam─ů cz─Ö┼Ť─ç finansow─ů
  • Cz─Ö┼Ť─ç finansow─ů + nieruchomo┼Ťci

Aby taki test móc przeprowadzić za jak najdłuższy okres musiałem poczynić kilka założeń:

  • Obligacje inflacyjne to ameryka┼äski odpowiednik TIPS
  • Obligacje notowane na rynku to 10-letnie obligacje skarbowe USA
  • Nieruchomo┼Ťci to indeks NAREIT
  • Wszystkie ceny wyra┼╝one s─ů w dolarze ameryka┼äskim
  • Inflacja odno┼Ťni si─Ö do rynku ameryka┼äskiego
  • Nie uwzgl─Ödniono podatk├│w

Ponadto, rebalancing portfela był wykonywany co kwartał w sytuacji, w której jakakolwiek waga portfela odchyliła się o 3 p. p.

W backte┼Ťcie uwzgl─Ödniono koszty transakcyjne w wysoko┼Ťci 0.1% warto┼Ťci transakcji.

Zach─Öcam do samodzielnych eksperyment├│w z moim oprogramowaniem. ­čÖé

Portfel długoterminowy (aktywa finansowe)

Skład portfela

  • Obligacje skarbowe notowane na rynkach (20%)
  • Obligacje inflacyjne TIPS (40%)
  • Akcje
    • rynki rozwini─Öte (15%)
    • rynki wschodz─ůce (15%)
  • Z┼éoto (10%)

Wyniki portfela (lata 1973-2019)

  • ┼Ürednia roczna stopa zwrotu (CAGR): 8.79%
  • Realna ┼Ťrednia roczna stopa zwrotu (CAGR z korekt─ů o inflacj─Ö): 4.71%
  • Maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu: -20.39%
  • Standardowe odchylenie: 7.85%
  • Stratne miesi─ůce: 183
  • Zyskowne miesi─ůce: 381
  • Wska┼║nik Sharpe: 1.13
  • Kapita┼é pocz─ůtkowy: 1 (mln USD)
  • Kapita┼é ko┼äcowy: 52.62 (mln USD)

Portfel d┼éugoterminowy (aktywa finansowe + nieruchomo┼Ťci)

Skład portfela

  • Obligacje skarbowe notowane na rynkach (10%)
  • Obligacje inflacyjne TIPS (20%)
  • Akcje
    • rynki rozwini─Öte (7.5%)
    • rynki wschodz─ůce (7.5%)
  • Z┼éoto (5%)
  • Nieruchomo┼Ťci (50%)

Wyniki portfela (lata 1973-2019)

  • ┼Ürednia roczna stopa zwrotu (CAGR): 9.70%
  • Realna ┼Ťrednia roczna stopa zwrotu (CAGR z korekt─ů o inflacj─Ö): 5.58%
  • Maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu: -41.70%
  • Standardowe odchylenie: 12.17%
  • Stratne miesi─ůce: 188
  • Zyskowne miesi─ůce: 376
  • Wska┼║nik Sharpe: 0.84
  • Kapita┼é pocz─ůtkowy: 1 (mln USD)
  • Kapita┼é ko┼äcowy: 77.95 (mln USD)

Pobierz aplikacj─Ö System Trader

  • Projektuj portfel w oparciu o wbudowane strategie
  • Konfiguruj strategi─Ö wed┼éug w┼éasnych preferencji
  • Testuj portfel na wbudowanych danych historycznych
  • Pobierz bie┼╝─ůce dane rynkowe z darmowych ┼║r├│de┼é
  • Inwestuj wed┼éug planu, nie emocji
Pobierz
 

Ôťĺ TRANSKRYPT PODCASTU

czyli wersja do czytania

Wst─Öp

Dzie┼ä dobry, witam Was wszystkich serdecznie, z tej strony Jacek Lempart z bloga systemtrader.pl. Zapraszam do d┼éugiej rozmowy z Marcinem Iwuciem, autorem bloga i podcastu ÔÇ×Finanse Bardzo OsobisteÔÇŁ, a ostatnio r├│wnie┼╝ autorem ┼Ťwie┼╝o wydanej ksi─ů┼╝ki, jeszcze ciep┼éej ÔÇô pt. ÔÇ×Finansowa fortecaÔÇŁ.

JACEK: Witam Ci─Ö serdecznie na moim kanale, Marcin. Wiem, ┼╝e jeste┼Ť osob─ů bardzo dobrze znan─ů w blogosferze, funkcjonujesz tu od kilku lat. Mog─ů by─ç jednak osoby, kt├│re dopiero wchodz─ů w ┼Ťwiat inwestowania i by─ç mo┼╝e jeszcze o tobie nie s┼éysza┼éy. ┼╗eby zatem formalno┼Ťciom sta┼éo si─Ö zado┼Ť─ç, przedstaw si─Ö prosz─Ö i powiedz, czym si─Ö zajmujesz na co dzie┼ä. Jak to wygl─ůda u ciebie, je┼╝eli chodzi o kwestie inwestowania, jak to si─Ö sta┼éo, ┼╝e tak mocno w tym temacie teraz dzia┼éasz?

MARCIN: Bardzo dzi─Ökuj─Ö za zaproszenie i serdecznie pozdrawiam wszystkie osoby, kt├│re ogl─ůdaj─ů twoje lajfy. Nazywam si─Ö Marcin Iwu─ç, jestem autorem bloga Finanse Bardzo Osobiste. Przede wszystkim jestem bardzo szcz─Ö┼Ťliwym cz┼éowiekiem, kt├│ry ma wielki przywilej robienia w ┼╝yciu tego, co kocha. Jest to prowadzenie firmy, kt├│rej misj─ů jest pom├│c 15 milionom Polak├│w w m─ůdrym bogaceniu si─Ö, po to, ┼╝eby mogli realizowa─ç swoje plany i marzenia. Tej misji ca┼ékowicie si─Ö po┼Ťwi─Öcam.

Je┼Ťli chodzi o inwestowanie, to zaczyna┼éemÔÇŽ w 2020 roku mija dok┼éadnie 18 lat, kiedy zainwestowa┼éem pierwsze wi─Öksze pieni─ůdze. To by┼éo 45 tys. po┼╝yczone od moich rodzic├│w. Zainwestowa┼éem, pami─Ötam jak dzi┼Ť, w fundusz obligacji skarbowych, kt├│ry w ci─ůgu roku wygenerowa┼é ┼Ťwietn─ů stop─Ö zwrotu, w okolicach 12 proc., je┼Ťli dobrze pami─Ötam. Mia┼éem taki chytry plan, ┼╝e w kolejnym roku zbior─Ö pieni─ůdze od moich znajomych, zainwestuj─Ö w ten fundusz, obiecam, ┼╝e zarobi─ů na tym 8 proc. i zabezpiecz─Ö to wekslem, a ja pewnie zarobi─Ö na funduszu kolejnych 12 proc. Czysty arbitra┼╝, b─Öd─Ö do przodu. Na szcz─Ö┼Ťcie w tym czasie pozna┼éem moj─ů przysz┼é─ů ┼╝on─Ö, zakocha┼éem si─Ö, nie mia┼éem czasu, ┼╝eby ten plan wprowadzi─ç w ┼╝ycie. I ca┼ée szcz─Ö┼Ťcie, bo w kolejnym roku fundusz zarobi┼é 0 proc. ÔÇô tak─ů stop─Ö zwrotu przyni├│s┼é. Nie mia┼éem wtedy poj─Öcia, jak pewnie wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b, kt├│re zaczynaj─ů inwestowanie. Postanowi┼éem sobie, ┼╝e najwy┼╝szy czas, ┼╝eby uporz─ůdkowa─ç i zdoby─ç wiedz─Ö na temat inwestowania.

Faktycznie, t─Ö wiedz─Ö zdobywa┼éem ca┼éy czas, inwestuj─ůc pieni─ůdze swoje i swojej rodziny, ale r├│wnie┼╝ od strony teoretycznej. Pracowa┼éem prawie 11 lat w bran┼╝y finansowej, by┼éem m.in. dyrektorem finansowym banku hipotecznego i odpowiada┼éem za finansowanie du┼╝ych nieruchomo┼Ťci komercyjnych, park├│w logistycznych, centr├│w handlowych, powierzchni biurowych w du┼╝ych miastach, ale r├│wnie┼╝ deweloperki mieszkaniowej. Mia┼éem wi─Öc okazj─Ö bardzo dok┼éadnie si─Ö przyjrze─ç, w jaki spos├│b analizuje si─Ö tego typu projekty. Po drodze zrobi┼éem r├│wnie┼╝ certyfikat CFA, czyli Chartered Financial Analyst i to rozbudzi┼éo moj─ů jeszcze wi─Öksz─ů mi┼éo┼Ť─ç do tematu inwestowania. Zapragn─ů┼éem wtedy pracy w firmie inwestycyjnej, w TFI, i od 2009 roku przez prawie 6 lat pracowa┼éem w ├│wczesnym ING TFI, dzisiaj to jest NN Investment Partners TFI. Przez 6 lat zdobywa┼éem r├│wnie┼╝ do┼Ťwiadczenie w tej bran┼╝y.

To, co jest bardzo wa┼╝ne, to to, ┼╝e jest to moja ogromna pasja. Przez ostatnich kilkana┼Ťcie lat nie przypominam sobie miesi─ůca, w kt├│rym nie przeczyta┼ébym jakiego┼Ť bardzo dobrego researchu lub bardzo ciekawej ksi─ů┼╝ki na temat inwestowania. Staram si─Ö ca┼éy czas t─Ö swoj─ů wiedz─Ö pog┼é─Öbia─ç i jednocze┼Ťnie m─ůdrze pomna┼╝a─ç sw├│j kapita┼é.

W Twojej ksi─ů┼╝ce zwr├│ci┼éo moj─ů uwag─Ö to, ┼╝e studiowa┼ée┼Ť medycyn─Ö, co jest do┼Ť─ç ciekawe, bo wydaje si─Ö, ┼╝e medycyna jest do┼Ť─ç odleg┼éa od finans├│w. ­čÖé Wybra┼ée┼Ť potem jednak t─Ö ┼Ťcie┼╝k─Ö stricte finansow─ů.

Je┼╝eli chodzi o certyfikat CFA, jak z Twojej perspektywy oceniasz praktyczn─ů przydatno┼Ť─ç posiadania takiego certyfikatu w kieszeni? Rozumiem, ┼╝e osobom pracuj─ůcym w bran┼╝y finansowej, w bran┼╝y inwestycyjnej, z pewno┼Ťci─ů jest on przydatny. A na gruncie czysto praktycznym ten papierek jest przydatny? Jak to z Twojej perspektywy wygl─ůda?

Rozr├│┼╝nijmy dwie rzeczy ÔÇô przydatno┼Ť─ç papierka vs wiedza, kt├│r─ů si─Ö tam zdobywa. Je┼Ťli chodzi o papierek, to faktycznie poza bran┼╝─ů inwestycyjn─ů czy finansow─ů on nie ma wielkiej warto┼Ťci sam w sobie, natomiast wiedz─Ö, kt├│r─ů tam si─Ö zdobywa, uwa┼╝am za bardzo cenn─ů. Jest podana w taki fajny, przyst─Öpny i uporz─ůdkowany spos├│b. Ja ponad dwa i p├│┼é roku ku┼éem bardzo ostro do egzamin├│w, do ka┼╝dej sesji przysiada┼éem tak ko┼éo 400 godzin. W sumie wi─Öc po┼Ťwi─Öci┼éem ko┼éo 1000 godzin intensywnej nauki. To bardzo pomaga zdoby─ç wiedz─Ö, uporz─ůdkowa─ç wiedz─Ö i szerzej spojrze─ç na ┼Ťwiat inwestowania.

Czy to pomaga by─ç lepszym inwestorem? My┼Ťl─Ö, ┼╝e to trudno powiedzie─ç, bo wiedza to tylko cz─Ö┼Ť─ç sukcesu w inwestowaniu i to pewnie ta mniejsza cz─Ö┼Ť─ç. Znacznie wa┼╝niejsze jest to, co robimy, czyli nasz zdrowy rozs─ůdek, psychika i faktyczne decyzje, kt├│re podejmujemy po drodze. Tutaj ┼╝adna wiedza nam nie pomo┼╝e, tutaj trzeba si─Ö po prostu nauczy─ç w odpowiedni spos├│b zarz─ůdza─ç swoimi emocjami.

Strategia trzech portfeli

M├│wili┼Ťmy o tym, ┼╝e inwestowanie od strony teoretycznej to jedno, a strona praktyczna to drugie. O ile te kwestie teoretyczne ka┼╝dy mo┼╝e we wzgl─Ödnie ┼éatwy, przy pewnym samozaparciu, spos├│b opanowa─ç, to przy kwestiach praktycznych trzeba mocno popracowa─ç i by─ç ┼Ťwiadomym tego, czego si─Ö podejmujemy. W ÔÇ×Finansowej fortecyÔÇŁ opisujesz taki koncept strategii trzech portfeli. Przybli┼╝ prosz─Ö s┼éuchaczom, widzom, na czym polega ta koncepcja.

Po latach do┼Ťwiadcze┼ä z inwestycjami, po r├│┼╝nych pr├│bach, zacz─ů┼éem si─Ö zastanawia─ç nad tym, jak wygl─ůda sytuacja normalnego cz┼éowieka, kt├│ry tak jak ja nie spodziewa si─Ö, ┼╝e na rynkach finansowych zarobi kokosy i to b─Ödzie g┼é├│wne ┼║r├│d┼éo jego dochodu. Po prostu chce czerpa─ç sw├│j doch├│d czy to z pracy na etacie, czy to z prowadzenia w┼éasnego biznesu, ale cz─Ö┼Ť─ç z dochodu w m─ůdry spos├│b chce inwestowa─ç. I teraz, jak te ┼Ťrodki pomna┼╝a─ç tak, ┼╝eby uwzgl─Ödni─ç w tym pomna┼╝aniu i nasz─ů psychik─Ö, i konkretne teoretyczne podstawy, kt├│re pozwalaj─ů inwestowa─ç w spos├│b skuteczny, ale te┼╝ taki spos├│b, kt├│ry zapewnia nam najnormalniej w ┼Ťwiecie ┼Ťwi─Öty spok├│j i nie poch┼éania bardzo du┼╝o czasu. W ten spos├│b w┼éa┼Ťnie, wymy┼Ťlaj─ůc to kilka lat temu dla mojej rodziny, opracowa┼éem strategi─Ö trzech portfeli czy te┼╝ strategi─Ö finansowej fortecy.

O co w tym wszystkim chodzi? Przede wszystkim musimy sobie zapewni─ç podstawowe bezpiecze┼ästwo. To bezpiecze┼ästwo ma nam zapewni─ç pierwszy portfel, kt├│ry nazywam finansow─ů poduszk─ů bezpiecze┼ästwa. Ten portfel to s─ů ┼Ťrodki od┼éo┼╝one na wszelkiego rodzaju nieprzewidziane zjawiska typu nag┼éa choroba, utrata pracy czy wi─Öksza awaria samochodu, ┼╝eby┼Ťmy w takiej sytuacji nie musieli korzysta─ç z kredyt├│w czy po┼╝yczek, kt├│re s─ů szalenie drogie.

Pierwszy portfel to taka wewn─Ötrzna cytadela w finansowej fortecy, finansowa poduszka bezpiecze┼ästwa, w kt├│rej powinni┼Ťmy mie─ç ┼Ťrodki na oko┼éo sze┼Ť─ç miesi─Öcy. Kiedy to jest gotowe, mo┼╝emy zacz─ů─ç my┼Ťle─ç o pomna┼╝aniu pieni─Ödzy na przysz┼éo┼Ť─ç. I teraz, my┼Ťl─ůc przez pryzmat cel├│w konkretnej osoby, mamy konkretne cele d┼éugoterminowe. To mo┼╝e by─ç edukacja dzieci, to mo┼╝e by─ç marzenie, kt├│re za kilkana┼Ťcie lat chcemy zrealizowa─ç, to mo┼╝e by─ç te┼╝ nasza przysz┼éa emerytura.

Pierwszy portfel to taka wewn─Ötrzna cytadela w finansowej fortecy, finansowa poduszka bezpiecze┼ästwa, w kt├│rej powinni┼Ťmy mie─ç ┼Ťrodki na oko┼éo sze┼Ť─ç miesi─Öcy

Tu pojawia si─Ö pytanie: jak zabezpieczy─ç cele d┼éugoterminowe? Budujemy zatem mur obronny wok├│┼é naszej fortecy finansowej. Tutaj oczywi┼Ťcie mo┼╝e by─ç bardzo wiele koncepcji, ale dla mnie by┼éo oczywiste to, ┼╝e zarz─ůdzanie takim portfelem nie powinno mi zajmowa─ç wiele czasu. Ja przede wszystkim chc─Ö prowadzi─ç sw├│j biznes, zarabia─ç na tym jak najwi─Öcej pieni─Ödzy, tam puszcza─ç ca┼é─ů swoj─ů par─Ö, a tutaj chodzi tylko o spokojne pomna┼╝anie na boku kapita┼éu zgromadzonego na przysz┼éo┼Ť─ç. W zwi─ůzku z tym postanowi┼éem skonstruowa─ç ten portfel w taki spos├│b, ┼╝e:

  • zajmuje mi ma┼éo czasu
  • bierze pod uwag─Ö wszystko to, czego si─Ö nauczy┼éem podczas lat inwestowania
  • nie sp─Ödza mi snu z powiek ÔÇô ┼╝e r├│wnie┼╝ wahania warto┼Ťci tego portfela nie s─ů wielkie.

Jest szereg dodatkowych warunk├│w, kt├│re sobie okre┼Ťli┼éem, kt├│re bardzo dok┼éadnie opisuj─Ö w ksi─ů┼╝ce. Chodzi┼éo o to, ┼╝eby ten portfel by┼é prosty, ┼╝eby nie by┼éo tam nie wiadomo jak skomplikowanych instrument├│w finansowych, kt├│re wymaga┼éyby ci─ůg┼éej ingerencji z mojej strony. ┼╗ebym raz na kwarta┼é sprawdzi┼é sobie stan swoich rachunk├│w, zrobi┼é ewentualnie rebalancing i zapomnia┼é o tym na kolejny kwarta┼é. I w┼éa┼Ťnie taki portfel sobie zbudowa┼éem, d┼éugoterminowy i to jest ten portfel nr 2.

Poniewa┼╝ jednak czasami mam troch─Ö wi─Öcej czasu i lubi─Ö sobie gdzie┼Ť tam poinwestowa─ç albo trafiaj─ů si─Ö jakie┼Ť bardzo ciekawe okazje, z kt├│rych chc─Ö skorzysta─ç, to jeszcze z boku mam taki portfel ofensywny. Kiedy┼Ť moja ┼╝ona nazywa┼éa go ÔÇ×kasyno MarcinaÔÇŁ, ale tam nie by┼éo tak naprawd─Ö spekulacji, tylko bardzo przemy┼Ťlane inwestowanie, tyle ┼╝e inwestowanie, w kt├│rym jestem got├│w zaryzykowa─ç konkretne pieni─ůdze i nawet straci─ç je wszystkie, je┼╝eli co┼Ť nie p├│jdzie ÔÇô to st─ůd pewnie taka nazwa. To by┼é i jest trzeci portfel, portfel ofensywny.

Nawet gdybym straci┼é, w najczarniejszym scenariuszu, wszystkie zainwestowane tam pieni─ůdze (co jest ma┼éo prawdopodobne), to w ┼╝aden spos├│b nie zagrozi to portfelowi d┼éugoterminowemu, kt├│ry ma zabezpieczy─ç moj─ů przysz┼é─ů emerytur─Ö i inne d┼éugoterminowe cele. A ju┼╝ na pewno nie b─Ödzie sp─Ödza┼éo mi snu z powiek, bo obok mamy jeszcze finansow─ů poduch─Ö bezpiecze┼ästwa. Stosuj─ůc takie klasyczne, psychologiczne ksi─Ögowanie mentalne podzieli┼éem swoje inwestycje na takie trzy portfele i ka┼╝dy z nich jest nieco inaczej zarz─ůdzany, ma inny sk┼éad, itd.

Co do psychologii, to za chwil─Ö sobie jeszcze porozmawiamy nieco wi─Öcej. Jest to temat, kt├│ry bardzo mocno wi─ů┼╝e si─Ö z inwestowaniem i warto tutaj pewne tematy dobrze zrozumie─ç. Jeszcze takie pytanie odno┼Ťnie strategii trzech portfeli: czy m├│g┼éby┼Ť okre┼Ťli─ç procentowo, jak si─Ö rozk┼éada kapita┼é mi─Ödzy tymi portfelami? Rozumiem, ┼╝e to mo┼╝e by─ç zmienne w czasie, ale taki modelowy, procentowy sk┼éad tego portfela, je┼╝eli chodzi o podzia┼é, je┼╝eli chodzi o wagi, to jak to wygl─ůda?

To si─Ö oczywi┼Ťcie zmienia w czasie, bo budowanie portfeli powinno by─ç realizowane w odpowiedniej kolejno┼Ťci. Najpierw budujemy sobie od zera a┼╝ do pe┼énej warto┼Ťci finansow─ů poduszk─Ö bezpiecze┼ästwa. Kiedy ju┼╝ mamy od┼éo┼╝on─ů tak─ů kwot─Ö, to j─ů sobie inwestujemy, lokujemy. W przypadku mojej rodziny jeste┼Ťmy ju┼╝ w stanie ca┼éy rok z tego prze┼╝y─ç. Zastanawiam si─Ö z ┼╝on─ů, czy to nie jest za du┼╝o, czy nie powinni┼Ťmy bardziej agresywnie cz─Ö┼Ťci tych ┼Ťrodk├│w zainwestowa─ç i np. zmniejszy─ç sobie rozmiar tej poduszki finansowej do 6 miesi─Öcy, mo┼╝e do 3 miesi─Öcy. W miar─Ö jak nasza zamo┼╝no┼Ť─ç ro┼Ťnie, konieczno┼Ť─ç posiadania du┼╝ej poduszki jest mniejsza.

Ale najpierw budujemy sobie tak─ů poduch─Ö powiedzmy na 6 miesi─Öcy ÔÇô to b─Ödzie w tym momencie 100 proc. naszych inwestycji. Ale jak sko┼äczymy j─ů budowa─ç, to kolejny etap to jest zabezpieczenie swoich przysz┼éych cel├│w. Zaczynamy regularnie, co miesi─ůc czy co kwarta┼é, wp┼éaca─ç pieni─ůdze, wtedy drugi portfel ro┼Ťnie. Pierwszy ma ca┼éy czas tak─ů sam─ů warto┼Ť─ç, drugi zaczyna rosn─ů─ç i po jakim┼Ť czasie to on mo┼╝e by─ç dominuj─ůcy. On b─Ödzie r├│s┼é do momentu, a┼╝ zaczniemy konsumpcj─Ö z tego portfela. W przypadku mojej rodziny w tej chwili w tym portfelu jest 1,6 mln z┼é.

Trzeci portfel jest na pocz─ůtku bardzo ma┼éy. Mia┼éem tak─ů zasad─Ö, ┼╝e jak ten drugi sobie zacz─ů┼é rosn─ů─ç i r├│s┼é w tempie (oczywi┼Ťcie g┼é├│wnie ze wzgl─Ödu na wp┼éaty), w kt├│rym wiem, ┼╝e pomo┼╝e zrealizowa─ç moje podstawowe cele, to dopiero wtedy zacz─ů┼éem sobie odk┼éada─ç na bok dodatkowe pieni─ůdze. Ale w tej chwili trzeci portfel robi si─Ö tym najwi─Ökszym, najwa┼╝niejszym.

To si─Ö wi─Öc zmienia w czasie, nie chodzi o to, ┼╝eby trzyma─ç jakie┼Ť proporcje. Co wi─Öcej, uwa┼╝am, ┼╝e dla wi─Ökszo┼Ťci os├│b zbudowanie pierwszego portfela, a potem koncentracja na tym drugim i odpuszczenie sobie portfeli ofensywnych lub spekulacji i mrzonek, ┼╝e da si─Ö nie wiadomo jak ┼╝y─ç na rynku finansowym, te┼╝ mo┼╝e by─ç rozs─ůdn─ů opcj─ů oszcz─Ödzaj─ůc─ů mn├│stwo czasu. Tak ┼╝e te proporcje w czasie si─Ö zmieniaj─ů.

Rozumiem te┼╝, ┼╝e ten pierwszy portfel, ta poduszka b─Ödzie si─Ö z czasem procentowo zmniejsza─ç wzgl─Ödem rosn─ůcego kapita┼éu w dw├│ch pozosta┼éych portfelach. O ile drugi portfel jest dobrze opisany w Twojej ksi─ů┼╝ce, b─Ödziemy o tym rozmawia─ç od strony praktycznej w kolejnej cz─Ö┼Ťci tej rozmowy, o tyle ten trzeci portfel jest taki, powiedzia┼ébym, enigmatyczny. W ksi─ů┼╝ce przynajmniej nie opisywa┼ée┼Ť konkretnie, jakimi zasadami si─Ö kierujesz. To nie jest jaka┼Ť jedna sta┼éa strategia, zbi├│r regu┼é, tylko rozumiem, ┼╝e jest to, chocia┼╝ dobrze przemy┼Ťlane, jak wspomnia┼ée┼Ť, ale po prostu inwestowanie w jakie┼Ť okazje, kt├│re si─Ö nadarzaj─ů w mi─Ödzyczasie. Czy dobrze zrozumia┼éem?

Oczywi┼Ťcie. Mam swoje regu┼éy czy zasady post─Öpowania. Ka┼╝d─ů inwestycj─Ö bardzo dog┼é─Öbnie analizuj─Ö. Kiedy pojawia si─Ö jaka┼Ť okazja, czy to dlatego, ┼╝e sam j─ů znajd─Ö, czy to dlatego, ┼╝e kto┼Ť przyjdzie do mnie z jak─ů┼Ť okazj─ů, to bardzo, bardzo dok┼éadnie wszystko przeliczam. Nie ma tu jakiej┼Ť nieprzemy┼Ťlanej spekulacji. Jestem jednak w stanie w ci─ůgu jednego dnia zmieni─ç decyzj─Ö o 180 stopni albo trzyma─ç tam przez p├│┼é roku got├│wk─Ö, jak nie ma ┼╝adnych okazji.

Dla przyk┼éadu, w ubieg┼éym roku mia┼éem tak─ů sytuacj─Ö, ┼╝e kto┼Ť zaproponowa┼é mi kupno ziemi w trudnej sytuacji prawnej, gdzie by┼éo sporo hipotek, r├│┼╝ne takie rzeczy zwi─ůzane z komornikiem. Ja, korzystaj─ůc z trzech r├│┼╝nych prawnik├│w, by┼éem w stanie tak posk┼éada─ç t─Ö transakcj─Ö, ┼╝eby by─ç gotowym zaryzykowa─ç tam spore pieni─ůdze. I teraz wi─Ökszo┼Ť─ç tego portfela inwestycyjnego to jest w┼éa┼Ťnie tego typu inwestycja w ziemi─Ö, kt├│ra mo┼╝e si─Ö okaza─ç bardzo ryzykowna, je┼╝eli np. te pieni─ůdze strac─Ö. Ale, je┼╝eli ich nie strac─Ö, to je pomno┼╝─Ö kilkukrotnie ÔÇô na to licz─Ö. To jest mniej wi─Öcej podej┼Ťcie tego typu.

Mog─ů te┼╝ tam trafia─ç akcje pojedynczych, konkretnych sp├│┼éek, czy po jakich┼Ť szalonych przecenach, czy po prostu w momencie, w kt├│rym uznam, ┼╝e warto. Ten portfel charakteryzuje si─Ö tym, ┼╝e tam rzeczywi┼Ťcie szukam okazji i nie boj─Ö si─Ö zainwestowa─ç sporych pieni─Ödzy. Z drugiej strony prowadzenie ┼╝mudnych analiz i inwestowanie ma┼éych pieni─Ödzy mija si─Ö z celem. Po co inwestowa─ç 10 tys. z┼é w sp├│┼ék─Ö, kt├│r─ů kto┼Ť 3 dni analizuje, wp┼éaca tam 10 tys. z┼é, ┼╝eby w rok zarobi─ç 20-30 proc. ÔÇô to nie ma sensu. Ale kiedy wrzucimy wi─Ökszy kapita┼é w tego typu sp├│┼ék─Ö, to zaczyna to mie─ç sens.

Szczerze m├│wi─ůc, mam te┼╝ coraz mniej czasu, ┼╝eby si─Ö zajmowa─ç trzecim portfelem, wi─Öc to jest zawsze tego typu sprawa, ┼╝e nad tamtymi inwestycjami pracuj─Ö intensywnie w kr├│tkim okresie, inwestuj─Ö pieni─ůdze i tam ten scenariusz musi si─Ö zmaterializowa─ç. Lub nie, bo takie inwestycje te┼╝ si─Ö zdarzaj─ů.

Dlaczego posiadanie planu na rynku jest konieczno┼Ťci─ů oraz jak zachowa─ç si─Ö podczas krachu gie┼édowego ÔÇô opowiada Meb Faber

Meb Faber w ekskluzywnym wywiadzie w prosty spos├│b t┼éumaczy jak w prosty spos├│b w rzetelny spos├│b podej┼Ť─ç do zagadnie┼ä zwi─ůzanych z inwestowaniem na rynkach kapita┼éowych.

Czytaj dalej Ôćĺ

Zdrowe oczekiwania wzgl─Ödem wynik├│w inwestycyjnych

Dla os├│b, kt├│re s─ů zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůce, postarajmy si─Ö odpowiedzie─ç, w jaki spos├│b podej┼Ť─ç w og├│le do inwestowania. Tzn. czym inwestowanie powinno by─ç, bo s─ů bardzo skrajne opinie w tej materii. Z jednej strony inwestowanie, zw┼éaszcza na rynkach finansowych, kapita┼éowych, kojarzy si─Ö z du┼╝ym ryzykiem, wr─Öcz z hazardem. Z drugiej strony niekt├│rzy, by─ç mo┼╝e zupe┼énie mylnie, staraj─ů si─Ö traktowa─ç to jako pewn─ů drog─Ö na skr├│ty do zrobienia wi─Ökszych pieni─Ödzy z niewielkiego kapita┼éu czy po prostu zarobienia wi─Ökszego kapita┼éu w szybszy spos├│b ni┼╝ np. poprzez prowadzenie swojej firmy, na etacie itd. Mamy tutaj mn├│stwo sprzecznych sygna┼é├│w, kt├│re z punktu widzenia osoby pocz─ůtkuj─ůcej mog─ů tworzy─ç totalny chaos w g┼éowie. Jak ty postrzegasz inwestowanie pieni─Ödzy na rynkach kapita┼éowych? Czym to jest, czego mo┼╝emy od niego realnie oczekiwa─ç, je┼╝eli chodzi np. o stopy zwrotu? Wchodzimy przecie┼╝ na ten rynek, ┼╝eby finalnie zarobi─ç.

Dla 99 proc. os├│b rynek kapita┼éowy nie powinien by─ç miejscem, z kt├│rego mog─ů chcie─ç si─Ö utrzymywa─ç. Uwa┼╝am, ┼╝e to jest absolutnie b┼é─Ödne za┼éo┼╝enie i z┼éy kierunek z bardzo prostego powodu. Po pierwsze siadaj─ů wtedy do sto┼éu z graczami, kt├│rzy maj─ů du┼╝o g┼é─Öbsze kieszenie, du┼╝o wi─Öksze umiej─Ötno┼Ťci, du┼╝o wi─Öksze ┼Ťrodki, ┼╝eby inwestowa─ç w systemy komputerowe, sztuczn─ů inteligencj─Ö czy uczenie maszynowe, czy inne rozwi─ůzania, kt├│re nie ┼Ťni─ů si─Ö takiemu przeci─Ötnemu inwestorowi. Ju┼╝ na starcie, siadaj─ůc do bryd┼╝a czy do pokera z takimi graczami, jeste┼Ťmy na straconej pozycji.

Po drugie nawet najwi─Öksi inwestorzy, ci, kt├│rzy dorobili si─Ö na gie┼édzie, kt├│rzy si─Ö wzbogacili, oni si─Ö nie dorobili, inwestuj─ůc sw├│j w┼éasny kapita┼é na rynkach kapita┼éowych, tylko dorobili si─Ö, zak┼éadaj─ůc firmy inwestycyjne, zbieraj─ůc pot─Ö┼╝ny kapita┼é od wielu r├│┼╝nych inwestor├│w i inwestuj─ůc cudze pieni─ůdze w zamian za fee (op┼éat─Ö) czy prowizj─Ö, kt├│re od tego dostawali. To dotyczy zar├│wno Warrena Buffetta, Raya Dalio i wszystkich innych legendarnych inwestor├│w, kt├│rzy zwykle byli zarz─ůdzaj─ůcymi jakim┼Ť funduszem, jakim┼Ť wehiku┼éem inwestycyjnym w takiej czy innej postaci, jak np. Berkshire Hathaway Warrena Buffetta.

Dla 99 proc. os├│b rynek kapita┼éowy nie powinien by─ç miejscem, z kt├│rego mog─ů chcie─ç si─Ö utrzymywa─ç

Gie┼éda czy rynki kapita┼éowe to s─ů fajne miejsca, ┼╝eby ucieka─ç przed inflacj─ů, ┼╝eby pozwoli─ç naszym oszcz─Ödno┼Ťciom spokojnie rosn─ů─ç. Ale je┼╝eli kto┼Ť chce si─Ö szybko wzbogaci─ç, to najlepiej niech za┼éo┼╝y swoj─ů firm─Ö i niech sprzeda co┼Ť za z┼éot├│wk─Ö milionowi os├│b lub jednej osobie za milion i dopiero wtedy te pieni─ůdze pomno┼╝y. Gie┼éda to nie jest miejsce na bogacenie si─Ö ÔÇô takie jest moje podstawowe za┼éo┼╝enie.

Rozumiem te┼╝, ┼╝e osoby, kt├│re nie maj─ů poduszki finansowej, powinny w og├│le zapomnie─ç o aktywnym inwestowaniu, w og├│le o inwestowaniu pieni─Ödzy na rynkach kapita┼éowych. Je┼╝eli jednak takie osoby wchodz─ů na rynki finansowe i chc─ů tam cz─Ö┼Ť─ç swojego kapita┼éu zainwestowa─ç, to czego mog─ů oczekiwa─ç, je┼╝eli chodzi d┼éugoterminowo o stopy zwrotu? Tutaj te┼╝ jest wiele mit├│w, wynikaj─ůcych z tego, o czym wspomnia┼ée┼Ť ÔÇô bo s─ů bardzo s┼éynni inwestorzy na rynkach kapita┼éowych, kt├│rzy dorobili si─Ö wielkich maj─ůtk├│w, ale tak naprawd─Ö poprzez to, ┼╝e prowadzili biznesy inwestycyjne, nie inwestuj─ůc de facto swojego kapita┼éu. I tutaj w┼éa┼Ťnie rodz─ů si─Ö takie niezdrowe ÔÇô z mojej perspektywy ÔÇô oczekiwania wielu os├│b, ┼╝e ÔÇ×oto wejd─Ö na gie┼éd─Ö i b─Öd─Ö milionerem, je┼╝eli tylko mi szcz─Ö┼Ťcie dopiszeÔÇŁ. Twoim zdaniem, jakie stopy zwrotu s─ů d┼éugoterminowo realne?

Przede wszystkim zacznijmy od tego, ┼╝e oczekiwania co do st├│p zwrotu bardzo zale┼╝─ů od sytuacji, o kt├│rej si─Ö w danym momencie rozmawia. Gdyby┼Ťmy np. rozmawiali po okresie d┼éugich spadk├│w na gie┼édzie, to wtedy oczekiwania co do przysz┼éych st├│p zwrotu by┼éyby znacznie wy┼╝sze. Poniewa┼╝ jednak rozmawiamy po okresie d┼éugoterminowych wzrost├│w, to oczekiwania s─ů odpowiednio ni┼╝sze. R├│wnie┼╝ poziom st├│p procentowych ma wp┼éyw na te oczekiwania. Dzisiaj jeste┼Ťmy w sytuacji, w kt├│rej mamy bardzo niski poziom st├│p procentowych, bardzo niskie rentowno┼Ťci papier├│w d┼éu┼╝nych. Id─ůc po klasach aktyw├│w: przy obligacjach indeksowanych inflacj─ů jeden punkt procentowy ponad inflacj─Ö p┼éac─ů te 10-letnie. P├│┼étora punktu procentowego p┼éac─ů 12-letnie. Dla obligacji notowanych na rynkach przy obecnych rentowno┼Ťciach mo┼╝na si─Ö spodziewa─ç, ┼╝e w ci─ůgu najbli┼╝szych kilku lat stopy zwrotu b─Öd─ů rz─Ödu 1-2 punkt├│w procentowych, a po drodze mog─ů by─ç nawet ujemne stopy zwrotu.

Je┼╝eli chodzi o akcje, te┼╝ zale┼╝y, o jakim rynku m├│wimy. Np. w USA akcje wydaj─ů si─Ö bardzo drogie, w przeciwie┼ästwie do Polski, gdzie akcje wydaj─ů si─Ö znacznie ta┼äsze. Pisz─Ö w ksi─ů┼╝ce i troch─Ö z tego ┼╝artuj─Ö, ┼╝e kto┼Ť zak┼éada tych standardowych 10 procent rocznie. 10 procent na gie┼édzie ameryka┼äskiej zarabia kto┼Ť, kto w bardzo d┼éugim terminie trzyma┼é co┼Ť, nie pomijaj─ůc ani jednego dnia sesyjnego w indeksie S&P 500, reinwestowa┼é co do grosza ka┼╝d─ů otrzyman─ů dywidend─Ö i jeszcze nie p┼éaci┼é od tego koszt├│w transakcyjnych. My┼Ťl─Ö, ┼╝e w rzeczywisto┼Ťci mo┼╝emy tu m├│wi─ç o jednocyfrowych stopach zwrotu z gie┼édy, kiedy inwestujemy w indeksy, w tego typu portfel.

Dla przyk┼éadu w moim portfelu, tym d┼éugoterminowym, zdywersyfikowanym, z r├│┼╝nych aktyw├│w, zak┼éadam sobie stop─Ö zwrotu na poziomie mniej wi─Öcej inflacja plus 3 punkty procentowe. To mnie ju┼╝ zupe┼énie urz─ůdza, przy jednoczesnym za┼éo┼╝eniu ÔÇô poniewa┼╝ ryzyko jest zawsze drug─ů stron─ů medalu ÔÇô ┼╝e maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu w tym portfelu nie przekroczy 20, w skrajnym przypadku 25 punkt├│w procentowych. Nigdy spadki si─Ö nie ko┼äcz─ů w do┼éku, tylko wracamy ju┼╝ do ┼Ťrednich. Tego typu wahania jestem w stanie sobie spokojnie wytrzyma─ç i si─Ö specjalnie tym portfelem nie przejmowa─ç.

Je┼╝eli wi─Öc kto┼Ť m├│wi, ┼╝e chce zarabia─ç 20 proc. rocznie, a w ci─ůgu ostatniej dekady sam Warren Buffett zarabia┼é chyba ko┼éo 13 proc. rocznie, gdyby to u┼Ťredni─ç, to ┼╝ycz─Ö powodzenia. B─ůd┼║my realistami.

Warto te┼╝ doda─ç, ┼╝e m├│wimy tu o d┼éugoterminowych wynikach z gie┼édy. Bior─ůc pod uwag─Ö cho─çby ameryka┼äsk─ů, kt├│ra przez ostatnie 100 lat jest takim do┼Ť─ç radosnym przyk┼éadem, je┼╝eli chodzi o rynki kapita┼éowe, bo nie ka┼╝demu rynkowi si─Ö tak poszcz─Ö┼Ťci┼éo. Po uwzgl─Ödnieniu inflacji to jest ┼Ťredniorocznie nieco poni┼╝ej 7 proc., dlatego inflacja jest tak kluczowa, ┼╝eby j─ů uwzgl─Ödni─ç w wynikach, o czym wspomnia┼ée┼Ť.

Chc─ůc zarobi─ç 7 proc. ponad inflacj─Ö, musisz si─Ö godzi─ç z tym, ┼╝e b─Ödziesz mia┼é rok, w kt├│rym stracisz 60 proc. kapita┼éu, jak w 2008 czy w 2009 roku, jak w marcu 2009 roku na rynku ameryka┼äskim. Kto jest w stanie to przetrzyma─ç? My┼Ťl─Ö, ┼╝e bardzo niewiele os├│b.

Otóż to, to nie jest tak, że zarabiamy każdego roku te 7 proc., bo wtedy każdy by to robił i nikt nie chciałby zanosić pieniędzy do banku na lokatę.

Zak┼éadam, ┼╝e s┼éucha nas wiele r├│┼╝nych os├│b i cz─Ö┼Ť─ç z nich zarobi┼éa w ostatnim roku 20-30 proc. Jak to, przecie┼╝ to niemo┼╝liwe? M├│wimy tu o powtarzanych wynikach w d┼éugim terminie, kiedy mamy siln─ů faz─Ö wzrostow─ů, kiedy mamy hoss─Ö, kiedy ma si─Ö wysoko niedowarto┼Ťciowan─ů sp├│┼ék─Ö przy takich spadkach. Oczywi┼Ťcie mo┼╝emy trzycyfrowe i wi─Öksze stopy wzrostu osi─ůga─ç. Ca┼éa zabawa polega na tym, ┼╝e ten trend nie trwa wiecznie. Tak jak przyp┼éyw unosi wszystkie ┼éodzie, tak wszyscy zarabiaj─ů w czasie wzrost├│w. Kiedy m├│wimy o d┼éugim terminie, to znaczy, ┼╝e mo┼╝e by─ç rok, w kt├│rym b─Ödzie +30 proc. Ale mo┼╝e to by─ç te┼╝ rok, kiedy b─Ödzie minus 15, minus 20 proc. i wtedy u┼Ťrednienie daje nam te warto┼Ťci, o jakich rozmawiamy.

Stare gie┼édowe porzekad┼éo m├│wi, ┼╝eby nie myli─ç hossy z umiej─Ötno┼Ťciami, bo to, ┼╝e kto┼Ť faktycznie zarobi┼é, nie znaczy, ┼╝e to jest powtarzalne w d┼éugim terminie. Ryzyko to jest temat, kt├│ry jest bardzo mocno zwi─ůzany z inwestowaniem. ┼╗eby zarobi─ç troch─Ö wi─Öcej, ni┼╝ na lokacie, trzeba ponie┼Ť─ç wi─Öksze ryzyko. Jak w og├│le zdefiniowa─ç ryzyko, jak rozumie─ç ryzyko?

W bran┼╝y inwestycyjnej podstawow─ů miar─ů ryzyka jest odchylenie standardowe i w og├│le zwracanie uwagi na zmienno┼Ť─ç ca┼éej warto┼Ťci portfela. Kiedy si─Ö nad tym naprawd─Ö dog┼é─Öbnie zastanowimy, to najwi─Ökszym ryzykiem jest permanentna utrata zainwestowanego kapita┼éu. Podkre┼Ťlam s┼éowo ÔÇ×permanentnaÔÇŁ. To, ┼╝e po drodze b─Ödziemy sw├│j kapita┼é cz─Ö┼Ťciowo traci─ç i on po drodze b─Ödzie odzyskiwa┼é swoj─ů warto┼Ť─ç, to jest zupe┼énie normalne, nieuniknione i trzeba si─Ö z tym pogodzi─ç, je┼╝eli chcemy inwestowa─ç. Ale permanentna utrata, czyli strata i wyp┼éata pieni─Ödzy, to jest najgorsze, co nas mo┼╝e spotka─ç.

Nie bez powodu Warren Buffett m├│wi, ┼╝e jego dwie najwa┼╝niejsze zasady inwestycyjne to zasada nr 1 ÔÇô ÔÇ×Nie tra─ç pieni─ÖdzyÔÇŁ i zasada nr 2 ÔÇô ÔÇ×Pami─Ötaj o zasadzie nr 1ÔÇŁ. Prosta sprawa: tracisz 50 proc. na rynku, musisz potem odrobi─ç 100 proc., ┼╝eby wyj┼Ť─ç na zero. Moim zdaniem ryzyko to jest pierwszy element, kt├│ry powinni┼Ťmy analizowa─ç, kiedy rozwa┼╝amy swoje inwestycje. Jest to bardzo, bardzo wa┼╝ne. Wiele os├│b pomija ten punkt ÔÇô to jest niewybaczalny b┼é─ůd.

Ryzyko to jest pierwszy element, kt├│ry powinni┼Ťmy analizowa─ç, kiedy rozwa┼╝amy swoje inwestycje. Wiele os├│b pomija ten punkt ÔÇô to jest niewybaczalny b┼é─ůd

Psychologia w inwestowaniu

Zdecydowanie tak, bo mamy tendencj─Ö spogl─ůdania tylko na pozytywy, natomiast nie doceniamy tego, co si─Ö mo┼╝e wydarzy─ç w czasie i jak to mo┼╝e na nas wp┼éyn─ů─ç. Chcia┼ébym tutaj p┼éynnie przej┼Ť─ç do psychologii inwestowania. Jeste┼Ťmy lud┼║mi i mamy swoje emocje i swoje do┼Ťwiadczenia. Gdyby to wszystko by┼éo takie proste, to ka┼╝dy by inwestowa┼é i ka┼╝dy by┼éby drugim Warrenem Buffettem, a jednak w praktyce tak r├│┼╝owo to nie wygl─ůda. Gdyby┼Ť m├│g┼é pokr├│tce pogrupowa─ç takie podstawowe, najcz─Östsze czy te┼╝ najwi─Öksze, najbardziej zagra┼╝aj─ůce inwestorowi b┼é─Ödy, jakie s─ů pope┼éniane z czysto behawioralnych powod├│w.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e najwa┼╝niejsz─ů rzecz─ů jest zdanie sobie sprawy z tego, ┼╝e poniewa┼╝ jeste┼Ťmy lud┼║mi i nasze m├│zgi dzia┼éaj─ů w okre┼Ťlony spos├│b, mamy naturalne sk┼éonno┼Ťci do pope┼éniania b┼é─Öd├│w. To si─Ö w skr├│cie wi─ů┼╝e z tym, ┼╝e w naszym m├│zgu s─ů dwa systemy decyzyjne. System pierwszy, odruchowy, jest powi─ůzany ze starymi strukturami m├│zgu, kt├│re wyewoluowa┼éy tam miliony lat temu i s─ů zwi─ůzane z uk┼éadem limbicznym, kt├│re sprawiaj─ů, ┼╝e reagujemy na co┼Ť szybko, nagle, odruchowo. Mamy te┼╝ wykszta┼écony 200 tys. lat temu drugi system, analityczny, system oparty o nasz─ů kor─Ö przedczo┼éow─ů, kt├│ry podejmuje decyzje na spokojnie, na ch┼éodno, w spos├│b bardziej racjonalny.

Ca┼éy problem polega na tym, ┼╝e ten pierwszy dochodzi do g┼éosu bardzo szybko i poch┼éania niewielk─ů ilo┼Ť─ç energii, je┼╝eli chodzi o spalane kalorie. W zwi─ůzku z tym nasz m├│zg preferuje, ┼╝eby┼Ťmy wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╝ycia jechali na tym systemie odruchowym, na takim autopilocie. Por├│wnajmy to z nauk─ů jazdy ÔÇô na pocz─ůtku si─Ö m─Öczymy z prze┼é─ůczaniem bieg├│w, musimy o tym my┼Ťle─ç, Ale jak tylko to si─Ö ju┼╝ zamieni w odruch, to przesuwamy automatycznie, mo┼╝emy dzia┼éa─ç odruchowo.

Tak samo to odruchowe dzia┼éanie dominuje u nas. Ca┼éa sztuka polega na tym, ┼╝eby o tym wiedzie─ç, ┼╝eby wiedzie─ç, ┼╝e w pewnym momencie emocje, strach i jaki┼Ť odruch b─Öd─ů si─Ö pojawia┼éy w naszym ┼╝yciu i musimy zrobi─ç wszystko, ┼╝eby da─ç sobie troch─Ö czasu na spokojn─ů decyzj─Ö, ┼╝eby do g┼éosu doszed┼é ten nasz drugi system, ten system analityczny.

Tak naprawd─Ö zanim pope┼énimy b┼é─Ödy, powinni┼Ťmy zdefiniowa─ç swoj─ů strategi─Ö inwestycyjn─ů i regu┼éy inwestycyjne taki spos├│b, ┼╝eby wiedz─ůc o tym, ┼╝e w przysz┼éo┼Ťci b─Ödziemy pope┼énia─ç b┼é─Ödy, b─Ödziemy mieli sk┼éonno┼Ť─ç do pope┼éniania b┼é─Öd├│w, ┼╝eby pomimo tej sk┼éonno┼Ťci ich nie pope┼énia─ç. B─Ödziemy wtedy patrze─ç na swoje zasady, na swoj─ů strategi─Ö i m├│wi─ç sobie: ÔÇ×OK, obieca┼éem sobie, ┼╝e jak si─Ö wydarzy to i to, to ja zareaguj─Ö w okre┼Ťlony spos├│b, wi─Öc teraz to zrobi─Ö, a nie b─Öd─Ö s┼éucha┼é swoich emocjiÔÇŁ.

Tego typu regu┼éy stosowali praktycznie wszyscy wielcy inwestorzy. Mi si─Ö bardzo podoba to, co robi┼é Sir John Templeton. On zarobi┼é pot─Ö┼╝ne pieni─ůdze na spadkach, je┼╝eli dobrze pami─Ötam, w czasie II wojny ┼Ťwiatowej. Mia┼é zasad─Ö, ┼╝e je┼╝eli lubi┼é jak─ů┼Ť sp├│┼ék─Ö, ale by┼éa za droga, to sk┼éada┼é u swojego brokera zlecenie zakupu, ┼╝e kiedy sp├│┼éka spadnie do odpowiedniej ceny, to zlecenie ma by─ç automatycznie zrealizowane. Wiedzia┼é, ┼╝e nawet on, jak b─Öd─ů spadki, b─Öd─ů emocje, jak wszyscy wok├│┼é b─Öd─ů m├│wi─ç, ┼╝e jest koniec ┼Ťwiata, nie b─Ödzie mia┼é na tyle odwagi, ┼╝eby zainwestowa─ç wtedy du┼╝e pieni─ůdze. Wola┼é, ┼╝eby takie zlecenie zosta┼éo zrealizowane ju┼╝ bez ponownego podejmowania decyzji.

B┼é─Öd├│w, kt├│re pope┼éniamy, i tych sk┼éonno┼Ťci jest mn├│stwo. Efekt my┼Ťlenia wstecznego ÔÇô kiedy poczytamy, co si─Ö wydarzy┼éo w przesz┼éo┼Ťci, wydaje nam si─Ö, ┼╝e to by┼éo do przewidzenia i wyci─ůgamy proste wnioski. ÔÇ×Przecie┼╝ ka┼╝dy wiedzia┼é, ┼╝e p─Öknie ba┼äka na rynku nieruchomo┼Ťci w USAÔÇŁ. ÔÇ×Ka┼╝dy wiedzia┼é, to by┼éo do przewidzeniaÔÇŁ. A to nieprawda, to tylko nasz m├│zg uk┼éada sobie historie. Dzisiaj jeste┼Ťmy w takiej samej sytuacji ÔÇô cz─Östo powtarzam, ┼╝e lew─ů stron─Ö wykresu ka┼╝dy zna, ale tej drugiej, prawej, czyli tego, co b─Ödzie przed nami, nie zna nikt.

Kiedy poczytamy, co si─Ö wydarzy┼éo w przesz┼éo┼Ťci, wydaje nam si─Ö, ┼╝e to by┼éo do przewidzenia i wyci─ůgamy proste wnioski. A to nieprawda, to tylko nasz m├│zg uk┼éada sobie historie

Nadmierne zaufanie do w┼éasnych umiej─Ötno┼Ťci i wiedzy ÔÇô to jest bardzo cz─Östy b┼é─ůd, z kt├│rego trzeba sobie zdawa─ç spraw─Ö, bo w inwestycjach zabije nas nie to, co wiemy, ale to, czego nie wiemy. Najgorsze, co mo┼╝emy zrobi─ç, to jest arogancja i podej┼Ťcie typu ÔÇ×wiem wszystkoÔÇŁ. ÔÇ×Ja si─Ö na pewno nie pomyl─Ö, mam du┼╝e przekonanie, ┼╝e dany scenariusz si─Ö spe┼éniÔÇŁ. Trzeba mie─ç ogromn─ů ilo┼Ť─ç pokory.

Kolejna rzecz ÔÇô efekt, pu┼éapka potwierdzenia. Je┼╝eli mamy jak─ů┼Ť my┼Ťl w g┼éowie czy jaki┼Ť pomys┼é inwestycyjny, to odbieramy z otoczenia te informacje, kt├│re nas utwierdz─ů w przekonaniu, ┼╝e to jest dobra decyzja. To jest b┼é─ůd, tak nie powinno si─Ö robi─ç. Kiedy mamy jaki┼Ť pomys┼é inwestycyjny, powinni┼Ťmy szuka─ç ÔÇ×adwokat├│w diab┼éaÔÇŁ, szuka─ç inwestor├│w czy ludzi, kt├│rzy maj─ů inn─ů opini─Ö i patrze─ç, jak oni t─Ö opini─Ö argumentuj─ů. Mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e to oni maj─ů racj─Ö, a nie my.

Jest szereg tego typu pu┼éapek, w kt├│re mo┼╝emy wpa┼Ť─ç. Je┼╝eli zdajemy sobie z nich spraw─Ö, to mamy wi─Öksze szanse na podejmowanie lepszych decyzji. I zn├│w by┼éy wi─Öksze szanse, bo nawet je┼╝eli znamy i zdajemy sobie spraw─Ö ze wszystkich tych b┼é─Öd├│w, i tak nie jeste┼Ťmy na nie odporni, od czasu do czasu, kt├│r─ů┼Ť z tych pu┼éapek zaliczymy. Zdawanie sobie z tego sprawy bardzo pomaga w lepszym inwestowaniu.

Tutaj jest te┼╝ taka trudno┼Ť─ç, ┼╝e o ile do┼Ť─ç ┼éatwo przychodzi nam dostrzeganie, jak ┼éatwo te b┼é─Ödy s─ů pope┼éniane przez innych, znacznie trudniej jest nam dostrzec, ┼╝e my r├│wnie┼╝ je pope┼éniamy. Dlatego te b┼é─Ödy te┼╝ si─Ö powtarzaj─ů.

Wspomnia┼ée┼Ť o tym drugim systemie, analitycznym, ┼╝eby┼Ťmy nie podejmowali pewnych decyzji w spos├│b odruchowy czy te┼╝ emocjonalny, tylko ┼╝eby┼Ťmy mogli dopu┼Ťci─ç tutaj do g┼éosu ten mechanizm analityczny, gdzie mo┼╝emy na ch┼éodno przemy┼Ťle─ç pewne decyzje. Chcia┼éem Ci─Ö tu te┼╝ podpyta─ç w kontek┼Ťcie, ┼╝e pomimo tego, ┼╝e w┼é─ůczamy mechanizm g┼é─Öbokiej analizy, gdzie ten proces staramy si─Ö roz┼éo┼╝y─ç na czynniki pierwsze, to tak naprawd─Ö mo┼╝emy te┼╝ pope┼éni─ç szereg innych b┼é─Öd├│w, te┼╝ na gruncie behawioralnym. Wspomina┼é o tym Daniel Kahneman, profesor, kt├│ry m.in. za sw├│j wk┼éad w dzia┼é psychologii behawioralnej otrzyma┼é Nagrod─Ö Nobla. On powiedzia┼é, ┼╝e z jego punktu widzenia proces decyzyjny warto czasami do┼Ť─ç mocno zredukowa─ç do szeregu kilku prostych regu┼é po to, aby by┼é on powtarzalny. Tutaj nie chodzi o to, ┼╝eby te decyzje perfekcyjne, idealne, ale ┼╝eby by┼éy powtarzalne. M├│wi─ůc kr├│tko: ┼╝eby┼Ťmy na zestawie tych samych danych wej┼Ťciowych podejmowali takie same powtarzalne decyzje. Jak Ty to postrzegasz?

Absolutnie jestem fanem prostych, jasno zdefiniowanych regu┼é i niedu┼╝ej ich liczby. Pod warunkiem, ┼╝e zdefiniowali┼Ťmy je w odpowiedni spos├│b, ┼╝e one maj─ů przes┼éanki merytoryczne. Kto┼Ť ma np. regu┼é─Ö, ┼╝e b─Ödzie otwiera┼é d┼éug─ů pozycj─Ö na kontraktach w poniedzia┼éki i zamyka┼é zawsze w pi─ůtki, bez wzgl─Ödu na to co si─Ö dzieje. To jest prosta regu┼éa, ale ona nie ma ┼╝adnych przes┼éanek merytorycznych, a inwestowanie musi by─ç na nich oparte. B─Öd─Ö to robi┼é w taki spos├│b, to s─ů moje regu┼éy, ale wynikaj─ů one z mojej wiedzy na temat tego, jak powinno si─Ö inwestowa─ç. Np. z tego, jak w danych warunkach zachowuj─ů si─Ö poszczeg├│lne klasy aktyw├│w.

Rozumiem. Pewn─ů regu┼é─ů, o kt├│rej b─Ödziemy jeszcze rozmawia─ç w kolejnym odcinku, jest rebalancing portfela, czyli przywracanie go do oryginalnych, docelowych wag. Jest to de facto regu┼éa, kt├│ra jest bardzo jednoznacznie opisana. Nie musimy w ┼╝aden spos├│b niczego analizowa─ç, poza tym, ┼╝e spogl─ůdamy na warto┼Ťci poszczeg├│lnych wag w portfelu.

Inwestowanie, czyli dzia┼éanie w ci─ůg┼éej niepewno┼Ťci

Powiedz mi w takim razie, jak osoba, kt├│ra chce zacz─ů─ç inwestowa─ç, powinna si─Ö do tego zabra─ç, je┼╝eli dociera do niej szereg sprzecznych informacji? Z jednej strony m├│wimy, ┼╝e akcje np. w USA s─ů ju┼╝ bardzo drogie. Ten rynek jest zbyt drogi, ┼╝eby kupowa─ç, bo za chwil─Ö b─Ödzie spadek. Z drugiej strony m├│wi si─Ö du┼╝o o skoordynowanej akcji bank├│w centralnych, o drukowaniu pieni─ůdza ÔÇô praktycznie ka┼╝dego dnia mo┼╝na to zobaczy─ç na nag┼é├│wkach. Zachodz─ů te┼╝ bardzo niekorzystne zmiany demograficzne. Widzimy, ┼╝e ZUS-owi w jego obecnym kszta┼écie za 20 lat przyjdzie dzia┼éa─ç w zupe┼énie innych warunkach. By─ç mo┼╝e wtedy, gdy my b─Ödziemy my┼Ťle─ç o jesieni ┼╝ycia.

Z drugiej strony, gdyby┼Ťmy chcieli bezpiecznie zainwestowa─ç swoje pieni─ůdze, to docieraj─ů takie informacje, ┼╝e na lokacie tak naprawd─Ö realnie tracimy, pieni─ůdz traci swoj─ů si┼é─Ö nabywcz─ů, mamy ujemne rentowno┼Ťci obligacji w wielu krajach, co te┼╝ jest problematyczne dla wielu os├│b, kt├│re szuka┼éyby jakiego┼Ť bezpieczniejszego miejsca dla swoich oszcz─Ödno┼Ťci. Jak taka osoba mo┼╝e si─Ö w tym wszystkim odnale┼║─ç? Czy ma zrezygnowa─ç z inwestowania? Czy mo┼╝na mimo wszystko temu zaradzi─ç i w sensowny spos├│b mimo wszystko jako┼Ť zbudowa─ç sw├│j portfel?

Strach ma zawsze wielkie oczy. W ka┼╝dym momencie, w ka┼╝dej sytuacji przed zainwestowaniem pieni─Ödzy b─Ödziemy te obawy czu─ç. Jak p├│jdziemy do banku zak┼éada─ç lokat─Ö na wi─Öksz─ů kwot─Ö, to b─Ödziemy si─Ö ba─ç, ┼╝e bank upadnie. Jak zostawimy got├│wk─Ö w domu, to b─Ödziemy si─Ö obawia─ç, ┼╝e kto┼Ť si─Ö w┼éamie i nam j─ů zabierze albo ┼╝e wybuchnie hiperinflacja. Jak kupujemy z┼éoto, to te┼╝ strach, ┼╝e kurs zaraz spadnie o 50 proc. itd.

Strach ma wielkie oczy, a ca┼éa sztuka inwestowania na tym polega, ┼╝eby nie unika─ç ryzyka, bo unikanie ryzyka to jest unikanie zysk├│w. Chodzi o to, ┼╝eby podejmowa─ç ryzyko w spos├│b przemy┼Ťlany i dzi─Öki jego podj─Öciu zarabia─ç. Moim zdaniem szczeg├│lnie w┼éa┼Ťnie w takich czasach, w jakich ┼╝yjemy teraz, czyli gdzie┼Ť pod koniec d┼éugoterminowego cyklu d┼éugu, gdzie wiele os├│b wieszczy r├│┼╝nego rodzaju turbulencje, najlepszym wyj┼Ťciem jest dobrze zdywersyfikowany portfel, z┼éo┼╝ony z r├│┼╝nych klas aktyw├│w.

Najlepszym wyj┼Ťciem jest niezak┼éadanie tylko jednego scenariusza, kt├│ry si─Ö wydarzy. To nie jest tak, ┼╝e historia uk┼éada si─Ö liniowo. Tak naprawd─Ö w przesz┼éo┼Ťci mog┼éy si─Ö wydarzy─ç setki r├│┼╝nych scenariuszy i to, ┼╝e wydarzy┼é si─Ö akurat ten, kt├│ry si─Ö wydarzy┼é, nie znaczy, ┼╝e by┼éo to w jakikolwiek spos├│b do przewidzenia. Dzisiaj te┼╝ mo┼╝liwych dr├│g rozwoju sytuacji jest bardzo du┼╝o. Wiele os├│b wskazuje na to, ┼╝e pewnie b─Ödzie presja inflacyjna, ┼╝e to mo┼╝e by─ç problemem. To jest tylko jaki┼Ť zestaw mo┼╝liwych scenariuszy. Powiedzmy, ┼╝e 80 proc. scenariuszy na to wskazuje. Ale jest 20 proc. innych scenariuszy, kt├│re te┼╝ si─Ö mog─ů spe┼éni─ç i o tym te┼╝ warto pami─Öta─ç. Poniewa┼╝ nie jeste┼Ťmy w stanie przewidzie─ç przysz┼éo┼Ťci, musimy zdywersyfikowa─ç sw├│j portfel, je┼╝eli nie chcemy ca┼éy czas by─ç skazani na pod─ů┼╝anie za chwilow─ů mod─ů czy za t─ů klas─ů aktyw├│w, kt├│ra wydaje si─Ö najbardziej ciekawa. Moim zdaniem w┼éa┼Ťnie taki zdywersyfikowany portfel z r├│┼╝nych klas aktyw├│w to jest co┼Ť, co pozwala si─Ö oderwa─ç od tego szumu, od tych ci─ůg┼éych dyskusji, co to si─Ö wydarzy w przysz┼éo┼Ťci, spa─ç spokojnie, robi─ç swoje, skupi─ç si─Ö na pracy, na swoim biznesie i tam robi─ç kas─Ö, a tu pozwoli─ç pieni─ůdzom spokojnie pracowa─ç.

O inwestowaniu i najlepszym inwestorze wszechczas├│w, Warrenie Buffecie, opowiada Tomasz Jaroszek

Piguła wiedzy o inwestowaniu na rynkach kapitałowych oraz o tym, czego nauczyć może nas najlepszy inwestor w historii - Warren Buffett

Czytaj dalej Ôćĺ

O szczegółach tego dobrze zdywersyfikowanego portfela jeszcze sobie porozmawiamy w kolejnym odcinku. A co do doboru rodzaju strategii, jest to rodzaj strategii pasywnej, czyli takiej, w której nie staramy się w żaden sposób reagować na to, co robi rynek. OK, może nie do końca, bo przecież można przeprowadzać rebalancing, o którym jeszcze będziemy mówić.

Generalnie nie m├│wimy tu o tym, czy akcje s─ů drogie czy tanie, czy z jakiego┼Ť powodu kupowa─ç co┼Ť akurat tylko i wy┼é─ůcznie dlatego, ┼╝e nam si─Ö wydaje, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie b─Ödzie ros┼éo. Czy uwa┼╝asz, ┼╝e takie podej┼Ťcie do rynku (z kt├│rym ja si─Ö w pe┼éni zgadzam, je┼╝eli chodzi o pasywny portfel) jest jedynym sensownym podej┼Ťciem do inwestowania? Czy twoim zdaniem aktywne inwestowanie jest mo┼╝liwe? Czy jest mo┼╝liwe zarabianie wi─Öcej ni┼╝ nam daje rynek? M├│wi─ůc jeszcze inaczej: tzw. hipoteza rynku efektywnego, kt├│ra zosta┼éa ukuta w latach 60., 70. w USA, kt├│ra m├│wi, ┼╝e rynku nie da si─Ö pobi─ç, jest twoim zdaniem prawdziwa czy fa┼észywa?

Nie jestem zwolennikiem tezy, ┼╝e rynki s─ů efektywne, absolutnie, pod ┼╝adnym pozorem. Zbyt du┼╝o widzia┼éem sytuacji, nawet za swojego ┼╝ycia, w kt├│rych by┼éy mocno nieefektywne. W lutym 2009 roku warto┼Ť─ç niekt├│rych sp├│┼éek, ich cena rynkowa by┼éa ni┼╝sza ni┼╝ kwota got├│wki na rachunku bankowym. Rynki absolutnie nie s─ů efektywne. Pytanie teraz, kto jest w stanie t─Ö nieefektywno┼Ť─ç wykorzysta─ç. Nie jest w stanie tego zrobi─ç kto┼Ť, kto raz na kwarta┼é ma trzy godziny, ┼╝eby zadba─ç o swoje inwestycje. Je┼╝eli kto┼Ť nie chce si─Ö bawi─ç zawodowo i po┼Ťwi─Öca─ç 10-12 godzin dziennie na inwestowanie na rynkach kapita┼éowych, no to niech si─Ö nie ┼éudzi, ┼╝e b─Ödzie bi┼é rynek. To jest punkt pierwszy.

Je┼╝eli kto┼Ť nie chce si─Ö bawi─ç zawodowo i po┼Ťwi─Öca─ç 10-12 godzin dziennie na inwestowanie na rynkach kapita┼éowych, no to niech si─Ö nie ┼éudzi, ┼╝e b─Ödzie bi┼é rynek

Punkt drugi: specjali┼Ťci, kt├│rzy chc─ů pobi─ç rynek, we┼║my np. dowolny indeks rynkowy. Z prostych matematycznych zasad wynika, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç z nich nie ma najmniejszych szans, ┼╝eby ten rynek pobi─ç. Dlaczego? Je┼╝eli za┼éo┼╝ymy sobie, ┼╝e wszyscy inwestorzy, kt├│rzy inwestuj─ů, to jest w┼éa┼Ťnie ten rynek, to z definicji tylko po┼éowa mo┼╝e mie─ç lepszy efekt ni┼╝ po┼éowa pozosta┼éych. Po┼éowa wi─Öc ju┼╝ nam odpada. Jak dodamy do tego koszty, koszty zarz─ůdzania czy koszty transakcyjne, kt├│re si─Ö nieuchronnie ponosi, to si─Ö oka┼╝e, ┼╝e 60-70 proc. w danym, konkretnym roku nie pobije rynku. Je┼Ťli to jeszcze przemno┼╝ymy przez odpowiedni─ů liczb─Ö lat, czyli mamy prawdopodobie┼ästwo 0,3 w pierwszym roku, 0,3 w drugim, 0,3 w trzecim, to si─Ö okazuje, ┼╝e im bardziej wyd┼éu┼╝amy okres, tym bardziej spada nam odsetek tych os├│b, kt├│re rynek pobij─ů.

Czy b─Öd─ů takie osoby, kt├│re pobij─ů rynek 10 czy 20 lat z rz─Ödu? Tak, ale tylko w przypadku niekt├│rych to b─Ödzie pochodna ich umiej─Ötno┼Ťci. Jest takie proste do┼Ťwiadczenie: wynika ze statystyki, ┼╝e je┼╝eli w sali gimnastycznej zamkniemy 1000 szympans├│w i ka┼╝dy z nich rzuci 10 razy monet─ů, to potencjalnie kt├│ry┼Ť z nich, chyba jeden, nie pami─Ötam dok┼éadnie oblicze┼ä, wyrzuci 10 razy z rz─Ödu or┼éa. A to s─ů szympansy, wi─Öc wiemy, ┼╝e to by┼éo czyste szcz─Ö┼Ťcie. U ludzi kto┼Ť, kto 10 razy z rz─Ödu pobije rynek w bran┼╝y inwestycyjnej, b─Ödzie okre┼Ťlony mianem guru, kt├│ry wie, co robi, a to mo┼╝e by─ç zwyk┼éa statystyczna zale┼╝no┼Ť─ç, wynikaj─ůca ze szcz─Ö┼Ťcia. Jestem bardzo sceptyczny co do tego, ┼╝eby w d┼éugim terminie pobija─ç rynek. To nie ma nic wsp├│lnego z tym, ┼╝e rynki s─ů nieefektywne.

Zupe┼énie inn─ů swobod─Ö inwestowania maj─ů np. tacy miliarderzy, do kt├│rych przychodzi kto┼Ť i m├│wi: ÔÇ×Panie Janku, chc─Ö sprzeda─ç moj─ů firm─Ö. Ta firma ma takie i takie wyniki, mamy takie i takie plany ekspansjiÔÇŁ. Ten miliarder poznaje informacje, kt├│rych nigdy nie us┼éyszy przeci─Ötny Kowalski inwestuj─ůcy na gie┼édzie. Zainwestuje sobie w tak─ů sp├│┼ék─Ö, poczeka kilka lat i rzeczywi┼Ťcie skasuje bardzo du┼╝y zysk, ale to b─Ödzie wynika┼éo z bardzo du┼╝ej przewagi informacyjnej, a nie z tego, ┼╝e inwestuje na gie┼édzie i stara si─Ö pobi─ç rynek. To jest m├│j pogl─ůd.

Przeci─Ötny inwestor jak ty, ja, zwyk┼éy Kowalski, w jakiej on jest sytuacji? We┼║my dowoln─ů sp├│┼ék─Ö gie┼édow─ů. Zarz─ůd wie mniej wi─Öcej, co si─Ö w sp├│┼éce dzieje. Potem troch─Ö mniej (jednak zarz─ůd zawsze koloryzuje) wie rada nadzorcza. Jeszcze mniej wie audytor tej sp├│┼éki. Potem mamy analityka, kt├│ry ┼Ťledzi t─Ö sp├│┼ék─Ö od lat i na podstawie tych zaudytowanych sprawozda┼ä i spotka┼ä z zarz─ůdem stara si─Ö wyci─ůga─ç informacje o tym, jak sp├│┼éka sobie radzi. On ju┼╝ naprawd─Ö wie niewiele, a my jeste┼Ťmy jeszcze po tych analitykach, kt├│rzy robi─ů to zawodowo.

Powodzenia zatem, je┼Ťli marzy nam si─Ö bicie rynku. Owszem, mo┼╝emy zrobi─ç analiz─Ö i gdy w danym momencie stwierdzimy: ÔÇ×Ale fajna, tania sp├│┼ékaÔÇŁ kupi─ç j─ů i zarobi─ç. Nie ┼éud┼║my si─Ö jednak, ┼╝e przez ca┼ée ┼╝ycie b─Ödziemy to robi─ç i bi─ç rynek w niesko┼äczono┼Ť─ç. Mo┼╝e nam si─Ö uda─ç rok, mo┼╝e si─Ö nam uda─ç przez pi─Ö─ç lat, ale nie mylmy szcz─Ö┼Ťcia z umiej─Ötno┼Ťciami.

Rynek tak naprawd─Ö tworz─ů ludzie i jest jaka┼Ť wypadkowa decyzji, jak ten rynek ma si─Ö zachowywa─ç, czyli tzw. konsensus rynkowy. Oczywi┼Ťcie ci─Ö┼╝ko jest zaprzecza─ç, ┼╝e ten konsensus widzimy w czasie rzeczywistym, bo widzimy wycen─Ö rynkow─ů danej sp├│┼éki, ale ten konsensus mo┼╝e by─ç po prostu b┼é─Ödny. Nie m├│wi─Ö, ┼╝e to jest proste, ale ┼╝eby uzmys┼éowi─ç osobom pocz─ůtkuj─ůcym, ┼╝e je┼╝eli kto┼Ť chce pobi─ç ten rynek, to musi by─ç w stanie przyj─ů─ç inny punkt widzenia ni┼╝ ten konsensus, a do tego jeszcze mniej si─Ö myli─ç ni┼╝ ten konsensus. Czy by┼éby┼Ť sk┼éonny si─Ö z tym zgodzi─ç, bo to de facto zaprzecza hipotezie efektywno┼Ťci rynku?

Oczywi┼Ťcie. Je┼╝eli chodzi o efektywno┼Ť─ç, to ona mo┼╝e by─ç s┼éaba, mocna, r├│┼╝nie si─Ö o tym m├│wi, wi─Öc powiedzmy, ┼╝e taka s┼éaba efektywno┼Ť─ç istnieje. Ten konsensus i wiele publicznie dost─Öpnych informacji s─ů odzwierciedlone w cenach. Konsensus, czyli jakby wypadkowa wszystkich pogl─ůd├│w jest odzwierciedlony w cenie. Ka┼╝dy gracz gie┼édowy stara si─Ö inwestowa─ç zgodnie z tym, do czego jest przekonany. Je┼╝eli we┼║miemy te wszystkie przekonania, to mamy ten rynkowy konsensus. On jest w tej cenie odzwierciedlony, ale ta wypadkowa mo┼╝e nie mie─ç wiele wsp├│lnego z rzeczywisto┼Ťci─ů. Trudno┼Ť─ç inwestowania obliczonego na pobicie rynku polega na tym, ┼╝e musisz mie─ç pogl─ůd inny ni┼╝ konsensus rynkowy, bo konsensus jest odzwierciedlony w cenie, na tym nie pobijesz rynku. Ca┼ékowicie si─Ö z tym zgadzam.

Mie─ç odr─Öbne zdanie od innych na jaki┼Ť temat, postawi─ç na to du┼╝e pieni─ůdze i mie─ç jeszcze du┼╝─ů odporno┼Ť─ç psychiczn─ů i cierpliwo┼Ť─ç, ┼╝eby ten nasz niekonsensusowy pogl─ůd si─Ö sprawdzi┼é, jest bardzo, bardzo trudno. Gdy pracowa┼éem w TFI, by┼éy takie sytuacje: jest jaka┼Ť sp├│┼éka, kt├│ra jest obiektywnie tania, bardzo fajna. OK, mo┼╝esz t─Ö sp├│┼ék─Ö kupi─ç do swojego portfela i wiesz, ┼╝e to jest sp├│┼éka, kt├│ra ÔÇô jak rynek j─ů dostrze┼╝e ÔÇô na pewno uro┼Ťnie. Jak jej rynek jednak nie dostrze┼╝e przez rok, dwa, cztery, pi─Ö─ç, to mo┼╝e ci zabrakn─ů─ç cierpliwo┼Ťci. Ca┼éy czas masz wyniki troch─Ö gorsze, bo ta sp├│┼éka ci─ůgnie si─Ö w ogonie tych pozosta┼éych, pomimo tego ┼╝e zrobi┼ée┼Ť swoj─ů robot─Ö, zainwestowa┼ée┼Ť m─ůdrze, zgodnie z zasadami. To jest trudniejsze, ni┼╝ si─Ö wydaje i dla 99,9 proc. os├│b, a pewnie dla wszystkich Kowalskich, nawet dla mnie, zwykle szkoda na to pr─ůdu.

No w┼éa┼Ťnie, ┼╝eby nie rozbudza─ç za bardzo nadziei niekt├│rych os├│b, ┼╝e tak ┼éatwo jest pobija─ç rynek. Trzeba sobie zda─ç spraw─Ö, ┼╝e wszyscy podlegamy podobnym ograniczeniom, emocjom, aspektom psychologicznym. W takich warunkach, bazuj─ůc na podobnych danych, po prostu ci─Ö┼╝ko by─ç w opozycji do tego, co m├│wi─ů wszyscy. Jak wspomina┼ée┼Ť, John Templeton ba┼é si─Ö zawaha─ç, czy chce kupi─ç dan─ů sp├│┼ék─Ö i wola┼é sk┼éada─ç zlecenia z g├│ry, ┼╝eby p├│┼║niej nie musie─ç si─Ö zastanawia─ç, by─ç ofiar─ů pope┼énionych b┼é─Öd├│w, takich czysto behawioralnych.

R├│┼╝ne podej┼Ťcia do inwestowania

Mam teraz takie pytanie: wi─Ökszo┼Ť─ç Twoich analiz w ksi─ů┼╝ce dotyczy wyceny aktyw├│w, przy korzystaniu z analizy fundamentalnej. To jest absolutnie s├│l rynku. Rynek stara si─Ö na bie┼╝─ůco wycenia─ç r├│┼╝ne aktywa, czy to rynek akcji, surowcowy, waluty itd. Co s─ůdzisz o takich anomaliach, kt├│re wyst─Öpuj─ů, kt├│re de facto w ┼╝aden spos├│b nie analizuj─ů, czy co┼Ť jest drogie czy tanie, a jednak te anomalie s─ů ca┼éy czas powtarzalne.

Anomali─ů, kt├│r─ů cz─Östo wspominam na swoim blogu, jest tzw. anomalia momentum. M├│wi─Ö o tej anomalii dlatego, ┼╝e sam Eugene Fama, papie┼╝ hipotezy rynk├│w efektywnych, stwierdzi┼é, ┼╝e ta anomalia nie tylko si─Ö pojawia, ale jest wr─Öcz wszechobecna. W┼éa┼Ťnie ona jest wynikiem tych b┼é─Öd├│w behawioralnych. Nawet je┼╝eli analitycy fundamentalni stwierdz─ů, ┼╝e co┼Ť jest drogie lub tanie, to to nie oznacza, ┼╝e to nie mo┼╝e by─ç jeszcze dro┼╝sze albo jeszcze ta┼äsze, co wynika w┼éa┼Ťnie z tych aspekt├│w czysto behawioralnych. M├│wi─ůc kr├│tko: czy Twoim zdaniem jest mo┼╝liwe wypracowanie strategii, kt├│ra wykorzystuje tak─ů anomali─Ö, bazuj─ůc de facto tylko i wy┼é─ůcznie na historycznym zachowaniu cen?

Po kolei. Czy takie anomalie wyst─Öpuj─ů? Jak najbardziej. Druga sprawa ÔÇô jak pogodzi─ç z tym analiz─Ö fundamentaln─ů? W prosty spos├│b ÔÇô musisz si─Ö zdecydowa─ç, na czym chcesz zarabia─ç. Na tym, ┼╝e policzysz, ┼╝e sp├│┼éka jest bardzo droga, ale mimo wszystko zak┼éadasz, ┼╝e b─Ödzie ros┼éa dalej? Wtedy mo┼╝esz stosowa─ç strategi─Ö momentum i trzyma─ç kciuki, ┼╝eby z drogiej si─Ö zrobi┼éa bardzo droga, a potem szalenie droga. Mo┼╝esz te┼╝ podj─ů─ç w takiej sytuacji decyzj─Ö ÔÇ×nie kupuj─Ö, poczekam, a┼╝ b─Ödzie taniaÔÇŁ. To jest ta r├│┼╝nica mi─Ödzy podej┼Ťciem fundamentalnym, a tym, kt├│re opiera si─Ö o strategi─Ö momentum.

Trzecia sprawa ÔÇô pytasz mnie, czy jest mo┼╝liwe wypracowanie takiej strategii, kt├│ra te anomalie wykorzystuje. Jestem przekonany, ┼╝e tak. Jestem r├│wnie┼╝ przekonany, ┼╝e na ca┼éym ┼Ťwiecie setki tysi─Öcy ludzi staraj─ů si─Ö to zrobi─ç, wspomagane r├│┼╝nego rodzaju wehiku┼éami, komputerami, kt├│re stosuj─ůc teraz uczenie maszynowe staraj─ů si─Ö ten proces ca┼éy czas optymalizowa─ç. Same tego typu dzia┼éania powoduj─ů, ┼╝e opieranie d┼éugoterminowej strategii na takich anomaliach jest skazane na niepowodzenie, bo te anomalie znikn─ů, zostan─ů wyeliminowane. Je┼╝eli jest co┼Ť takiego, jak ÔÇ×efekt styczniaÔÇŁ czy inne rzeczy, ka┼╝dy wie, ┼╝e tak si─Ö dzieje i zaczyna pod to gra─ç, to wtedy ta anomalia si─Ö znosi. Moim zdaniem przeci─Ötny cz┼éowiek jest tutaj jeszcze bardziej na przegranej pozycji ni┼╝ wtedy, kiedy stara si─Ö pobi─ç rynek, o czym rozmawiali┼Ťmy wcze┼Ťniej. Dla mnie to jest bicie piany i strata czasu.

Czy to jest mo┼╝liwe? S┼éowo ÔÇ×mo┼╝liweÔÇŁ jest bardzo pojemne. Je┼╝eli co┼Ť ma 3 proc. prawdopodobie┼ästwa, to te┼╝ powiemy, ┼╝e jest mo┼╝liwe. Ja staram si─Ö tak inwestowa─ç, ┼╝eby moje podej┼Ťcie mia┼éo 70-80 proc. szans na powodzenie realizacji, a nie 3, 5, 7 czy 6 proc. Tak do tego podchodz─Ö.

S┼éowo ÔÇ×mo┼╝liweÔÇŁ jest bardzo pojemne. Je┼╝eli co┼Ť ma 3 proc. prawdopodobie┼ästwa, to te┼╝ powiemy, ┼╝e jest mo┼╝liwe

Fama i French, gdy pisali i robili swoje analizy, to robili to jednak przed er─ů uczenia maszynowego, i w oparciu o analiz─Ö danych w spos├│b, kt├│ry z dzisiejszego punktu widzenia by┼éby sposobem bardzo prostym. Liczba komputer├│w zaprz─Ögni─Ötych do tego, ┼╝eby kopa─ç w historycznych danych i wy┼éapywa─ç r├│┼╝nego rodzaju trendy, anomalie i sygna┼éy transakcyjne jest moim zdaniem w tej chwili tak du┼╝a, ┼╝e pr├│ba zrobienia tego samodzielnie jest ÔÇô delikatnie m├│wi─ůc ÔÇô bardzo odwa┼╝na i optymistyczna.

ETF w praktyce, czyli prosta strategia dla globalnego rynku akcji i obligacji

Inwestowanie mo┼╝e by─ç nie tylko proste, ale nie musi zabiera─ç te┼╝ masy czasu. Przedstawiam prost─ů strategi─Ö, kt├│ra za ostatnie 70 lat zarabia┼éa przeci─Ötnie 15% rocznie.

Czytaj dalej Ôćĺ

Ze swojej strony mógłbym tutaj dodać, że robienie tego na krótkich interwałach jest bardzo dużym wyzwaniem . To jest tak, jakbym ja, jako amator, chciał regularnie wygrywać w piłce nożnej z Realem Madryt.

Inwestowanie w warto┼Ť─ç te┼╝ jest swego rodzaju anomali─ů, ┼╝e jednak rynek dopuszcza, ┼╝e sp├│┼éka jest niedoceniona. My w┼éa┼Ťnie wyszukujemy takie sp├│┼éki, kt├│re s─ů poni┼╝ej warto┼Ťci wewn─Ötrznej. Podobnie momentum z mojego punktu widzenia to s─ů anomalie, kt├│re owszem, raz s─ů mniej lub bardziej widoczne, ale one s─ů jednak powtarzalne z punktu widzenia rynku, dlatego ┼╝e po prostu jeste┼Ťmy lud┼║mi. Ewolucja tak szybko nie dzia┼éa i ludzie potrzebuj─ů wi─Öcej czasu, ┼╝eby pewne b┼é─Ödy wykorzeni─ç, je┼╝eli chodzi o inwestowanie.

Profesor Aswath Damodaran powiedzia┼é z kolei, ┼╝e inwestorzy w warto┼Ť─ç s─ů bardziej zale┼╝ni od momentum, ni┼╝ im si─Ö wydaje. Si┼é─ů rzeczy, je┼╝eli jest sp├│┼éka, kt├│ra jest niedoceniona, a my j─ů kupujemy, to liczymy na to, ┼╝e rynek w ko┼äcu j─ů doceni. To momentum tam r├│wnie┼╝ musi by─ç.

┼╗eby jednak nie rozpala─ç nadziei ludzi, ┼╝e to wszystko jest takie proste, to, jak to m├│wi Buffett, nie jest to wszystko takie ┼éatwe, bo momentum czy jakakolwiek inna strategia to nie jest tylko moment wej┼Ťcia, ale trzeba te┼╝ jeszcze umie─ç zdefiniowa─ç moment wyj┼Ťcia z tej strategii. My┼Ťl─Ö, ┼╝e ten niuans mo┼╝e mie─ç bardzo du┼╝e znaczenie.

Mo┼╝e si─Ö tylko odnios─Ö do tego, co m├│wisz, bo to nie jest tak, ┼╝e jestem zwolennikiem inwestowania w warto┼Ť─ç i je┼╝eli kupuj─Ö ETF-y, to kupuj─Ö tylko te, kt├│re kupuj─ů sp├│┼éki value. To nie o to chodzi, to chodzi o prost─ů spraw─Ö. Dlaczego pisz─Ö te┼╝ o analizie fundamentalnej? Bo mam portfel ofensywny. Kto┼Ť mi m├│wi: ÔÇ×Marcin, s┼éuchaj, taka ciekawa sp├│┼éka, przyjrzyj jej si─ÖÔÇŁ. Nie wyobra┼╝am sobie, ┼╝ebym nie przejrza┼é bardzo dok┼éadnie jej sprawozdania finansowego, nie pozna┼é zarz─ůdu, nie zorientowa┼é si─Ö, w jakiej dzia┼éa bran┼╝y, jakich ma konkurent├│w, jak sobie radzi. Dopiero po takiej analizie jestem w stanie wyrobi─ç sobie opini─Ö na temat takiej sp├│┼éki. Nigdy nie zainwestowa┼ébym w ni─ů pieni─Ödzy, tylko w oparciu o to, jak w przesz┼éo┼Ťci uk┼éada┼éy si─Ö notowania tej sp├│┼éki, bez wzgl─Ödu na to, jakie strategie braliby┼Ťmy pod uwag─Ö.

Takie jest moje podej┼Ťcie i ono wynika z racjonalnych przes┼éanek. Dlatego, ┼╝e jak widz─Ö bardzo zad┼éu┼╝on─ů sp├│┼ék─Ö i widz─Ö sp├│┼ék─Ö, kt├│ra ma bardzo du┼╝o got├│wki, fajny model biznesowy, ma┼éo d┼éugu i nisk─ů wycen─Ö, to jest kwesti─ů czasu to, ┼╝e ┼╝ycie te dwa podej┼Ťcia do rozwoju z bardzo du┼╝ym prawdopodobie┼ästwem zweryfikuje. Ta pierwsza sp├│┼éka ma moim zdaniem wi─Öksze prawdopodobie┼ästwo niedowiezienia wyniku, na kt├│ry liczymy, inwestuj─ůc w ni─ů. To ju┼╝ s─ů takie niuanse ÔÇô ja po prostu konserwatywnie podchodz─Ö do swoich inwestycji.

Nieco zamykaj─ůc ten w─ůtek, mamy taki wniosek, ┼╝e rynki mo┼╝na pobija─ç, ale nie jest to wcale takie proste. To jest w┼éa┼Ťnie pow├│d, dla kt├│rego portfel, kt├│ry proponujesz, opisujesz w swojej ksi─ů┼╝ce, jest portfelem d┼éugoterminowym, pasywnym, gdzie nie musimy podejmowa─ç wysi┼éku pr├│by analizy rynku.

ETF jako wygodny instrument do budowy długoterminowego portfela

Z czego wynika popularno┼Ť─ç funduszy ETF i dlaczego zdecydowa┼ée┼Ť si─Ö na to, ┼╝eby swoje portfele d┼éugoterminowe r├│wnie┼╝ opiera─ç o fundusze ETF?

ETF-y s─ů coraz bardziej popularne, my┼Ťl─Ö, ┼╝e z dw├│ch podstawowych powod├│w. Pierwszy to jest to, ┼╝e je┼╝eli m├│wimy o ETF-ach pasywnych, to do┼Ť─ç wiernie odwzorowuj─ů one indeksy, kt├│re chcemy na┼Ťladowa─ç. Pozwalaj─ů nam zbudowa─ç dobr─ů i tani─ů ekspozycj─Ö na konkretn─ů klas─Ö aktyw├│w. Np. je┼╝eli chc─Ö inwestowa─ç w zdywersyfikowany portfel akcji rynk├│w wschodz─ůcych, to kupuj─Ö ETF-a, kt├│ry na┼Ťladuje np. indeks MSCI Emerging Markets. Wiem wtedy, ┼╝e ten pasywnie zarz─ůdzany ETF b─Ödzie pod─ů┼╝a┼é za indeksem ÔÇô minus koszty, ale plus jakie┼Ť tam dodatkowe dochody, kt├│re jest np. w stanie wygenerowa─ç z po┼╝yczania akcji. W ka┼╝dym razie jest to tani i prosty spos├│b na to, ┼╝eby odwzorowa─ç stop─Ö zwrotu bardzo zbli┼╝on─ů do stopy zwrotu, jak─ů przynosz─ů dane indeksy gie┼édowe.

Dlaczego to jest fajne i wygodne? Bo w przypadku wi─Ökszo┼Ťci aktywnie zarz─ůdzanych funduszy inwestycyjnych niestety ta sztuka si─Ö nie udaje. Przede wszystkim ze wzgl─Ödu na wysokie koszty, ale tak┼╝e inne rzeczy, jak chocia┼╝by b┼é─Ödy zarz─ůdzaj─ůcych czy r├│┼╝nego rodzaju zak┼éady z rynkiem, kt├│re spe┼éniaj─ů si─Ö dopiero po d┼éugim czasie. Trudno jest w aktywnie zarz─ůdzanych funduszach pobi─ç taki benchmark jak np. indeks S&P 500 czy indeks MSCI ACWI. W przypadku pasywnie zarz─ůdzanych ETF-├│w, wybieraj─ůc taki produkt, mamy ogromne prawdopodobie┼ästwo, ┼╝e nasz wynik b─Ödzie lepszy od 80, czy w d┼éu┼╝szym terminie nawet od 90 proc. aktywnie zarz─ůdzanych funduszy, czyli zrzucamy z siebie obowi─ůzek wyboru w┼éa┼Ťciwego funduszu inwestycyjnego.

Je┼╝eli chodzi o fundusze inwestycyjne, o TFI, to zostawi┼éem je sobie na deser, pod koniec naszej dzisiejszej rozmowy. ­čÖé Kontynuuj─ůc temat ETF-├│w: problemem dla wielu pocz─ůtkuj─ůcych inwestor├│w jest to, ┼╝e tych ETF-├│w jest bardzo, bardzo du┼╝o, s─ů tysi─ůce ETF-├│w. Jak w tym ┼Ťwiecie, oceanie ETF-├│w si─Ö odnale┼║─ç, ┼╝eby wybra─ç te, kt├│re powinni┼Ťmy wybra─ç do naszego portfela? Wiem, ┼╝e najpierw powinni┼Ťmy mie─ç strategi─Ö, o kt├│rej za chwil─Ö porozmawiamy. Bardziej chodzi mi teraz o aspekt czysto techniczny. Czy powinni┼Ťmy si─Ö ogranicza─ç do tych ETF-├│w, kt├│re s─ů w Polsce, czy mo┼╝e do tych, kt├│re s─ů notowane w Europie, czy do tych, kt├│re s─ů notowane w USA? By┼éo nie by┼éo, to jest ojczyzna ETF-├│w, tam s─ů najwi─Öksze i najbardziej p┼éynne ETF-y. Czy wybiera─ç ETF-y w ramach polskich biur maklerskich, czy by─ç mo┼╝e w biurach zagranicznych? Jak do tego tematu podej┼Ť─ç?

Czy polskie biuro, czy zagraniczne ÔÇô trzeba si─Ö po prostu kierowa─ç kosztami. W przypadku polskich biur, takich jak mBank czy Bossa, mo┼╝emy tam inwestowa─ç w ramach IKE czy IKZE, czyli dodatkowo skorzysta─ç z preferencji podatkowych. Np. XTB ma teraz tak─ů promocj─Ö, ┼╝e zakup jest zupe┼énie bez prowizji, wi─Öc mo┼╝na te┼╝ spokojnie si─Ögn─ů─ç po lokalnego brokera. Je┼╝eli w ofercie naszych lokalnych broker├│w za ma┼éo nam ETF-├│w, cho─ç zwykle jest ich kilkaset, chcemy mie─ç bardziej egzotyczne, to mo┼╝emy ┼Ťmia┼éo wychodzi─ç do broker├│w zagranicznych jak Interactive Brokers czy Lynx. M├│wi─Ö o tych, kt├│rzy mi teraz przychodz─ů do g┼éowy, to nie jest ┼╝adna rekomendacja. Trzeba po prostu sobie popatrze─ç, jakie w danym momencie s─ů warunki inwestowania w danym domu maklerskim. To by┼éby punkt pierwszy. Je┼╝eli w ramach IKE czy IKZE, to mamy oczywi┼Ťcie do dyspozycji broker├│w lokalnych.

Druga sprawa ÔÇô rynek, na kt├│rym s─ů notowane ETF-y. Do tych, kt├│re s─ů notowane bezpo┼Ťrednio w USA, w tej chwili inwestor z Europy praktycznie nie ma dost─Öpu, ze wzgl─Ödu na brak tzw. KID-├│w. Na rynku europejskim mamy dost─Öpnych kilkaset ETF-├│w z paszportem UCITS. Przy pomocy tych ETF-├│w spokojnie mo┼╝emy sobie odwzorowa─ç dowoln─ů strategi─Ö inwestycyjn─ů.

Dodatkowym plusem jest to, ┼╝e wiele europejskich ETF-├│w nie wyp┼éaca nam dywidend, tylko je akumuluje. Co to znaczy? Wyp┼éacenie dywidendy wi─ů┼╝e si─Ö z konieczno┼Ťci─ů zap┼éaty podatku od dywidendy i cz─Östo stopa tego podatku, tzw. withholding, mo┼╝e by─ç wy┼╝sza ni┼╝ w przypadku opodatkowania dywidendy w Polsce. W niekt├│rych domach maklerskich od akcji w USA jest pobieranych a┼╝ 30 proc. podatku. Je┼╝eli wybierzemy sobie jednostk─Ö, kt├│ra akumuluje dywidendy, to wtedy po prostu warto┼Ť─ç ETF-a ro┼Ťnie o jej warto┼Ť─ç. Dywidenda jest reinwestowana w spos├│b automatyczny, bezkosztowo. Zwr├│ci┼ébym uwag─Ö na tego rodzaju niuanse. Jak s┼éusznie zauwa┼╝y┼ée┼Ť, najwa┼╝niejsza nie jest taktyka ÔÇô czyli zbudowanie sobie strategii inwestycyjnej, kt├│rej po┼Ťwi─Öci┼éem t─Ö ksi─ů┼╝k─Ö.

Powiedzia┼ée┼Ť, ┼╝e problemem wielu inwestor├│w jest wyb├│r ETF-a. Prawdziwym problemem wielu inwestor├│w jest to, ┼╝e nie maj─ů strategii, wtedy bez wzgl─Ödu na to, jakie ETF-y maj─ů do dyspozycji, i tak ┼╝adnej sensownej strategii nie zrealizuj─ů. Punkt pierwszy zatem: strategia.

Rozumiem. Zanim przejdziemy do budowy strategii, zamknijmy temat ETF-├│w. R├│┼╝nica mi─Ödzy ETF-ami akumulacyjnymi a dystrybucyjnymi polega na tym, jak powiedzia┼ée┼Ť, ┼╝e te pierwsze akumuluj─ů, czyli nie wyp┼éacaj─ů dywidendy. Dla wi─Ökszo┼Ťci inwestor├│w jest to prawdopodobnie korzystne, zw┼éaszcza je┼Ťli m├│wimy o inwestowaniu w ramach konta opodatkowanego, prawda?

R├│wnie┼╝ w ramach IKE sensownie jest inwestowa─ç w ETF-y akumuluj─ůce dywidend─Ö.

Jak zbudowa─ç strategi─Ö inwestycyjn─ů?

OK, czyli mo┼╝e to by─ç jeden z argument├│w za tymi ETF-ami. Zamykamy ten temat. Za┼é├│┼╝my, ┼╝e mamy tu naprawd─Ö rozs─ůdn─ů osob─Ö, kt├│ra chce rozs─ůdnie inwestowa─ç na rynkach i chce zbudowa─ç swoj─ů strategi─Ö. Od czego taka osoba powinna zacz─ů─ç, jak powinna podej┼Ť─ç do tematu, z jakich klock├│w powinni┼Ťmy budowa─ç d┼éugoterminow─ů strategi─Ö?

Tydzie┼ä temu wspomina┼éem ci o mojej strategii trzech portfeli, ┼╝e mam poduszk─Ö bezpiecze┼ästwa, ┼╝eby spokojnie spa─ç, portfel d┼éugoterminowy, kt├│ry ma mi zabezpieczy─ç cele d┼éugoterminowe; dopiero trzeci portfel, ofensywny, jest dla os├│b, kt├│re chc─ů si─Ö bawi─ç, maj─ů du┼╝o czasu, chc─ů pr├│bowa─ç swoich si┼é w du┼╝ych zak┼éadach z rynkiem.

Mam poduszk─Ö bezpiecze┼ästwa, ┼╝eby spokojnie spa─ç, portfel d┼éugoterminowy, kt├│ry ma mi zabezpieczy─ç cele d┼éugoterminowe; dopiero trzeci portfel, ofensywny, jest dla os├│b, kt├│re chc─ů pr├│bowa─ç swoich si┼é w du┼╝ych zak┼éadach z rynkiem

Zostawmy ten trzeci portfel, bo w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w te dwa portfele w zupe┼éno┼Ťci wystarcz─ů. Buduj─ůc taki d┼éugoterminowy portfel dla swojej rodziny kierowa┼éem si─Ö bardzo konkretnymi za┼éo┼╝eniami. Po pierwsze chcia┼éem, ┼╝eby taki portfel dawa┼é mi stop─Ö zwrotu mniej wi─Öcej inflacja plus trzy punkty procentowe w d┼éugim okresie. Po drugie chcia┼éem r├│wnie┼╝ w miar─Ö spokojnie spa─ç. To s─ů coraz wi─Öksze pieni─ůdze, w tej chwili jest tam 1,6 mln, ci─Ö┼╝ko by┼éoby mi znosi─ç straty w portfelu rz─Ödu 50-60 proc. Dlatego stara┼éem si─Ö ograniczy─ç maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu do oko┼éo 20, maksymalnie 25 punkt├│w procentowych po zmianach, bo to jestem w stanie zupe┼énie spokojnie zaakceptowa─ç.

Trzecia sprawa, ┼╝eby taki portfel zajmowa┼é mi jak najmniej czasu, czyli strategia powinna by─ç prosta. Powiedzia┼éem sobie, ┼╝e raz na kwarta┼é po┼Ťwi─Öc─Ö kilka godzin, oczywi┼Ťcie ju┼╝ po zbudowaniu portfela, ┼╝eby to wi─Öcej nie wymaga┼éo. Musia┼é te┼╝ uwzgl─Ödnia─ç inne elementy. Po pierwsze fakt, ┼╝e gospodarki, rynki s─ů cykliczne, czyli ┼╝e ceny aktyw├│w w tym portfelu b─Öd─ů si─Ö waha─ç.

Druga sprawa ÔÇô ┼╝e poszczeg├│lne aktywa (akcje, obligacje, z┼éoto czy surowce) w d┼éugim terminie przynosz─ů stopy zwrotu wy┼╝sze od got├│wki, co jest logiczne, bo got├│wka jest ca┼éy czas dodrukowywana. W zwi─ůzku z tym portfel aktyw├│w b─Ödzie te┼╝ przynosi┼é wy┼╝sze stopy zwrotu od got├│wki i trzeba go skomponowa─ç tak, ┼╝eby┼Ťmy si─Ö czuli z nim komfortowo, ┼╝eby┼Ťmy nie uciekali z rynku, kiedy zaczynaj─ů si─Ö jakie┼Ť spadki, dlatego ┼╝e nie przewidzimy, jak d┼éugo one potrwaj─ů. Jak m├│wi┼é chyba Peter Lynch, wi─Öcej pieni─Ödzy zosta┼éo straconych na przygotowywanie si─Ö do spadk├│w ni┼╝ na samych spadkach.

Trzecia sprawa ÔÇô ┼╝e ka┼╝da klasa aktyw├│w, czy to z┼éoto, czy obligacje, czy akcje w d┼éugim terminie, czyli gdzie┼Ť do naszej emerytury, zaliczy jaki┼Ť fatalny rok czy dwa, kiedy straci 30, 40 czy 50 proc., st─ůd dobrze by┼éoby ten portfel w odpowiedni spos├│b zdywersyfikowa─ç. Tak, by katastrofalny rok dla jednej klasy aktyw├│w by┼é ca┼ékiem niez┼éym rokiem dla innych klas aktyw├│w. Dobrze by┼éoby te┼╝, ┼╝eby w r├│┼╝nych scenariuszach dobrze si─Ö zachowywa┼é ÔÇô czy w deflacyjnym, czy w inflacyjnym, czy w innym ÔÇô powinni┼Ťmy si─Ö czu─ç z takim portfelem w miar─Ö komfortowo.

Takie by┼éy podstawowe za┼éo┼╝enia, kt├│re przyj─ů┼éem dla swojego d┼éugoterminowego portfela i tym si─Ö kierowa┼éem, dobieraj─ůc wagi poszczeg├│lnych klas aktyw├│w.

Rozumiem. A w jaki spos├│b osoba zupe┼énie pocz─ůtkuj─ůca powinna oceni─ç, czy obligacji powinna mie─ç 50 proc. czy 20 proc.? Gdyby┼Ťmy sobie zerkn─Öli na ostatnie cztery dekady w USA, to takie obligacje skarbowe potrafi┼éy ÔÇ×wykr─Öca─çÔÇŁ wynik podobny wr─Öcz do akcji, tylko dlatego, ┼╝e stopy procentowe spada┼éy. Do czego tu zmierzam ÔÇô w jaki spos├│b osoba, kt├│ra nie ma ┼╝adnego do┼Ťwiadczenia, powinna podej┼Ť─ç do tematu, ┼╝eby m├│c okre┼Ťli─ç, jakie powinny by─ç proporcje tego portfela, ile tych akcji, ile tych obligacji?

W┼éa┼Ťnie temu po┼Ťwi─Öci┼éem ca┼é─ů ksi─ů┼╝k─Ö. Punkt pierwszy ÔÇô musimy przyj─ů─ç, ┼╝e w d┼éugim terminie nie b─Ödziemy mieli do czynienia tylko z okresami spadaj─ůcych st├│p procentowych, niskiej inflacji czy malej─ůcej inflacji, ale b─Öd─ů r├│wnie┼╝ okresy rosn─ůcych st├│p procentowych i by─ç mo┼╝e wzrostu inflacji. Oczywi┼Ťcie nikt tego nie wie, kiedy to nast─ůpi, czy nast─ůpi, jak d┼éugo b─Ödzie to trwa┼éo, ale portfel powinien by─ç przygotowany na r├│┼╝ne scenariusze.

Pierwszy punkt zatem ÔÇô powinni┼Ťmy wiedzie─ç, jakie s─ů mo┼╝liwe scenariusze, czyli zrozumie─ç cykliczno┼Ť─ç gospodarki. Druga sprawa ÔÇô powinni┼Ťmy wiedzie─ç, jak dana klasa aktyw├│w zachowuje si─Ö w konkretnym scenariuszu. Np. wiedzie─ç, ┼╝e je┼╝eli wzrost gospodarczy jest dobry i przekracza oczekiwania analityk├│w, to akcje maj─ů tendencj─Ö do zachowywania si─Ö bardzo dobrze, ale kiedy wzrost gospodarczy jest s┼éaby, zbli┼╝a si─Ö recesja czy mamy ju┼╝ z ni─ů do czynienia, wtedy jest bardzo trudno zarabia─ç na rynku akcji itd. Trzeba zrozumie─ç ka┼╝dy ten klocek, kt├│ry ma wej┼Ť─ç w sk┼éad naszego portfela. W┼éa┼Ťnie to bardzo dok┼éadnie opisa┼éem, bo ludzie kieruj─ů si─Ö tylko historycznymi stopami zwrotu, a to jest za ma┼éo.

Kolejna sprawa ÔÇô trzeba sobie ten portfel spokojnie skomponowa─ç, czyli dopasowa─ç do swojej sk┼éonno┼Ťci do ryzyka, a p├│┼║niej zbada─ç, jak on si─Ö zachowywa┼é w r├│┼╝nych historycznych sytuacjach. Nie tylko od 1980 roku, czyli ostatnich 40 lat, cho─ç mo┼╝e si─Ö to wydawa─ç d┼éugim okresem. Wtedy, jak zauwa┼╝y┼ée┼Ť, mieli┼Ťmy jednak do czynienia z d┼éugoterminowym trendem spadku st├│p procentowych, wi─Öc czy akcje, czy obligacje grza┼éy mocno w g├│r─Ö. Trzeba zobaczy─ç, jak zachowywa┼éby si─Ö taki portfel w scenariuszu inflacyjnym, np. od 1973 do 1980 roku w USA. W og├│le, jak zachowywa┼éby si─Ö w re┼╝imie rosn─ůcych st├│p procentowych, w USA w okresie od II wojny ┼Ťwiatowej, czy od recesji w 1935 roku czy w 1937 roku do 1980 roku.

Trzeba si─Ö pobawi─ç si─Ö, protestowa─ç to sobie. To jest troch─Ö pracoch┼éonne. Sam robi┼éem te back-testy, korzystaj─ůc z Excela, ale teraz, nie ukrywam, skorzysta┼ébym z twojej aplikacji, kt├│ra mnie bardzo zaciekawi┼éa. Kawa┼é dobrej roboty ÔÇô cieszy┼éem si─Ö jak dziecko, patrz─ůc, jak fajnie mo┼╝na sobie przetestowa─ç sk┼éad portfela.

G┼é├│wnym wyznacznikiem i i kryterium dla mnie i my┼Ťl─Ö, ┼╝e dla wi─Ökszo┼Ťci os├│b, powinien by─ç maximum drawdown ÔÇô maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu. To jest ten moment, kiedy b─Ödzie nam si─Ö podnosi┼éo ci┼Ťnienie, kiedy b─Ödziemy si─Ö ba─ç i kiedy mo┼╝emy zrezygnowa─ç ze swojej strategii, je┼╝eli b─Ödzie ona zbyt agresywna i niedostosowana do naszych potrzeb. Bo jak wszystko ro┼Ťnie, to ka┼╝dy jest ch─Ötny do podejmowania ryzyka, ale dopiero w okresach rynkowego stresu i spadk├│w wychodzi to, czy nasza strategia jest dobrze przygotowana, dobrze zdywersyfikowana.

W┼éa┼Ťnie chcia┼éem Ci─Ö zapyta─ç, w jaki spos├│b to robi┼ée┼Ť, bo podejrzewam, ┼╝e dla wielu pocz─ůtkuj─ůcych os├│b to mo┼╝e by─ç technicznie ci─Ö┼╝kie. Fajnie sobie powiedzie─ç, ┼╝e akcje ros┼éy ile┼Ť procent w skali roku przez ostatnie 10-20 lat, ale ┼╝eby przetestowa─ç taki portfel na d┼éugim okresie, to jest pewne wyzwanie. Dzi─Öki zatem za wspomnienie o moim oprogramowaniu, faktycznie ┼éatwiej tam przetestowa─ç takie portfele dla d┼éugiego okresu, ┼╝eby zobaczy─ç, jak one si─Ö zachowywa┼éy.

Portfel Marcina

My┼Ťl─Ö, ┼╝e przejdziemy sobie teraz do Twojego portfela, kt├│ry opisujesz w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Finansowa fortecaÔÇŁ . Podzieli┼ée┼Ť go sobie na dwie podstawowe cz─Ö┼Ťci: cz─Ö┼Ť─ç ÔÇ×Nieruchomo┼ŤciÔÇŁ ÔÇô dok┼éadnie 50 proc. i druga cz─Ö┼Ť─ç, kt├│r─ů nazwa┼ée┼Ť ÔÇ×Aktywami finansowymiÔÇŁ, czyli aktywa, kt├│re s─ů ulokowane czy to na gie┼édzie, czy w twoim przypadku tak┼╝e w z┼éocie. Teraz pytanie: czy to jest tw├│j modelowy, docelowy portfel, tzn. chcesz utrzyma─ç te 50 proc. nieruchomo┼Ťci w tym portfelu czy to jest taka waga wyj┼Ťciowa i ona si─Ö jeszcze b─Ödzie zmienia┼éa w czasie?

To jest portfel modelowy i waga jest oczywi┼Ťcie wyj┼Ťciowa. Teraz przymierzam si─Ö do zakupu kolejnej nieruchomo┼Ťci, wi─Öc gdy w naturalny spos├│b dodam j─ů do takiego portfela, wtedy waga nieruchomo┼Ťci wzro┼Ťnie. W og├│le te dwie klasy aktyw├│w, te dwa podportfele, nieruchomo┼Ťci i ten portfel rynkowy, traktuj─Ö troch─Ö osobno. W tym sensie, ┼╝e inaczej podchodz─Ö do wyboru nieruchomo┼Ťci, a inaczej post─Öpuj─Ö z portfelem d┼éugoterminowym. Mieszkania na wynajem w tym pierwszym portfelu ÔÇô jak kupi─Ö pierwsz─ů nieruchomo┼Ť─ç i jej warto┼Ť─ç wzro┼Ťnie do 70-80 proc., to oznacza tylko tyle, ┼╝e kolejne kwoty, przez kolejne lata b─Öd─Ö akumulowa┼é w tym portfelu rynkowym. To p├│┼é na p├│┼é to jest tylko taki moment wyj┼Ťcia i jak pisz─Ö w mojej ksi─ů┼╝ce, nic nie jest wyryte w kamieniu, bo mog─Ö sobie te wagi w czasie dostosowywa─ç i zmienia─ç.

Tak do tego podchodz─Ö. Nie jest tak, ┼╝e trzymam si─Ö tego w spos├│b akademicki i bezwzgl─Ödny, ┼╝e jak warto┼Ť─ç nieruchomo┼Ťci wzro┼Ťnie w tym portfelu o 5 proc., to si─Ö tym martwi─Ö. Nie. Staram si─Ö d─ů┼╝y─ç do tego, ┼╝eby w d┼éugim terminie mniej wi─Öcej wszystko by┼éo p├│┼é na p├│┼é, ┼╝eby nie wszystko by┼éo w nieruchomo┼Ťciach.

Je┼╝eli chodzi o drug─ů cz─Ö┼Ť─ç, to to jest cz─Ö┼Ť─ç finansowa. Zerkam sobie na s. 114 w Twojej ksi─ů┼╝ce: 40 proc. tego portfela to s─ů obligacje skarbowe indeksowane inflacj─ů, 20 proc. to s─ů obligacje skarbowe notowane na rynkach ÔÇô czyli 60 proc. ┼é─ůcznie to s─ů obligacje. 10 proc. to jest z┼éoto inwestycyjne. Pozosta┼éa cz─Ö┼Ť─ç, czyli 30 proc., to s─ů akcje zagraniczne, podzielone po po┼éowie ÔÇô 15 proc. z kraj├│w rozwini─Ötych i 15 proc. z kraj├│w wschodz─ůcych, rozwijaj─ůcych si─Ö.

Teraz moje pierwsze pytanie, jakie mi si─Ö nasun─Ö┼éo, gdy spojrza┼éem na ten portfel i to tak globalnie, i na t─Ö cz─Ö┼Ť─ç nieruchomo┼Ťci, i na t─Ö cz─Ö┼Ť─ç finansow─ů: 80 proc. aktyw├│w jest tu wyra┼╝one w z┼éot├│wkach, w PLN-ach. Mamy tutaj du┼╝─ů cz─Ö┼Ť─ç obligacji, du┼╝─ů cz─Ö┼Ť─ç nieruchomo┼Ťci. Moje pytanie jest takie: czy to te┼╝ jest zamierzone, czy nie boisz si─Ö, ┼╝e to jest taka forma home bias, czyli b┼é─ůd, kt├│ry inwestorzy cz─Östo pope┼éniaj─ů, lokuj─ůc wi─Ökszo┼Ť─ç aktyw├│w na swoim lokalnym podw├│rku? To jest co┼Ť, co si─Ö bardzo cz─Östo spotyka, r├│wnie┼╝ w USA, ale z┼éot├│wka nie jest walut─ů rezerwow─ů, stosowan─ů przez inne kraje na ┼Ťwiecie. Je┼╝eli co┼Ť si─Ö z ni─ů podzieje niedobrego, to b─Ödzie to wp┼éywa┼éo r├│wnie┼╝ na warto┼Ť─ç tego portfela. Czy taki by┼é zamiar od pocz─ůtku, czy jest co┼Ť za tym, o czym po prostu nie doczyta┼éem w ksi─ů┼╝ce?

Po kolei. Pierwsza sprawa ÔÇô na ko┼äcu ksi─ů┼╝ki wyja┼Ťniam, ┼╝e ze wzgl─Ödu na s┼éabe perspektywy dla obligacji notowanych na rynku o po┼éow─Ö zmniejszy┼éem ich wagi w tym portfelu. W tej chwili w cz─Ö┼Ťci finansowej jest to tylko 10 proc. w obligacjach notowanych na rynku. 40 proc. to s─ů faktycznie obligacje detaliczne indeksowane inflacj─ů. 35 proc. to s─ů akcje, gdzie 20 proc. to s─ů akcje z rynk├│w wschodz─ůcych, 15 proc. akcje z rynk├│w rozwini─Ötych. 15 proc. to jest z┼éoto. Czyli te wagi s─ů troch─Ö inne ÔÇô to jest punkt pierwszy.

Kiedy si─Ö patrzymy tylko na portfel rynkowy, to tam po┼éowa aktyw├│w to jest ekspozycja na waluty obce. A tylko ta cz─Ö┼Ť─ç d┼éu┼╝na, czyli obligacje indeksowane inflacj─ů i niewielka cz─Ö┼Ť─ç obligacji rynkowych to jest faktycznie wycena w polskim z┼éotym.

Je┼╝eli chodzi o nieruchomo┼Ťci, to nie patrz─Ö si─Ö w og├│le na to, jako na aktywa wyceniane w polskim z┼éotym, dlatego ┼╝e nic nie stoi na przeszkodzie, ┼╝eby sprzeda─ç nieruchomo┼Ť─ç w dowolnej walucie. Przez lata pracowa┼éem w banku hipotecznym, gdzie finansowali┼Ťmy nieruchomo┼Ťci komercyjne, centra handlowe czy biurowce. Nieruchomo┼Ťci spokojnie mo┼╝na wyceni─ç w euro, wi─Öc problem ekspozycji walutowej w przypadku nieruchomo┼Ťci nie ma dla mnie wi─Ökszego znaczenia. Inwestuj─Ö konkretnie w mieszkania na wynajem w centrum Warszawy. Bardzo wielu inwestor├│w zagranicznych te┼╝ tutaj inwestuje i scenariusz upadku z┼éot├│wki oznacza┼éby tylko tyle, ┼╝e tak jak ju┼╝ by┼éo w historii, w okresie bardzo wysokiej inflacji w Polsce nieruchomo┼Ťci po prostu b─Öd─ů wyceniane w innych walutach. Gdybym patrzy┼é si─Ö przez pryzmat waluty, to widzia┼ébym tu 25 proc. z┼éot├│wki i 75 proc. ekspozycji na waluty, je┼╝eli tak chcieliby┼Ťmy si─Ö patrze─ç na ca┼éy ten portfel.

Je┼Ťli chodzi o home biasÔÇô to tak. Mieszkam w Polsce, mieszkam w Warszawie, nie wyobra┼╝am sobie tego, ┼╝eby mieszkania fizycznie posiada─ç gdzie indziej, bo za du┼╝o z tym roboty i zachodu. Je┼╝eli popatrzymy na t─Ö cz─Ö┼Ť─ç rynkow─ů i zobaczymy, ┼╝e tam 50 proc. to jest ekspozycja na inne waluty ni┼╝ polski z┼éoty, to w por├│wnaniu z przeci─Ötnym inwestorem w Polsce ta ekspozycja na waluty jest tam bardzo wysoka.

I ostatni ju┼╝ punkt ÔÇô to, co m├│wisz ÔÇô Polska bankrutuje czy os┼éabianie si─Ö z┼éotego ÔÇô to nie jest proces, kt├│ry dzieje si─Ö z dnia na dzie┼ä. W sytuacji, kiedy b─Öd─ů przes┼éanki, ┼╝eby to zmieni─ç, to bardzo szybko mo┼╝na t─Ö ekspozycj─Ö zamieni─ç na waluty obce.

┼╗eby to dobrze wybrzmia┼éo: nie jest tak, ┼╝e jestem jakim┼Ť antysystemowcem i nie spodziewam si─Ö, ┼╝e z dnia na dzie┼ä Polska si─Ö zawali, aczkolwiek nie jestem pe┼éen optymizmu. Powiedzmy, ┼╝e to jest temat na inn─ů histori─Ö.

Generalnie, a propos tych nieruchomo┼Ťci: mam koleg─Ö, kt├│ry pochodzi ze Lwowa, gdzie w momencie inwazji Rosji na Ukrain─Ö szybko nast─ůpi┼éo t─ůpni─Öcie na rynku mieszkaniowym. To si─Ö faktycznie zadzia┼éo w przeci─ůgu dni, tygodni, kiedy nast─ůpi┼é spory spadek warto┼Ťci lokalnej waluty i r├│wnie┼╝ na rynku nieruchomo┼Ťci.

Nawi─ůzuj─ůc do historii rynk├│w finansowych, kt├│ra obejmuje dekady czy wr─Öcz setki lat ÔÇô zdarza si─Ö do┼Ť─ç cz─Östo, ┼╝e inwestorzy zapominaj─ů nie tylko o tym, ┼╝e pa┼ästwa bankrutuj─ů, ale ┼╝e w przesz┼éo┼Ťci ca┼ée gie┼édy by┼éy zamykane. Mieli┼Ťmy tak─ů sytuacj─Ö w Rosji, w Chinach. Oczywi┼Ťcie, nie przewiduj─Ö, ┼╝e co┼Ť takiego stanie si─Ö w Polsce, ale chcia┼ébym, ┼╝eby to wybrzmia┼éo, ┼╝e globalne inwestowanie to jest co┼Ť, co uwa┼╝am za bardzo istotne. Ty te┼╝ o tym wspomnia┼ée┼Ť, natomiast odnios┼éem wra┼╝enie, ┼╝e akcenty s─ů bardzo mocno na Polsk─Ö nastawione.

A w jaki spos├│b inwestowa┼éby┼Ť w fizyczne nieruchomo┼Ťci w takiej strategii?

Historia rynk├│w finansowych, czyli dlaczego warto inwestowa─ç globalnie?

Przedstawiam argumenty, kt├│re powinny racjonalnych inwestor├│w sk┼éoni─ç do my┼Ťlenia o inwestowaniu w wymiarze globalnym.

Czytaj dalej Ôćĺ

Powiem szczerze, w kwestii nieruchomo┼Ťci nie jestem ekspertem. Je┼╝eli kupowa┼ébym jakie┼Ť nieruchomo┼Ťci, prawdopodobnie by┼éyby to REIT-y. Wychodz─Ö z za┼éo┼╝enia, ┼╝e posiadaj─ůc swoje mieszkania, w kt├│rych nie mieszkam, to ju┼╝ jest ta moja ekspozycja na tej ziemi do┼Ť─ç istotna i ona faktycznie jest w Polsce. Z tej perspektywy nie my┼Ťl─Ö o kupowaniu mieszka┼ä pod k─ůtem inwestycyjnym w Polsce. Prawdopodobnie my┼Ťla┼ébym o REIT-ach.

Jak dla mnie, REIT-y maj─ů bardzo wysok─ů korelacj─Ö z rynkiem akcji ÔÇô year to day minus chyba 27 proc. Wi─Ökszo┼Ť─ç ameryka┼äskich REIT-├│w to s─ů g┼é├│wnie Income Producing Real Estate . Dla mnie osobi┼Ťcie to jest taka odmiana akcji. Zastanawia┼éem si─Ö nad tym, bra┼éem to pod uwag─Ö. Stwierdzi┼éem, ┼╝e nie spe┼éni to tej roli, kt├│r─ů ma spe┼éni─ç, nie da mi spokojnego snu i drawdowny b─Öd─ů wtedy zdecydowanie g┼é─Öbsze ni┼╝ w przypadku fizycznych nieruchomo┼Ťci. Poza tym nieprzerwanie wynajmuj─Ö nieruchomo┼Ťci od 2003 roku i jestem z tego bardzo, bardzo zadowolony. Pami─Ötam jak dzi┼Ť 2008 rok, gdy gie┼édy traci┼éy po 60 proc. Spojrzenie na nieruchomo┼Ť─ç i stwierdzenie: mury to jednak mury. Bardzo te┼╝ pomaga trzymanie si─Ö strategii.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e tu jest te┼╝ ciekawa sytuacja. Nie widzimy w czasie rzeczywistym wycen nieruchomo┼Ťci i wtedy ludzie s─ů zwykle spokojniejsi. Niestety w przypadku REIT-├│w czy w przypadku rynku akcji czy nawet obligacji wyceny s─ů w czasie rzeczywistym i wtedy emocje bardziej dochodz─ů do g┼éosu. Oczywi┼Ťcie, ┼╝e warto┼Ť─ç nieruchomo┼Ťci r├│wnie┼╝ fluktuuje, natomiast trzeba przyzna─ç, ┼╝e ostatnie lata by┼éy do┼Ť─ç szcz─Ö┼Ťliwe dla rynku nieruchomo┼Ťci.

O z┼éot├│wce wspomina┼éem dlatego, ┼╝e w ksi─ů┼╝ce pada┼éo takie stwierdzenie, ┼╝e np. dolar mo┼╝e by─ç zagro┼╝ony w przysz┼éo┼Ťci, bo przez USA jest prowadzona polityka polegaj─ůca na ÔÇ×drukowaniuÔÇŁ dolara, kt├│ra po prostu niszczy t─Ö walut─Ö. Tak si─Ö po prostu zastanawia┼éem nad tym, co sta┼éoby si─Ö w├│wczas z polskim z┼éotym. Gdy dolar b─Ödzie w odwrocie, czy wtedy polska waluta mimo wszystko b─Ödzie potrafi┼éa zachowa─ç swoj─ů si┼é─Ö i nie traci─ç r├│wnie┼╝ na warto┼Ťci? To oznacza┼éoby generalnie, ┼╝e USA b─Öd─ůce w odwrocie s─ů czynnikiem ryzyka i mamy odwr├│t od walut i rynk├│w mniej stabilnych w stron─Ö bardziej stabilnych. Obawiam si─Ö, ┼╝e wtedy z┼éot├│wka mog┼éaby r├│wnie┼╝ mocno oberwa─ç. Nie m├│wi─ůc ju┼╝ o tych osobach, kt├│re m├│wi─ů o upadku Unii Europejskiej. Wtedy to w og├│le z polsk─ů gie┼éd─ů, polskim rynkiem i z polsk─ů walut─ů by┼éoby bardzo, bardzo krucho.

Mo┼╝na prze┼Ťledzi─ç sobie histori─Ö, co si─Ö dzia┼éo w przesz┼éo┼Ťci w sytuacji, kiedy jakie┼Ť pa┼ästwo traci┼éo rol─Ö hegemona w gospodarce. Mieli┼Ťmy do czynienia z tym, gdy w XVI-XVII wieku Holandia przejmowa┼éa sched─Ö po Hiszpanii, w XIX wieku Wielka Brytania przejmowa┼éa j─ů po Holandii, nast─Öpnie USA po Wielkiej Brytanii. Wiele wskazuje, ┼╝e teraz Chiny przejmuj─ů pa┼éeczk─Ö od USA. Zwykle w kilkadziesi─ůt lat po zmianie globalnego lidera pod k─ůtem gospodarki dochodzi┼éo r├│wnie┼╝ do zmiany waluty rezerwowej. Takie rzeczy wi─Öc si─Ö dziej─ů, ale one si─Ö dziej─ů w bardzo, bardzo d┼éugim terminie.

To, jak zachowa si─Ö z┼éot├│wka i czy to b─Ödzie z┼éot├│wka czy euro, i co si─Ö b─Ödzie dzia┼éo ze z┼éot├│wk─ů, jak dolar mia┼éby si─Ö os┼éabia─ç, to s─ů sprawy naprawd─Ö bardzo, bardzo odleg┼ée. Ca┼ée ┼╝ycie mo┼╝emy sp─Ödzi─ç, czekaj─ůc na rozw├│j katastroficznego scenariusza. Moim zdaniem nie na tym polega inwestowanie. Inwestowanie polega na tym, ┼╝eby spokojnie podejmowa─ç dobrze skalkulowane ryzyko. Wiedz─ůc, jakie jest to ryzyko, pozwoli─ç sobie na tym zarabia─ç. P├│ki co nie boj─Ö si─Ö strasznego os┼éabienia z┼éot├│wki do dolara, co nie znaczy, ┼╝e gdy za pi─Ö─ç lat ten strach b─Ödzie wi─Ökszy, ┼╝e wtedy nie b─Öd─Ö chcia┼é tej ekspozycji zmieni─ç. Przecie┼╝ tu jest pe┼éna elastyczno┼Ť─ç, nic nie jest wyryte w kamieniu.

Celowo zadaj─Ö takie pytania, ┼╝eby nieco pod w┼éos prowokowa─ç S┼éuchaczy, Widz├│w czy Czytelnik├│w do tego, ┼╝eby kwestionowa─ç pewne rzeczy przy konstrukcji swojego portfela. Historia uczy, ┼╝e globalny portfel czy globalna ekspozycja na globalne rynki w portfelu jest czym┼Ť w┼éa┼Ťciwym, dlatego ┼╝e nie musimy wtedy przewidywa─ç, czy Chiny prze┼éami─ů hegemoni─Ö USA, czy by─ç mo┼╝e USA b─Öd─ů liderem jeszcze kolejny wiek lub dwa i czy b─Ödzie upadek naszej lokalnej waluty, czy nie. Jak globalnie si─Ö inwestuje, to ten problem, to ryzyko jest rozproszone.

Chcia┼éem podpyta─ç jeszcze w kontek┼Ťcie obligacji, bo by─ç mo┼╝e to tutaj u┼Ťci┼Ťlisz. Te obligacje, je┼╝eli chodzi o obligacje skarbowe indeksowane inflacj─ů ÔÇô m├│wimy tu o polskich obligacjach, prawda? R├│wnie┼╝ druga cz─Ö┼Ť─ç obligacji skarbowych, notowanych na rynkach, to r├│wnie┼╝ s─ů polskie obligacje, tak?

Tak.

De facto w tych nowych wagach to tych obligacji jest tam w tej cz─Ö┼Ťci finansowej ponad 50 proc., mo┼╝e nieco wi─Öcej?

Po┼éowa ÔÇô 50 proc.

W tym kontek┼Ťcie te obligacje s─ů znacznie bardziej p┼éynne, ale czy nie obawiasz si─Ö, ┼╝e to ryzyko jest mocno skupione na Polsce?

Odpowiedz mi, jak sobie wyobra┼╝asz scenariusz, w kt├│rym obligacja polska indeksowana inflacj─ů oka┼╝e si─Ö fataln─ů decyzj─ů inwestycyjn─ů, kt├│ra b─Ödzie mi sp─Ödza┼éa sen z powiek? W jakim scenariuszu to si─Ö mo┼╝e wydarzy─ç?

Podejrzewam, ┼╝e ten scenariusz nie stanie si─Ö z dnia na dzie┼ä i nie stanie si─Ö jutro ÔÇô prawdopodobnie. Natomiast w sytuacji bankructwa pa┼ästwa, nawet je┼╝eli pa┼ästwo mi zwr├│ci ten d┼éug, to warto┼Ť─ç tego d┼éugu w przeliczeniu do innych walut mo┼╝e by─ç zupe┼énie inna, mniej warta. Mo┼╝e poci─ůgn─Ö to pytanie: czy nie my┼Ťla┼ée┼Ť mo┼╝e o tym, ┼╝eby t─Ö cz─Ö┼Ť─ç zalokowa─ç w obligacje, r├│wnie┼╝ po┼é─ůczone z indeksem inflacji, ale jako koszyk r├│┼╝nych pa┼ästw? Oczywi┼Ťcie tutaj b─Ödzie kwestia ryzyka walutowego, natomiast wtedy to ryzyko b─Ödzie rozproszone na grup─Ö pa┼ästw.

W kilkuletniej perspektywie nie widz─Ö powod├│w, ┼╝eby obawia─ç si─Ö o bankructwo Polski. Je┼Ťli te powody b─Öd─ů si─Ö materializowa─ç ÔÇô jak najbardziej. My┼Ťl─Ö, ┼╝e b─Ödzie to bardzo ciekawy spos├│b, ┼╝eby co┼Ť takiego ze swoim portfelem zrobi─ç. Tak jak m├│wi─Ö, ka┼╝dy musi znale┼║─ç portfel, z kt├│rym dobrze si─Ö czuje, kt├│ry pozwala mu na spokojny sen, jest sp├│jny z jego podej┼Ťciem do ryzyka i jego analizami.

Ka┼╝dy musi znale┼║─ç portfel, z kt├│rym dobrze si─Ö czuje, kt├│ry pozwala mu na spokojny sen, jest sp├│jny z jego podej┼Ťciem do ryzyka i jego analizami

Strategia, kt├│r─ů opisa┼éem w ksi─ů┼╝ce ÔÇô wielokrotnie to podkre┼Ťlam ÔÇô to jest strategia, kt├│r─ů zbudowa┼éem dla siebie. Pokazywa┼éem, czym si─Ö kierowa┼éem. Po co? Po to, ┼╝eby ka┼╝dy mia┼é jaki┼Ť punkt odniesienia i benchmark i m├│g┼é sobie swoj─ů w┼éasn─ů strategi─Ö dostosowa─ç. Je┼╝eli wi─Öc kto┼Ť jest gotowy na dodatkowe ryzyka walutowe, z tym zwi─ůzane, ┼╝e w przypadku obligacji, tak jak akcji, to ryzyko walutowe mnie zupe┼énie nie interesuje. W przypadku obligacji, bior─ůc pod uwag─Ö zmienno┼Ť─ç, ma to ju┼╝ du┼╝o wi─Ökszy wp┼éyw na zachowanie takiego portfela. Gdybym np. w portfelu mia┼é wyceniane w dolarze indeksowane inflacj─ů obligacje np. dla rynk├│w wschodz─ůcych, w takim przypadku, jak spadki na gie┼édach, one nie dadz─ů mi poczucia bezpiecze┼ästwa, bo te┼╝ b─Öd─ů traci─ç na warto┼Ťci. Tutaj chodzi o to, ┼╝eby dobrze wypo┼Ťrodkowa─ç t─Ö ch─Ö─ç do spokojnego zarabiania ze spokojnym snem. Ja si─Ö g┼é├│wnie tym kierowa┼éem.

┼Üpi─Ö spokojnie, je┼╝eli chodzi o finanse publiczne Polski w perspektywie kilkuletniej, zreszt─ů nied┼éugo opublikuj─Ö film ÔÇ×Czy Polska mo┼╝e zbankrutowa─ç?ÔÇŁ. Moim go┼Ťciem by┼éa bardzo ciekawa osoba, kt├│ra przepracowa┼éa 27 lat w Ministerstwie Finans├│w, wi─Öc troch─Ö o tym rozmawiamy. To nie s─ů ryzyka, kt├│re nie mog─ů si─Ö wydarzy─ç, ale takie ryzyko dotyczy ka┼╝dego kraju. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e z perspektywy Polski obecnie przy 60 proc. d┼éugu do PKB mo┼╝na jeszcze spokojnie spa─ç, tak my┼Ťl─Ö.

Ja si─Ö po prostu z takim portfelem dobrze czuj─Ö. Ze swoim portfelem i swoj─ů strategi─ů trzeba si─Ö dobrze czu─ç. Nie ma jednej uniwersalnej, najlepszej, dlatego ┼╝e nikt z nas nie zna dzisiaj przysz┼éo┼Ťci, nie wie, co si─Ö wydarzy na rynku i kt├│ra z sytuacji si─Ö sprawdzi. Gdy wi─Öc pytasz, co si─Ö stanie, jak Polska zbankrutuje, to ja si─Ö pytam, co si─Ö stanie, jak nie zbankrutuje?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e to, co powiedzia┼ée┼Ť, jest bardzo wa┼╝ne. Nie ma portfela, kt├│ry jest w stanie zadowoli─ç wszystkich. Trzeba samodzielnie odrobi─ç to zadanie domowe i dobra─ç ten portfel pod k─ůtem siebie. Tak jak wspomnia┼ée┼Ť, by─ç mo┼╝e dla kogo┼Ť ten portfel b─Ödzie zbyt ryzykowny albo zbyt ma┼éo ryzykowny, a dla innej osoby b─Ödzie dok┼éadnie odwrotnie. Trzeba tutaj dopasowa─ç to do siebie. Jak to napisa┼ée┼Ť w ksi─ů┼╝ce, ÔÇ×nie ma golarki, kt├│ra pasowa┼éaby do ka┼╝dej twarzyÔÇŁ.

To by┼éa taka anegdota, ┼╝e rosyjscy naukowcy og┼éosili, ┼╝e opatentowali golark─Ö, kt├│ra pasuje do ka┼╝dej twarzy. Kt├│ry┼Ť z dziennikarzy pow─ůtpiewa┼é: ÔÇô No jak to, przecie┼╝ ka┼╝dy ma inn─ů twarz. ÔÇô Ale tylko do pierwszego golenia ÔÇô odparli naukowcy. My┼Ťl─Ö, ┼╝e ka┼╝dy powinien sobie na spokojnie u┼éo┼╝y─ç swoj─ů strategi─Ö z takich cegie┼éek, kt├│re dadz─ů mu poczucie spokoju i bezpiecze┼ästwa. Szczeg├│lnie wa┼╝ne b─Ödzie to maksymalne obsuni─Öcie kapita┼éu, kt├│re potrafi sp─Ödzi─ç sen z powiek.

Tutaj w┼éa┼Ťnie chcia┼ébym przej┼Ť─ç do kolejnego tematu ÔÇô ryzyka walutowego i tego, jak mierzy─ç zmienno┼Ť─ç w portfelu. Z perspektywy kogo┼Ť, kto mieszka, zarabia, wydaje w Polsce, to oczywi┼Ťcie w naturalny spos├│b na co dzie┼ä pos┼éugujemy si─Ö lokaln─ů walut─ů ÔÇô polskim z┼éotym. Ale je┼╝eli chcemy inwestowa─ç globalnie, na rynkach globalnych, to si┼é─ů rzeczy mamy ekspozycj─Ö na waluty innych kraj├│w. Jak powiedzia┼ée┼Ť, w przypadku inwestowania na zagranicznym rynku akcji, to nie jest dla ciebie problemem, bo wtedy ruchy akcji s─ů zwykle na tyle du┼╝e, ┼╝e to ryzyko gdzie┼Ť tam rekompensuj─ů. Wi─Ökszy problem jest, jak wspomnia┼ée┼Ť, z obligacjami.

W jaki spos├│b zatem powinni┼Ťmy mierzy─ç t─Ö zmienno┼Ť─ç? Czy w przeliczeniu do polskiego z┼éotego, czy te┼╝ do innej waluty, zw┼éaszcza, ┼╝e je┼╝eli b─Ödziemy inwestowa─ç globalnie, to mo┼╝e si─Ö zdarzy─ç, ┼╝e z┼éot├│wka b─Ödzie gdzie┼Ť tam ma┼éym bloczkiem na wykresie udzia┼é├│w w ca┼éo┼Ťci portfela. Wtedy mo┼╝e si─Ö okaza─ç tak, ┼╝e np. w przeliczeniu do z┼éot├│wki, je┼╝eli mamy du┼╝o polskich obligacji, to ta zmienno┼Ť─ç nie b─Ödzie du┼╝a. Ale gdyby┼Ťmy na┼éo┼╝yli na to przeliczenie do innej waluty, do dolara, do euro, czy jeszcze innej waluty, to ta zmienno┼Ť─ç b─Ödzie wygl─ůda┼éa zupe┼énie inaczej. Jak ten problem ugry┼║─ç?

Dodam jeszcze jedn─ů rzecz. Cz─Östo sobie spogl─ůdam na to w ten spos├│b, ┼╝e po prostu wiem, ┼╝e je┼╝eli inwestuj─Ö na rynkach zagranicznych, to si┼é─ů rzeczy b─Öd─Ö mia┼é ekspozycj─Ö na rynki zagraniczne. Je┼╝eli wiem, ┼╝e np. USA stanowi─ů obecnie 50 proc. ┼Ťwiatowej kapitalizacji, je┼╝eli chodzi o ┼Ťwiatowy rynek akcji, to mniej wi─Öcej tyle tego dolara b─Öd─Ö mia┼é na dzie┼ä dobry w portfelu. To oczywi┼Ťcie nie znaczy, ┼╝e taka waga ma by─ç dla ka┼╝dego. Nie staram si─Ö jednak przelicza─ç tego codziennie do z┼éot├│wki. Wiem jednak, ┼╝e stanowi to problem dla wielu inwestor├│w. Jak ty proponujesz ugry┼║─ç ten temat, bo to ryzyko walutowe si─Ö non stop pojawia w dyskusjach pomi─Ödzy inwestorami?

Pochodz─Ö z Polski, zarabiam w z┼éot├│wkach, wszystkie stopy zwrotu, zmienno┼Ť─ç i inne rzeczy przeliczam na z┼éot├│wki, wi─Öc kiedy m├│wi─Ö ÔÇ×Zarobi┼éem 20 proc.ÔÇŁ, to zarobi┼éem 20 proc. w z┼éotych polskich. Paradoksalnie w przypadku akcji zmienno┼Ť─ç po przeliczeniu na z┼éot├│wk─Ö, szczeg├│lnie w takich okresach stresu, jest ni┼╝sza. Tutaj przyk┼éadem mo┼╝e by─ç 2008 rok, ameryka┼äska gie┼éda spada┼éa ju┼╝ blisko 60 proc., ale z┼éoty os┼éabi┼é si─Ö o chyba 20 kilka procent w stosunku do dolara ameryka┼äskiego. Tak naprawd─Ö po przeliczeniu na z┼éot├│wki strata w naszym portfelu wynosi┼éa oko┼éo 30 punkt├│w procentowych. Przeliczam wszystko na z┼éot├│wki, tak jakbym by┼é polskim funduszem inwestycyjnym, kt├│ry raportuje wyniki w Polsce.

Z┼éoto ÔÇô to jest te┼╝ temat, kt├│ry si─Ö cz─Östo pojawia i bardzo mocno rozpala wielu inwestor├│w. Generalnie s─ů r├│┼╝ne opinie na jego temat. Moje prywatne zdanie jest takie, ┼╝e jako pewien element portfela to ma sens, natomiast na pewno nie szed┼ébym w to, ┼╝eby z┼éoto przewa┼╝a┼éo w moim portfelu. Chcia┼ébym pozna─ç twoj─ů opini─Ö, w takim kontek┼Ťcie, ┼╝e cz─Östo si─Ö m├│wi o z┼éocie, ┼╝e to jest dobry hedge, czyli dobre zabezpieczenie do inflacji.

Zdarza si─Ö, ┼╝e ludzie s─ů zaskoczeni, kiedy im si─Ö m├│wi, ┼╝e mi─Ödzy 1980 a 2019 rokiem stopa zwrotu z┼éota po uwzgl─Ödnieniu inflacji jest ujemna. To jest mniej wi─Öcej minus 1 procent z hakiem. Przez 40 lat z┼éoto nie tylko nie uchroni┼éo przed inflacj─ů, a jeszcze wygenerowa┼éo strat─Ö. Oczywi┼Ťcie, gdyby┼Ťmy wzi─Öli od pocz─ůtku lat 70., to wtedy stopa zwrotu jest dodatnia, nawet po uwzgl─Ödnieniu inflacji to ponad 3 proc. Jak ty podchodzisz do tego tematu i by─ç mo┼╝e to, w jakim miejscu teraz jeste┼Ťmy, np. o czym m├│wi Ray Dalio, ┼╝e emitowana got├│wka, pieni─ůdz fiducjarny b─Ödzie traci┼é na warto┼Ťci i z┼éoto w tym momencie nabiera wi─Öcej sensu. Jak ty to postrzegasz?

Mam 15 proc. z┼éota w cz─Ö┼Ťci rynkowej d┼éugoterminowego portfela ÔÇô to jest na sw├│j spos├│b odpowied┼║. Fakt, od 1980 roku z┼éoto spada┼éo, ale zwr├│─ç uwag─Ö, ┼╝e mieli┼Ťmy wtedy do czynienia ze spadaj─ůcymi stopami rynkowymi. Du┼╝o lepszymi aktywami, je┼╝eli chodzi o perspektywy wzrostu, by┼éy wtedy obligacje. Mieli┼Ťmy wtedy do czynienia z dodatnimi realnymi stopami zwrotu na tego typu aktywach.

W tej chwili, gdy rentowno┼Ťci obligacji w wielu krajach s─ů ju┼╝ ujemne i mamy miliardy dolar├│w zainwestowanych w d┼éug, to pytanie, jak d┼éugo inwestorzy globalni b─Öd─ů chcieli dop┼éaca─ç do tego, ┼╝e trzymaj─ů obligacje w swoim portfelu. Wystarczy popatrze─ç, jak wygl─ůdaj─ů rezerwy bank├│w centralnych. Nie bez powodu z┼éoto stanowi tam odpowiedni odsetek.

Kiedy┼Ť mia┼éem podej┼Ťcie jak Warren Buffett, kt├│ry m├│wi┼é: ÔÇ×Co tam z┼éoto! Mo┼╝na sobie na nie tylko popatrze─ç, bo tylko ┼ŤwieciÔÇŁ. Zdecydowanie bardziej przemawia do mnie argumentacja Raya Dalio i jego kr├│tkie zdanie: ÔÇ×Kto nie ma z┼éota w portfelu, ten po prostu nie zna historiiÔÇŁ ÔÇô co┼Ť w tym jest.

Nie patrz─Ö na aktywa osobno. Nie inwestuj─Ö wszystkiego w z┼éoto, ale jest to element portfela, kt├│ry chc─Ö mie─ç, szczeg├│lnie w sytuacji stres├│w rynkowych czy za┼éamania si─Ö wiary we wsp├│┼éczesny system finansowy, czy jakiej┼Ť wzmo┼╝onej ucieczki od obligacji notowanych na rynku i generalnie okres├│w ujemnych realnych st├│p procentowych, kt├│re zwykle do┼Ť─ç sprzyja┼éy temu kruszcowi. Zobaczymy. Mam d┼éugoterminowe nastawienie.

Pami─Ötam, ┼╝e zawsze kiedy kupowa┼éem z┼éoto, mia┼éem wra┼╝enie, ┼╝e jest drogie. Dzisiaj s─ůdz─Ö, ┼╝e jak za 30 lat b─Öd─Ö chcia┼é skorzysta─ç z mojego od┼éo┼╝onego kapita┼éu, to sprzedam moje sztabki z┼éota i monety bujdenowe za wi─Öksz─ů kwot─Ö ni┼╝ dzisiaj na nie wydaj─Ö. My┼Ťl─Ö, ┼╝e z ogromnym prawdopodobie┼ästwem tak b─Ödzie.

S─ůdz─Ö, ┼╝e jak za 30 lat b─Öd─Ö chcia┼é skorzysta─ç z mojego od┼éo┼╝onego kapita┼éu, to sprzedam moje sztabki z┼éota i monety bujdenowe za wi─Öksz─ů kwot─Ö ni┼╝ dzisiaj na nie wydaj─Ö

Z ciekawo┼Ťci zrobi┼éem sobie test twojego portfela w swoim oprogramowaniu, z podzia┼éem na dwie cz─Ö┼Ťci, cz─Ö┼Ť─ç globaln─ů i cz─Ö┼Ť─ç finansow─ů z nieruchomo┼Ťciami. To by┼éo dla mnie do┼Ť─ç ciekawe do┼Ťwiadczenie. Niestety z perspektywy inwestora z USA, je┼╝eli chcemy zrobi─ç symulacj─Ö od lat 70., no to ci─Ö┼╝ko tu zastosowa─ç polskie aktywa, polsk─ů stop─Ö inflacji itd. Opublikuj─Ö te wyniki, b─Ödzie mo┼╝na zobaczy─ç.

Cz─Ö┼Ť─ç finansowa w du┼╝ej mierze pokrywa si─Ö z tym, co ty r├│wnie┼╝ liczy┼ée┼Ť, chocia┼╝ mamy nieco r├│┼╝ne komponenty, wi─Öc te zmiany s─ů naturalne. Da┼éem tam sk┼éad portfela ze s. 114 ksi─ů┼╝ki, gdzie p├│┼║niej si─Ö to zmieni┼éo.

Do historycznych back-test├│w to jest w┼éa┼Ťciwy sk┼éad, bo ta zmiana, kt├│rej dokona┼éem i kt├│r─ů opisuj─Ö w ksi─ů┼╝ce, to zmiana, kt├│r─ů wykonuj─Ö w tym roku, czyli wyci─Öcie o po┼éow─Ö obligacji notowanych na rynku.

Ale cz─Ö┼Ť─ç back-testu, kt├│ra bazowa┼éa na cz─Ö┼Ťci portfela opisanej na pocz─ůtku ksi─ů┼╝ki, to ta cz─Ö┼Ť─ç finansowa mia┼éa ÔÇô dla ciekawo┼Ťci nas s┼éuchaj─ůcych, zamieszcz─Ö to te┼╝ na stronie ÔÇô ┼Ťredni─ů roczn─ů stop─Ö zwrotu (CAGR) 8,8 proc. Po uwzgl─Ödnieniu inflacji w USA to jest 4,7 proc., a maksymalne obsuni─Öcie ÔÇô drawdown to jest minus 20 z ma┼éym ogonkiem procent. Jest to zatem bardzo stabilny portfel.

Teraz pytanie: czy to jest faktycznie tak, ┼╝e b─Öd─ůc w sumie m┼éodym cz┼éowiekiem, nie chcesz niepewno┼Ťci w portfelu, tej wi─Ökszej zmienno┼Ťci? Gdy si─Ö d┼éugo studiuje rynki finansowe ÔÇô mam chyba wr─Öcz fobi─Ö na tym tle przy okazji oprogramowania, kt├│re tworzy┼éem, to tu wida─ç ewidentnie, ┼╝e walut─ů za te zyski, za to, ile mog─ů nam rynki pomno┼╝y─ç ten kapita┼é, jest zmienno┼Ť─ç. Je┼╝eli kto┼Ť w m─ůdry spos├│b chce jednak dopu┼Ťci─ç troch─Ö zmienno┼Ťci do portfela, to mo┼╝e, oczywi┼Ťcie w d┼éugim okresie, oczekiwa─ç wi─Ökszych zysk├│w. Czy z Twojej strony to by┼éo w pe┼éni ┼Ťwiadome, ┼╝e nie chcia┼ée┼Ť, nawet wiedz─ůc, ┼╝e rezygnujesz z cz─Ö┼Ťci zysku, po prostu chcesz mie─ç ┼Ťwi─Öty spok├│j i nie chcesz wi─Ökszej niepewno┼Ťci w portfelu. Jak tu niedawno m├│wi┼éem ÔÇô za niespe┼éna 47 lat ten portfel spad┼é maksymalnie o 20 proc.

W portfelu d┼éugoterminowym celuj─Ö w oko┼éo trzy punkty procentowe ponad inflacj─Ö, to mnie ca┼ékowicie satysfakcjonuje. Nie chc─Ö tam wi─Ökszej zmienno┼Ťci. Prze┼╝y┼éem rok 2002, rok 2008 ÔÇô warto┼Ť─ç tego portfela jest coraz wi─Öksza, chc─Ö spokojnie spa─ç. Powiem ci, jak widzisz kilkaset tysi─Öcy z┼éotych straty na portfelu, to nie tak ┼éatwo przelicza si─Ö to na procenty.

Mam natomiast portfel ofensywny, trzeci portfel, w kt├│rym jestem w stanie zaryzykowa─ç 100 proc. kapita┼éu, ┼╝eby osi─ůga─ç wy┼╝sze zyski i to jest ksi─Ögowanie mentalne. To jest miejsce na to, ┼╝eby w og├│le nie przejmowa─ç si─Ö zmienno┼Ťci─ů i podejmowa─ç bardzo wysokie ryzyko. Ale ten portfel, kt├│ry ma zabezpieczy─ç moje cele d┼éugoterminowe, on ma si─Ö zachowywa─ç dok┼éadnie tak, jak to zdefiniowa┼éem. Widz─Ö, ┼╝e te twoje back-testy to potwierdzaj─ů.

Trzeba te┼╝ powiedzie─ç, ┼╝e 5 procent stopy zwrotu ┼Ťredniorocznie powy┼╝ej inflacji, zw┼éaszcza w tak d┼éugim okresie, to jest ┼Ťwietna stopa zwrotu. To tak, ┼╝eby uzmys┼éowi─ç mniej zaawansowanym s┼éuchaczom, kt├│rzy by─ç mo┼╝e my┼Ťl─ů o zyskach liczonych w dziesi─ůtkach procent rocznie ÔÇô naprawd─Ö to jest co┼Ť, co pozwala spokojnie ┼╝y─ç. Jakby si─Ö tak udawa┼éo robi─ç jeszcze w przysz┼éo┼Ťci, to ja spokojnie bior─Ö w ciemno portfel, kt├│ry da mi gwarancj─Ö, ┼╝e przez kolejne 30 lat b─Öd─Ö mia┼é 4 czy 5 procent powy┼╝ej inflacji ka┼╝dego roku.

Wiesz, ┼╝e ┼╝aden portfel takiej gwarancji nie daje, back-test historyczny to potwierdza.

Niestety.

Jeste┼Ťmy w takim szczeg├│lnym momencie historii, kiedy stopa wolna od ryzyka jest praktycznie na poziomie zero, wi─Öc oczekiwane stopy zwrotu w zakresie wszystkich klas aktyw├│w s─ů w tej chwili tak naprawd─Ö ni┼╝sze. Nie s─ůdz─Ö zatem, ┼╝eby przez kolejne 10 lat ten portfel generowa┼é tych 5 procent ponad inflacj─Ö. My┼Ťl─Ö, ┼╝e 3 procent s─ů bardziej realne. Dodatkowo m├│wimy tu o portfelu przygotowanym na r├│┼╝ne mo┼╝liwe scenariusze rynkowe, dlatego w┼éa┼Ťnie czuj─Ö si─Ö z tym portfelem bardzo komfortowo.

Trzeba przyjmowa─ç r├│┼╝ne scenariusze. Gdyby kto┼Ť sobie popatrzy┼é tylko na ostatnie 10 lat i zobaczy┼é, ┼╝e rynek akcji w USA idzie w g├│r─Ö, to mo┼╝e by─ç ┼║le.

100 procent akcji.

Wspomnia┼ée┼Ť o ksi─Ögowaniu mentalnym, my┼Ťl─Ö, ┼╝e to te┼╝ da si─Ö zaliczy─ç do praktycznych aspekt├│w inwestowania. W gruncie rzeczy to jest potrzebne, ┼╝eby┼Ťmy sami na siebie takie haki stosowali, ┼╝eby nam by┼éo ┼éatwiej wytrwa─ç z t─ů strategi─ů. Jak wspomnia┼ée┼Ť, ksi─Ögowanie mentalne polega na tym, ┼╝e masz trzy oddzielne kupki, w kt├│rych lokujesz ten kapita┼é, z r├│┼╝nym nastawieniem na ryzyko. Jakie jeszcze inne haki mentalne stosujesz wobec siebie, ┼╝eby ┼éatwiej by┼éo ci wytrwa─ç z t─ů strategi─ů, kt├│r─ů uszy┼ée┼Ť dla siebie?

Ta zmienno┼Ť─ç jest na tyle niedu┼╝a, ┼╝e tutaj ju┼╝ jakich┼Ť specjalnych hak├│w mentalnych nie trzeba stosowa─ç. Jedyne co, je┼╝eli si─Ö za bardzo te wagi rozje┼╝d┼╝aj─ů, to zrobi─ç rebalancing, rozumiany nie jako spos├│b na podkr─Öcenie stopy zwrotu. Ja patrz─Ö na rebalancing jako na spos├│b na zachowanie poziomu ryzyka w portfelu na niezmienionym poziomie. G┼é├│wny cel, dla kt├│rego stosuj─Ö rebalancing, to jest to, ┼╝eby profil ryzyka portfela pozosta┼é niezmieniony. I tyle tak naprawd─Ö.

P├│┼║niej konsekwentnie ten portfel sobie ca┼éy czas ro┼Ťnie, nie tylko dlatego, ┼╝e ro┼Ťnie warto┼Ť─ç tych aktyw├│w, ale ja te┼╝ miesi─ůc w miesi─ůc dop┼éacam. Staram si─Ö w taki spos├│b pieni─ůdze lokowa─ç, ┼╝eby mie─ç pewno┼Ť─ç (na tyle, na ile mo┼╝na by─ç czegokolwiek pewnym w przysz┼éo┼Ťci), ┼╝eby wiedzie─ç, ┼╝e ta moja finansowa forteca spokojnie sobie ro┼Ťnie, mur obronny, czyli ten drugi portfel, jest coraz grubszy. Wiem wtedy, ┼╝e jak jakiego┼Ť dnia przyjdzie mi ochota przesta─ç pracowa─ç, to mam ju┼╝ na to od┼éo┼╝ony kapita┼é.

Na tym w┼éa┼Ťnie polega trudno┼Ť─ç z inwestowaniem, ┼╝e zawsze b─Ödziemy dzia┼éa─ç w ┼Ťrodowisku du┼╝ej niepewno┼Ťci, nikt nie zna przysz┼éo┼Ťci.

Wiesz, co bardzo pomaga? R├│wnie┼╝ to, ┼╝e to jest portfel d┼éugoterminowy. ┼╗e kiedy widz─Ö jakie┼Ť spadki na rynkach o 20 proc. na akcji, to my┼Ťl─Ö sobie, jakie to b─Ödzie mia┼éo znaczenie z perspektywy 40, 30, 20 lat? Prawdopodobnie niewielkie. Czy np. jak kupuj─Ö teraz mieszkanie na wynajem i s┼éysz─Ö: ÔÇ×Ach, jest ba┼äka spekulacyjnaÔÇŁ, a nie widz─Ö jej objaw├│w, Je┼Ťli ceny tych mieszka┼ä spadn─ů o 10-15 proc., jakie to b─Ödzie mia┼éo znaczenie z perspektywy ceny takich mieszka┼ä za 20-30 lat? Z takim d┼éugoterminowym nastawieniem du┼╝o bardziej komfortowo si─Ö inwestuje w takim portfelu.

W tym ofensywnym jest ju┼╝ zupe┼énie inaczej. Mam kr├│tsz─ů perspektyw─Ö, tam chc─Ö wycisn─ů─ç ze swojego kapita┼éu jak najwi─Öcej, w zamian za podj─Öcie du┼╝ego ryzyka. Tam mo┼╝e by─ç faktycznie takie all-in, jaka┼Ť jedna inwestycja, ale nawet jak tam strac─Ö pieni─ůdze, to zachowuj─Ö spok├│j, luz, bo mam zabezpieczone cele d┼éugoterminowe. Tu jeszcze poducha bezpiecze┼ästwa. Bajka.

┼╗eby ju┼╝ zamkn─ů─ç temat twoich portfeli: je┼╝eli chodzi o backtesting, przynajmniej wykonany przeze mnie, to zrobi┼éem te┼╝ z ciekawo┼Ťci taki z nieruchomo┼Ťciami, gdyby┼Ťmy je do┼é─ůczyli. Oczywi┼Ťcie to nie jest por├│wnywalne, bo wzi─ů┼éem sobie rynek nieruchomo┼Ťci w USA, wi─Öc to si─Ö ma nijak do tego, co by┼éo w Polsce w tym czasie.

Je┼Ťli wzi─ů─ç REIT-y, to one maj─ů du┼╝─ů korelacj─Ö z akcjami, wi─Öc na pewno drawdown b─Ödzie wy┼╝sze.

Tylko dla zaspokojenia ciekawo┼Ťci widz├│w i s┼éuchaj─ůcych nas tutaj. Stopa zwrotu tego portfela, jak do┼é─ůczymy nieruchomo┼Ťci, wzros┼éa. Tam mieli┼Ťmy 4,7 proc. powy┼╝ej inflacji ka┼╝dego roku ┼Ťredniorocznie, tutaj jest 5,6 proc., czyli jest du┼╝a poprawa. Na przestrzeni dziesi─ůtek lat to robi ogromn─ů r├│┼╝nic─Ö. Spadek w portfelu si─Ö podwoi┼é, bo mamy ponad 40 proc., ale, jak m├│wi─Ö, ci─Ö┼╝ko to odnie┼Ť─ç do polskich reali├│w, bo to jest rynek ameryka┼äski.

Ze wzgl─Ödu na to, jak REIT-y s─ů wyceniane i ┼╝e to s─ů te Income Producing Real Estate i ich warto┼Ť─ç te┼╝ ro┼Ťnie, jak spadaj─ů stopy kapitalizacji, wi─Öc od lat 80. one szala┼éy. Inwestuj─Ö fizycznie w rynek mieszka┼ä w Polsce i tak naprawd─Ö w bardzo konkretne nieruchomo┼Ťci w centrum Warszawy, wi─Öc to jest moim zdaniem jednak zupe┼énie inna klasa aktyw├│w. My┼Ťl─Ö, ┼╝e ten drawdown nie by┼éby a┼╝ tak wysoki, ale nawet gdyby by┼é, to zupe┼énie inaczej znosi si─Ö ÔÇô zwr├│ci┼ée┼Ť na to uwag─Ö ÔÇô spadek ceny mieszkania, kt├│re wynajmujesz na papierze. My┼Ťlisz sobie, ÔÇ×E, za 20 lat b─Ödzie du┼╝o dro┼╝szeÔÇŁ. A jak widzisz, ┼╝e taki REIT spada ci w portfelu o 20-30 proc., to zdecydowanie trudniej jest to znie┼Ť─ç.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e mora┼éem z tego powinno by─ç to, ┼╝e jak si─Ö ma portfel d┼éugoterminowy, to niedobrze jest zagl─ůda─ç na konto ka┼╝dego dnia czy tygodnia, bo niepotrzebnie prze┼╝ywa si─Ö emocje. Uwa┼╝am, ┼╝e nie ma to sensu, bo tak naprawd─Ö jest to tylko ┼Ťledzenie szumu rynkowego. A jak przyjmiemy perspektyw─Ö liczon─ů w latach czy wr─Öcz w dziesi─ůtkach lat, to okazuje si─Ö, ┼╝e nie mia┼éo to ┼╝adnego znaczenia.

Wspomnia┼ée┼Ť o rebalancingu i to te┼╝ jest temat, kt├│ry chcia┼éem poruszy─ç. To, ┼╝e my sobie ustalimy jakie┼Ť wagi w portfelu, to jest jedno, ale z czasem te wagi si─Ö rozje┼╝d┼╝aj─ů. Mog─ů si─Ö rozjecha─ç bardzo szybko, nawet tego samego dnia i wtedy trzeba przeprowadzi─ç rebalancing, czyli tak─ů operacj─Ö na portfelu, ┼╝eby je przywr├│ci─ç. W jaki spos├│b przeprowadzasz rebalancing na swoim portfelu i dlaczego?

Czyta┼éem du┼╝o analiz na temat tego, jaki rebalancing jest najbardziej skuteczny. Generalnie konkluzje by┼éy takie, ┼╝e nie ma jednej recepty. Rebalansowane portfele maj─ů zbli┼╝one stopy zwrotu. Grunt, ┼╝eby to robi─ç i bra─ç pod uwag─Ö ewentualne koszty, czyli fakt, ┼╝e gdy sprzedajemy i kupujemy jakie┼Ť aktywa, to p┼éacimy za to prowizje. Trzeba zada─ç sobie pytanie, czy faktycznie warto, ┼╝eby o jeden czy dwa punkty procentowe zmieni─ç np. wagi jakich┼Ť aktyw├│w w portfelu. My┼Ťl─Ö, ┼╝e przy zmianie o oko┼éo 10 proc. jakie┼Ť pozycji albo zmianie o trzy punkty procentowe, np. gdy akcje wzrosn─ů z 35 proc. do 38 proc. czy do 39 proc., to wtedy pewnie bym my┼Ťla┼é o jakim┼Ť rebalancingu.

Robi─Ö to w taki spos├│b, ┼╝e raz na kwarta┼é zagl─ůdam do portfela i podliczam wszystkie wyniki. Gdy widz─Ö jakie┼Ť wi─Öksze odchylenie, to wtedy zwykle podejmuj─Ö np. decyzj─Ö, ┼╝eby przez kolejny kwarta┼é pieni─ůdze kierowa─ç do tej klasy aktyw├│w, kt├│rej waga najbardziej spad┼éa. Staram si─Ö wi─Öc te┼╝ optymalizowa─ç swoje dzia┼éania pod wzgl─Ödem koszt├│w.

Mo┼╝na oczywi┼Ťcie robi─ç to jeszcze bardziej efektywnie, np. za┼éo┼╝y─ç sztywno, ┼╝e dzia┼éamy, gdy si─Ö odchyli o 10, 20 czy 30 proc. Czy to b─Ödzie bardziej skuteczne? Mamy tylko dane historyczne, kt├│re powiedz─ů nam, ┼╝e gdyby┼Ťmy w przesz┼éo┼Ťci rebalansowali w taki a nie inny spos├│b, to najbardziej optymaln─ů technik─ů by┼éoby robi─ç rebalancing, gdy si─Ö odchyli o powiedzmy 20 procent. Fakt jest taki, ┼╝e to jest sprawa losowa i b─Ödzie zale┼╝a┼éo od tego, jak poszczeg├│lne aktywa zachowaj─ů si─Ö w przysz┼éo┼Ťci. Dopiero za 30 czy 40 lat poznamy odpowied┼║ na pytanie, jaki rebalancing by┼éby najlepszy, ┼╝eby osi─ůgn─ů─ç najlepsz─ů stop─Ö zwrotu.

Jeszcze raz powt├│rz─Ö: dla mnie rebalancing to jest spos├│b na zarz─ůdzanie ryzykiem, a nie na maksymalizowanie stopy zwrotu. W momencie, kiedy np. akcje mocno urosn─ů w portfelu, to ┼Ťcinam je, przywracam wagi do poziomu wyj┼Ťciowego. Poniek─ůd w ten spos├│b sprzedaj─Ö dro┼╝sze akcje, a kupuj─Ö ta┼äsze aktywa.

Dla mnie rebalancing to jest spos├│b na zarz─ůdzanie ryzykiem, a nie na maksymalizowanie stopy zwrotu

Ka┼╝dy musi znale┼║─ç swoj─ů recept─Ö na to, bo tak jak m├│wi─Ö, nie spos├│b tego zoptymalizowa─ç. Mo┼╝na to zoptymalizowa─ç, je┼Ťli chodzi o historyczne dane, ale pami─Ötajmy, ┼╝e my jeste┼Ťmy dzisiaj, a wyniki naszej strategii poznamy za lat 10, 20, 30. Wtedy poszczeg├│lne aktywa mog─ů si─Ö zachowa─ç inaczej i inny spos├│b, inna cz─Östotliwo┼Ť─ç rebalancingu mog─ů mie─ç wi─Öksze znaczenie.

Tutaj mog─Ö jeszcze doda─ç ze swojej strony, ┼╝e bardzo istotne jest to, ┼╝eby rebalancing po prostu wykonywa─ç. To, w jaki spos├│b mo┼╝na to zrobi─ç, to jest ca┼ékiem obszerny temat i mogliby┼Ťmy pewnie osobny odcinek o tym nagra─ç.

Ciekawostka: portfel 60:40, 60 proc. akcji, 40 proc. obligacji ÔÇô w okresie stuletnim, gdyby nie by┼é w nim przeprowadzany rebalancing, zamieni┼éby si─Ö w portfel 99:1, tzn. by┼éyby w nim praktycznie same akcje.

Tak jest.

Po to w┼éa┼Ťnie rebalancing jest potrzebny. Poniewa┼╝ ju┼╝ mamy ma┼éo czasu, a omawiamy temat dla os├│b powiedzmy mniej zaawansowanych, to zosta┼ämy na tym, ┼╝eby rebalancing po prostu robi─ç, a mniej wa┼╝ne jak.

Za┼éo┼╝y─ç sobie raz w roku, raz na p├│┼é roku, nie cz─Ö┼Ťciej raczej ni┼╝ raz na kwarta┼é. S─ů r├│┼╝ne podej┼Ťcia.

Tematy r├│┼╝ne

My┼Ťl─Ö, ┼╝e je┼╝eli chodzi o tematy wok├│┼é Twojego portfela, to na tym poprzestaniemy. Mam na koniec kilka r├│┼╝nych temat├│w, pojawi┼éy si─Ö te┼╝ pytania od S┼éuchaczy. Taki temat, taka wisienka na torcie, przynajmniej z mojej perspektywy: wiem, ┼╝e pracowa┼ée┼Ť r├│wnie┼╝ w funduszach inwestycyjnych, w TFI, prawda?

Tak.

W swojej ksi─ů┼╝ce napisa┼ée┼Ť wiele na ten temat, tzn. stara┼ée┼Ť si─Ö pokaza─ç pozytywne i negatywne strony inwestowania poprzez fundusze. Napisa┼ée┼Ť te┼╝ jednak, ┼╝e masz s┼éabo┼Ť─ç do TFI. Podejrzewam, ┼╝e mo┼╝e wynika─ç to z faktu, ┼╝e tam pracowa┼ée┼Ť. Pytanie jest takie: TFI pobieraj─ů op┼éaty, kt├│re s─ů po prostu horrendalne i powoduj─ů w du┼╝ej cz─Ö┼Ťci to, ┼╝e aktywnie zarz─ůdzane fundusze inwestycyjne de facto przegrywaj─ů w d┼éugim okresie z indeksami pasywnymi, z szerokim rynkiem. Jaki jest sens pakowa─ç si─Ö w te fundusze, je┼╝eli mamy wi─Öksz─ů szans─Ö, ┼╝e przegramy z rynkiem?

Czy nie lepiej jest wzi─ů─ç to, co nam rynek daje i przynajmniej mie─ç pewno┼Ť─ç, gwarancj─Ö wr─Öcz, ┼╝e b─Ödziemy mie─ç tyle, ile rynek nam zaoferuje? Czy to nie jest te┼╝ tak, ┼╝e osoba, kt├│ra nie wie, jak inwestowa─ç i jednak my┼Ťli sobie: ÔÇ×To ja p├│jd─Ö w takim razie i zanios─Ö swoje pieni─ůdze do funduszy inwestycyjnych, gdzie pracuj─ů eksperciÔÇŁ ÔÇô tak naprawd─Ö troch─Ö zamienia siekierk─Ö na kijek? Z jednej strony nie chce sama bi─ç si─Ö z rynkiem, co jest OK, natomiast z drugiej strony stara si─Ö wybra─ç takiego zarz─ůdzaj─ůcego funduszem, kt├│ry po prostu ten rynek b─Ödzie w stanie pokonywa─ç. Co tak naprawd─Ö te┼╝ jest cholernie ci─Ö┼╝kim zadaniem, bo to jest ju┼╝ czynnik ludzki. Tutaj przechodzimy z analizy rynku do analizy gdzie┼Ť na poziomie konkretnego cz┼éowieka. Moje pytanie jest wi─Öc takie: jaki z twojej perspektywy jest sens, ┼╝eby w og├│le korzysta─ç z produkt├│w towarzystw funduszy inwestycyjnych?

Napisa┼éem, ┼╝e mam s┼éabo┼Ť─ç do funduszy z dw├│ch powod├│w. Znam t─Ö bran┼╝─Ö od podszewki i wiem, jak praktycznie wygl─ůda zarz─ůdzanie nimi. Ja nimi nie zarz─ůdza┼éem, ale sp─Ödzi┼éem d┼éugie godziny na dyskusjach z zarz─ůdzaj─ůcymi, jak to si─Ö robi. Pomimo tego, ┼╝e mam t─Ö s┼éabo┼Ť─ç, napisa┼éem te┼╝ wyra┼║nie, ┼╝e nie jestem ┼Ťlepy na wady funduszy. Oczywi┼Ťcie ich najwi─Öksz─ů wad─ů jest wysoka, bardzo wysoka op┼éata za zarz─ůdzanie. Je┼Ťli zatem pytasz mnie, czy jest sens inwestowa─ç w fundusze aktywne, je┼╝eli masz do wyboru fundusz pasywny, to tak jak napisa┼éem: nie, nie ma sensu, zdecydowanie. Sam te┼╝ wybieram ETF-y.

Kiedy ma sens inwestowanie w fundusze? Wtedy, kiedy nie masz sensownych alternatyw dostępnych na rynku, np. chcesz inwestować w ETF-y w ramach IKE. Nie było takiej opcji przed grudniem ubiegłego roku. Jak tylko się taka opcja pojawiła, to ja przeniosłem swoje IKE z funduszy do IKE w domu maklerskim, żebym mógł inwestować w ETF-y.

Druga sprawa: chcesz np. zainwestowa─ç w polskie obligacje notowane na rynku. Teraz nie najlepszy pomys┼é, chocia┼╝ wielu ludzi tak robi. Nie robi┼ébym tego, ale podaj─Ö jako przyk┼éad. Nie zbudujesz sobie za po┼Ťrednictwem ETF-a takiej ekspozycji, ale nawet ta ekspozycja, kt├│r─ů buduj─Ö w swoim portfelu, jest p├│┼é na p├│┼é. Po┼éowa jest w funduszu aktywnym, po┼éowa jest w funduszu indeksowym, inPZU.

Czy np. chcia┼éby┼Ť inwestowa─ç w zdywersyfikowany portfel sp├│┼éek, ┼é─ůcznie ze sp├│┼ékami z indeksu sWIG80? Nie kupisz, nie zrobisz tego, nie ma po prostu takiego produktu. W takiej sytuacji wybierzesz kolejn─ů alternatyw─Ö, kt├│r─ů masz z brzegu. Ja si─Ö na t─Ö kwesti─Ö zapatruj─Ö bardzo pragmatycznie.

A czy ty korzystasz z TFI nadal, czy to ju┼╝ przesz┼éo┼Ť─ç, je┼╝eli chodzi o tw├│j portfel? Masz jeszcze jakie┼Ť fundusze, czy ju┼╝ teraz g┼é├│wnie ETF-y?

Tylko ekspozycj─Ö na obligacje polskie notowane na rynku. W cz─Ö┼Ťci rynkowej portfela d┼éugoterminowego te obligacje wa┼╝─ů 10 proc., zbudowane p├│┼é na p├│┼é. Po┼éowa to jest ekspozycja pasywna, a tylko p├│┼é, czyli 5 punkt├│w procentowych, to jest ekspozycja za po┼Ťrednictwem funduszu. Nie ma na to ETF-├│w, bo gdyby by┼éy ETF-y, toby pewnie tam by┼é ETF. Dodam tylko, ┼╝e pasywnie zarz─ůdzanych ETF-├│w, bo s─ů te┼╝ ETF-y, kt├│re staraj─ů si─Ö by─ç benchmarkami i mamy to samo, co w przypadku funduszy, tylko ┼╝e opakowane w ETF. Trzeba si─Ö dobrze wczytywa─ç, z jakim ETF-em mamy do czynienia.

Jasne, zamykamy temat. Dobrze, ┼╝e o tym powiedzia┼ée┼Ť, bo to jest niestety do┼Ť─ç rosn─ůcy trend, zw┼éaszcza w USA, ┼╝e aktywnie zarz─ůdzane fundusze s─ů opakowywane w ETF-y. M├│wimy tutaj g┼é├│wnie o takich pasywnych, powiedzmy plain vanilla ETF-ach. Kto┼Ť mo┼╝e si─Ö zdziwi─ç, ┼╝e pod spodem tak naprawd─Ö ma fundusz.

OK, to teraz mam jeszcze pytania od s┼éuchaczy, a w┼éa┼Ťciwie to dosta┼éem ponaglenie od jednego ze s┼éuchaczy. ­čÖé W pierwszej cz─Ö┼Ťci rozmawiali┼Ťmy te┼╝ o tym, ┼╝e rynki s─ů efektywne/nieefektywne, czy jak bardzo s─ů efektywne. Oczywi┼Ťcie tutaj mo┼╝na mie─ç r├│┼╝ne opinie. ┼╗eby to dobrze wybrzmia┼éo: to nie jest tak, ┼╝e wszyscy inwestorzy czy wszyscy uczestnicy rynku maj─ů tak─ů sam─ů opini─Ö wobec poruszanych temat├│w, bo tak nie jest. Nawet dw├│ch r├│┼╝nych inwestor├│w, kt├│rzy s─ů uznani, mo┼╝e mie─ç r├│┼╝ne opinie. Dobrym przyk┼éadem s─ů Ray Dalio i Warren Buffett, je┼╝eli chodzi o stosunek do z┼éota.

Pytanie by┼éo konkretnie o anomali─Ö momentum, poniewa┼╝ mo┼╝na j─ů wykorzystywa─ç w postaci algorytmu i do tego w┼éa┼Ťnie by┼éo nawi─ůzanie. Je┼Ťli chodzi o wykorzystanie tego w formie algorytmu, to bardziej chodzi┼éo o to, ┼╝e jest to skwantyfikowane, ale to jest tak prosty algorytm, ┼╝e mo┼╝na go stosowa─ç w┼éa┼Ťciwie z g┼éowy. To nie o to chodzi, ┼╝e tam jest jaki┼Ť komputer i stosuje jak─ů┼Ť zaawansowan─ů technologi─Ö w ultrakr├│tkim czasie. To jest prosta strategia, prosty zestaw regu┼é, kt├│re mo┼╝na raz w miesi─ůcu czy wr─Öcz raz na kilka miesi─Öcy uruchamia─ç, ┼╝eby realizowa─ç swoj─ů strategi─Ö. Czy w takim kontek┼Ťcie taka anomalia jak momentum Twoim zdaniem te┼╝ mo┼╝e ulec erozji, jak to si─Ö m├│wi, czy zanikni─Öciu poprzez to, ┼╝e ludzie b─Öd─ů z niej korzysta─ç?

Tutaj jeszcze dodam, ┼╝e z mojej perspektywy to wygl─ůda w ten spos├│b, ┼╝e anomalie nie wynikaj─ů tak z niczego. Kryj─ů si─Ö za tym konkretne b┼é─Ödy behawioralne i te same w sobie jest ci─Ö┼╝ko wykorzeni─ç z nas, ludzi, bo to pewnie musi zrobi─ç dopiero ewolucja. Jestem ciekaw, jak ty to postrzegasz?

M├│j sceptyczny stosunek do tego wynika z faktu, ┼╝e w tej chwili bardzo wiele transakcji na rynkach, ale te┼╝ bardzo wiele analiz jest robionych przez superszybkie komputery, kt├│re nie maj─ů emocji. Nie chodzi mi tylko o high-frequency trading. Wspomniany Ray Dalio bardzo cz─Östo m├│wi o tym, jak w Bridgewater korzystaj─ů na r├│┼╝ne sposoby z uczenia maszynowego, ze sztucznej inteligencji, ┼╝eby wspomaga─ç swoje decyzje. By─ç mo┼╝e taka strategia dzia┼éa, by─ç mo┼╝e dzia┼éa┼éa w przesz┼éo┼Ťci, by─ç mo┼╝e b─Ödzie dzia┼éa┼éa w przysz┼éo┼Ťci, ale ja fundamentalnie po prostu nie czuj─Ö tego, ┼╝eby kieruj─ůc si─Ö tylko historycznymi cenami podejmowa─ç decyzje odno┼Ťnie swojego inwestowania. Tak jak m├│wisz, to jest kwestia przekona┼ä. Gdyby┼Ťmy si─Ö nie r├│┼╝nili, to na rynku nie by┼éoby transakcji. Kto┼Ť sprzedaje, bo uwa┼╝a, ┼╝e jest drogo, kto┼Ť kupuje, bo uwa┼╝a, ┼╝e dla niego jest OK. To wszystko, co w tym temacie mog─Ö powiedzie─ç.

Gdyby┼Ťmy si─Ö nie r├│┼╝nili, to na rynku nie by┼éoby transakcji. Kto┼Ť sprzedaje, bo uwa┼╝a, ┼╝e jest drogo, kto┼Ť kupuje, bo uwa┼╝a, ┼╝e dla niego jest OK

I obaj mog─ů mie─ç racj─Ö, bo realizuj─ů po prostu inne strategie.

Tak. My┼Ťl─Ö, ┼╝e ka┼╝dy powinien wybra─ç to, co wydaje mu si─Ö sensowne i co w jego przypadku dzia┼éa. Z tym, ┼╝e musi dobrze rozumie─ç, dlaczego to dzia┼éa i dlaczego mia┼éoby dzia┼éa─ç dalej w przysz┼éo┼Ťci. Niekoniecznie ta anomalia musi zanika─ç, ona si─Ö mo┼╝e wr─Öcz powi─Öksza─ç, je┼Ťli b─Ödzie powszechnie stosowana przez wszystkich, tak? Drogie akcje mog─ů zrobi─ç si─Ö bardzo drogie, p├│┼║niej szalenie drogie, potem absurdalnie drogie, bo wszyscy stosuj─ů strategi─Ö momentum. Ja takiej strategii nie stosuj─Ö. A ty stosujesz? Jakie ty masz podej┼Ťcie do tego, tak z ciekawo┼Ťci?

Stosuj─Ö strategi─Ö momentum, natomiast musz─Ö te┼╝ powiedzie─ç, ┼╝e to nie jest prosta strategia ÔÇô nie w wymiarze technicznym, tylko czysto mentalnym. To nie jest taki spacerek, jak si─Ö wydaje. To jest spacerek, jak widzimy historyczny wynik, natomiast to nie jest spacerek, jak stawiamy na to realne pieni─ůdze.

Tutaj jeszcze tylko jedn─ů rzecz chcia┼éem doda─ç, dla tych s┼éuchaczy kt├│rzy by─ç mo┼╝e nie wiedz─ů, o czym w og├│le rozmawiamy. Momentum to jest taka anomalia, kt├│ra polega na tym, ┼╝e je┼╝eli co┼Ť ro┼Ťnie, to generalnie ma tendencj─Ö, ┼╝eby ten ruch by┼é kontynuowany. To wynika z wielu b┼é─Öd├│w behawioralnych, b┼é─Öd├│w poznawczych ludzi, natomiast to nie jest taka ┼Ťlepa pogo┼ä za tymi rosn─ůcymi kursami, czy to akcji, czy to innych aktyw├│w. Mamy tutaj jasno okre┼Ťlony punkt wyj┼Ťcia.

Ludzie, kt├│rzy bior─ů udzia┼é w ┼Ťlepym gonieniu za tym, ┼╝e ro┼Ťnie wycena jakich┼Ť aktyw├│w, zarabiaj─ů do pewnego momentu. Ale p├│┼║niej, jak si─Ö ten trend ko┼äczy, to zwykle takie osoby nie wiedz─ů, co zrobi─ç. Po prostu nie maj─ů strategii, kt├│ra by im m├│wi┼éa, kiedy ten rynek opu┼Ťci─ç. Trzeba tutaj powiedzie─ç, ┼╝e to musi by─ç od A do Z okre┼Ťlone.

Ciekaw─ů uwag─Ö wyrazi┼é profesor Damodaran, kt├│ry jest bardzo cenionym fachowcem od do┼Ť─ç odleg┼éego tematu od momentum. Specjalizuje si─Ö on w wycenie przedsi─Öbiorstw, w analizie fundamentalnej. Powiedzia┼é on, ┼╝e wielu inwestor├│w fundamentalnych jest bardziej zale┼╝nych od momentum, ni┼╝ im si─Ö nawet wydaje. Z prostego powodu: je┼╝eli jest wycena jakiej┼Ť sp├│┼éki i my dochodzimy do wniosku, ┼╝e rynek jej nie docenia, taka jest przynajmniej nasza konkluzja, to si┼é─ů rzeczy musi tutaj doj┼Ť─ç do tego momentum, ┼╝eby cena uleg┼éa zmianie, ┼╝eby ta wycena by┼éa taka, jaka nam wychodzi w analizie. De facto i jedna, i druga strona s─ů od siebie gdzie┼Ť tam zale┼╝ne, je┼╝eli chodzi o te anomalie.

Jest to temat na pewno do┼Ť─ç obszerny. Mam ju┼╝ do┼Ť─ç sporo do┼Ťwiadczenia w tej materii. Je┼Ťli kto┼Ť b─Ödzie chcia┼é wi─Öcej informacji, to zapraszam tym razem do siebie na stron─Ö.

W ┼╝aden spos├│b nie chcia┼ébym tego negowa─ç. My┼Ťl─Ö, ┼╝e ka┼╝dy musi si─Ö z tym zapozna─ç i stwierdzi─ç, czy jest to sp├│jne z jego podej┼Ťciem do inwestowania. Z moim nie jest. By─ç mo┼╝e, tak jak powiedzia┼ée┼Ť, w nie┼Ťwiadomy spos├│b w jakim┼Ť zakresie tak─ů strategi─Ö stosuj─Ö. Tak samo jak pewnie stosuj─Ö zasady termodynamiki, jad─ůc samochodem, niekoniecznie pami─Ötaj─ůc wzory na to.

Prawda jest taka, ┼╝e ja w tym moim d┼éugoterminowym portfelu traktuj─Ö siebie jak takiego kolekcjonera aktyw├│w, kt├│ry wymienia zarabiane na bie┼╝─ůco papierowe pieni─ůdze, kt├│re z definicji trac─ů na warto┼Ťci w d┼éugim terminie, na inne aktywa, kt├│rych warto┼Ť─ç wyra┼╝ona w tym papierowym pieni─ůdzu w przysz┼éo┼Ťci powinna by─ç nie mniejsza ni┼╝ jest dzisiaj. Taka filozofia mi w zupe┼éno┼Ťci odpowiada.

To jeszcze, ┼╝eby z kolei to dobrze wybrzmia┼éo: inwestowanie w oparciu o anomali─Ö tak─ů jak momentum, czy jak─ůkolwiek inn─ů anomali─Ö, chocia┼╝by anomali─Ö value to s─ů strategie aktywne. My g┼é├│wnie rozmawiali┼Ťmy o inwestowaniu pasywnym, czyli nie pr├│bujemy w ┼╝aden spos├│b w takim podej┼Ťciu przechytrzy─ç rynku. Tak jak wspomnia┼é Marcin, kupujemy co┼Ť, co historycznie pobija┼éo got├│wk─Ö. Dobieramy jedynie inne wagi w portfelu tak, ┼╝eby spe┼énia┼éy nasze oczekiwania, nasze preferencje.

Ja si─Ö z nikim nie ┼Ťcigam, nie zarz─ůdzam funduszem, kt├│rego wyniki musz─ů by─ç publikowane i nie por├│wnuj─Ö si─Ö do ┼╝adnego benchmarku. Po prostu buduj─Ö kapita┼é na swoj─ů przysz┼éo┼Ť─ç w tempie, kt├│re mi odpowiada, przy ryzyku, kt├│re jest sp├│jne z moim apetytem na to ryzyko. Ot, ca┼éa filozofia.

Dobra cecha inwestowania pasywnego, z kt├│rego r├│wnie┼╝ korzystam, jest taka, ┼╝e tutaj przynajmniej mamy gwarancj─Ö tego, ┼╝e b─Ödziemy mie─ç, co daje rynek. Nie wiemy oczywi┼Ťcie, czy b─Ödzie to nas satysfakcjonowa┼éo, ale je┼╝eli chodzi o podej┼Ťcie aktywne, ta gwarancja jest.

Minus koszty transakcyjne.

Dlatego warto je minimalizowa─ç. Natomiast w podej┼Ťciu aktywnym mo┼╝e by─ç lepiej, ale te┼╝ mo┼╝e by─ç niestety gorzej i jest to pewne dodatkowe ryzyko, z kt├│rego warto zda─ç sobie spraw─Ö.

Ostatnie pytanie do ciebie, Marcin. Gdyby┼Ť m├│g┼é udzieli─ç swoim dzieciom jedynej porady inwestycyjnej, to co by to by┼éo?

Porada by┼éaby bardzo prosta: inwestuj w siebie, inwestuj w swoj─ů zdolno┼Ť─ç zarabiania pieni─Ödzy. Szukaj przepisu na swoje bogactwo w tym, ┼╝e b─Ödziesz w czym┼Ť bardzo dobry i b─Ödziesz dzi─Öki temu dostarcza┼é innym warto┼Ť─ç i za t─Ö warto┼Ť─ç inni ludzie b─Öd─ů ci chcieli zap┼éaci─ç. Nie pr├│buj robi─ç tego na rynku kapita┼éowym, dla mnie rynek kapita┼éowy nie jest miejscem do bogacenia si─Ö. Jest miejscem do spokojnego parkowania i pomna┼╝ania kapita┼éu na przysz┼éo┼Ť─ç, a prawdziwych dochod├│w i du┼╝ych pieni─Ödzy szukam po prostu w swojej dzia┼éalno┼Ťci biznesowej.

Dok┼éadnie, czyli stopa zwrotu w Twojej dzia┼éalno┼Ťci biznesowej mo┼╝e by─ç o wiele, wiele wi─Öksza ni┼╝ to, co m├│g┼éby┼Ť ÔÇ×wycisn─ů─çÔÇŁ na rynku. Nie trzeba bynajmniej sp─Ödza─ç dziesi─ůtek godzin na inwestowaniu na rynkach ka┼╝dego tygodnia, ┼╝eby wci─ů┼╝ m├│c na nich inwestowa─ç. I nie trzeba te┼╝ mie─ç dziesi─Öciu monitor├│w, ┼╝eby ┼Ťledzi─ç na bie┼╝─ůco, co si─Ö na nich dzieje. ­čÖé

No nie trzeba, nie trzeba.

OK. Dzi─Öki wielkie, Marcinie, za dzisiejsz─ů rozmow─Ö.

Ja r├│wnie┼╝ chcia┼éem ci podzi─Ökowa─ç. Jestem pod ogromnym wra┼╝eniem i wnikliwo┼Ťci pyta┼ä, i twojego przygotowania. Przez ostatni tydzie┼ä pomi─Ödzy naszymi rozmowami zaczytywa┼éem si─Ö w twoim blogu i s─ů tam naprawd─Ö supermateria┼éy. Bardzo si─Ö ciesz─Ö, ┼╝e tego typu miejsce istnieje w Internecie. Tak jak ci wspomina┼éem przed nasz─ů rozmow─ů, przez ostatnie dwa lata ze wzgl─Ödu na ksi─ů┼╝k─Ö pracowa┼éem w trybie mnicha, niemal odci─Öty od zewn─Ötrznego ┼Ťwiata, po to ┼╝eby w prostych s┼éowach przekaza─ç te wszystkie rzeczy i zapisa─ç je w tej pierwszej cegle do budowania finansowej fortecy. Teraz wreszcie mam czas na to, ┼╝eby otworzy─ç si─Ö na ┼Ťwiat, popatrze─ç, kto tam co pisze, jak to robi. Jacek, superrobota, naprawd─Ö bardzo si─Ö ciesz─Ö, ┼╝e mogli┼Ťmy si─Ö pozna─ç i ┼╝e mog─Ö czerpa─ç te┼╝ z wiedzy, kt├│r─ů si─Ö dzielisz na swoim blogu.

Bardzo, bardzo dziękuję za te miłe słowa. Nie ukrywam, że od lat czytuję Twojego bloga, regularnie słucham też podcastów, zwłaszcza jak biegam.

Dobra, ju┼╝ si─Ö tak nie ÔÇ×masujmyÔÇŁ. ­čÖé

M├│wi─Ö, jak jest. ­čÖé Po prostu w gruncie rzeczy w Polsce nadal nie mamy zbyt du┼╝o blog├│w ┼Ťwietnej jako┼Ťci, w bran┼╝y finansowej jest ich raptem kilka. Tak na koniec chcia┼éem jeszcze jedn─ů rzecz powiedzie─ç, je┼╝eli chodzi o ksi─ů┼╝k─Ö Marcina ÔÇ×Finansowa fortecaÔÇŁ: b─Ödzie informacja pod wywiadem, na YouTube i r├│wnie┼╝ w materia┼éach, kt├│re si─Ö pojawi─ů za tydzie┼ä.

Jeszcze raz j─ů poka┼╝─Ö: solidna ceg┼éa ÔÇô 1,53 kg, ale napisana lekkim, przyst─Öpnym j─Özykiem, zajrzyjcie sobie na opinie na lubimyczytac.pl

Kurcz─Ö, 800 stron. OK, ostatnia strona to ju┼╝ s─ů notatki, ale jest 800 stron. ­čÖé Nie chc─Ö tutaj nikogo zniech─Öca─ç, jest to do┼Ť─ç konkretna ceg┼éa.

Z mojej strony to ju┼╝ wszystko, Marcinie. Serdecznie Ci dzi─Ökuj─Ö za po┼Ťwi─Öcony czas. Niestety wi─Öcej Ci zabra┼éem czasu, ni┼╝ to by┼éo zaplanowane, ale problemy techniczne mnie nie oszcz─Ödzi┼éy. Mam nadziej─Ö ┼╝e w przysz┼éo┼Ťci b─Ödzie to lepiej wygl─ůda┼éo, no c├│┼╝ ÔÇô z┼éo┼Ťliwo┼Ť─ç rzeczy martwych. Serdecznie dzi─Ökuj─Ö, pozdrawiam wszystkich i do us┼éyszenia.

Cze┼Ť─ç, wszystkiego dobrego!

  1. Bardzo dzi─Ökuj─Ö za ten wywiad. Jestem w┼éa┼Ťnie po lekturze Fortecy i ten materia┼é jest fajnym uzupe┼énieniem i wyja┼Ťnieniem niekt├│rych kwestii.
    Pobawiłem się trochę Twoim softem. Brakuje mi bardzo wyników miesięcznych i rocznych dla poszczególnych składników portfela a nie tylko sumy.
    Superfajnie że można testować na tak długim horyzoncie.

    • Hej Staszek,

      Dzi─Öki za komentarz! ­čÖé Super, ┼╝e aplikacja si─Ö przydaje! ­čÖé My┼Ťl─Ö, ┼╝e to pomo┼╝e na przej┼Ťcie od teorii do praktyki, wypracowa─ç w┼éasny portfel.

      Z czasem aplikacja b─Ödzie rozwijana, ale ju┼╝ teraz mo┼╝esz to sprawdzi─ç buduj─ůc portfel tylko z jednego elementu.

      Pozdrawiam,
      Jacek

  2. „Dzie┼ä dobry, nazywam si─Ö Marcin, a nazwisko poznasz jak kupisz moj─ů najnowsz─ů ksi─ů┼╝k─Ö „Finansowa forteca”.
    Ten poziom ┼╝enady osi─ůgn─ů┼é ten cz┼éowiek. Po wydaniu pierwszej ksi─ů┼╝ki ju┼╝ nie da si─Ö czyta─ç tego, co pisze. Poza tym sam przyzna┼é w kt├│rym┼Ť momencie, ┼╝e blog to ju┼╝ zaj─Öcie „zrobione wszystko, nawet prokrastynacja to mo┼╝na co┼Ť tam wrzuci─ç”.

    • Tysi─ůce ludzi s─ů innego zdania, mi si─Ö bardzo dobrze czyta┼éo zar├│wno Finansow─ů Fortec─Ö, jak i (czyta) artyku┼éy na blogu. Wtorki z finansami na FB czy cho─çby ostatni wywiad ze S┼éawomirem Dudkiem r├│wnie┼╝ mog─Ö poleci─ç.

      Ciekawe, ilu osobom Ty pomog┼ée┼Ť wyj┼Ť─ç z d┼éug├│w czy przekaza┼ée┼Ť wiedz─Ö pomagaj─ůc─ů stawia─ç pierwsze, inwestycyjne kroki.

    • Dzi─Öki Artur. ­čÖé Bardzo dobra rozmowa. Tym bardziej daje do my┼Ťlenia, czy warto kapita┼é budowa─ç g┼é├│wnie w PLN. ­čÖé

      pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  3. to popularny b┼é─ůd, ┼╝e nie uwzgl─Ödnia si─Ö┬árealnych koszt├│w transakcyjnych
    st─ůd na internecie tyle gotowych zyskownych system├│w

    • Hej Robert,

      Generalnie masz racj─Ö. Przy czym w przypadku portfeli pasywnych, d┼éugoterminowych, te koszty s─ů akurat znikome. Nawet gdybym np. z kosztu 0.1% od transakcji zrobi┼é koszt 1%, CAGR spadnie z 8.79% do 8.68%. Gdyby przyj─ů─ç koszty transakcyjne na poziomie 2% (kuriozum), CAGR w okresie 47 lat spadnie do 8.50%.

      Oczywi┼Ťcie warto te koszty redukowa─ç.

      Znacznie wi─Ökszym problemem s─ů (1) podatki, (2) dyscyplina w pod─ů┼╝aniu za tak─ů stratgi─ů.

      Koszty transakcyjne maj─ů mega du┼╝e znaczenie przy bardziej aktywnych strategiach.

      Pozdrawiam serdecznie,
      Jacek

  4. Cze┼Ť─ç,

    Dzi─Ökuj─Ö za interesuj─ůcy wywiad, a nawet dyskusj─Ö ­čÖé

    Pozdrawiam!

Napisz sw├│j komentarz

Zaprojektuj sw├│j portfel inwestycyjny

ST to oprogramowanie, kt├│re w prosty spos├│b pozwoli Ci dobra─ç strategi─Ö inwestycyjn─ů, spe┼éniaj─ůc─ů Twoje potrzeby i wymagania.